جاڭا تاريحي كەزەڭ جاعدايىنا بايلانىستى اۋقىمدى پرەزيدەنتتىك رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان كەزدە, ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالارعا سايلاۋشىلار سەنىمىنىڭ جاڭا مانداتىن الۋ قاجەت بولدى. ءارى داعدارىسقا قارسى شارالاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قوعامدىق شوعىرلانۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. وسىعان بايلانىستى كەزەكتەن تىس پارلامەنتتىك سايلاۋدى تاعايىنداۋ جانە وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
پارلامەنتتىك سايلاۋ ناۋقانىنىڭ باستالۋىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «بەسىنشى شاقىرىلعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ءماجىلىسىن تاراتۋ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن تاعايىنداۋ تۋرالى» 2016 جىلعى 20 قاڭتارداعى جارلىعى نەگىز بولدى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءوزىنىڭ 2016 جىلعى 20 قاڭتارداعى قاۋلىسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىن تاعايىندادى. سايلاۋدىڭ ەكونوميكالىق داعدارىسقا بايلانىستى ماسەلەلەردى شۇعىل قوعامدىق تالقىلاۋ جانە شەشۋ ينستيتۋتى بولۋى تيىستىگىنەن تۋىنداعان كەزەكتەن تىس پارلامەنتتىك سايلاۋدى تاعايىنداۋ قوعامدا تۇسىنىستىك پەن قولداۋ تاپتى. وسىلايشا, ساياسي پارتيالاردىڭ تىزىمدەرى بويىنشا ماجىلىسكە جانە ءماسليحاتتارعا سايلاۋ تاعايىندالىپ, ول 2016 جىلعى 20 ناۋرىزدا وتكىزىلدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان كانديداتتار 2016 جىلعى 21 ناۋرىزدا سايلاندى.
بۇل سايلاۋدى اكىمشىلىكتەندىرۋمەن بارلىق 13 399 سايلاۋ كوميسسياسى, ونىڭ ىشىندە 9 840 ۋچاسكەلىك كوميسسيا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ باسشىلىعىمەن ەلدىڭ سايلاۋ ورگاندارىنىڭ بۇكىل جۇيەسى جۇزەگە اسىردى. 1995 جىلدان بەرى قاراي العاندا, التىنشى سايلاۋ ناۋقانى بولعان پارلامەنتتىك سايلاۋ – قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق مەملەكەت بەينەسىندە دامۋىنىڭ تاعى ءبىر ايعاعى بولىپ تابىلادى. وسى سايلاۋ بويىنشا قازاقستان ازاماتتارى سايلانعان وكىلدەرى ارقىلى مەملەكەتتى باسقارۋعا بەلسەنە قاتىستى.
تاراتىپ ايتار بولساق, قاڭتاردا جانە اقپاندا وتكەن ساياسي پارتيالاردىڭ سەزدەرىندە ولاردىڭ ءتيىستى سايلاۋالدى باعدارلامالارى قابىلدانىپ, ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ تىزىمدەرى بەكىتىلدى. بۇل ناۋقان بارىسىندا ەلدىڭ 6 ساياسي پارتياسى – «نۇر وتان», «اق جول», جسدپ, قازاقستاننىڭ كوممۋنيستىك حالىق پارتياسى, «اۋىل» جانە «بىرلىك» 234 كانديدات كورسەتىلگەن تىزىمدەردى ۇسىنىپ, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا ەنگىزدى. جۇمىلدىرۋ فاكتورىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا سايلاۋ ۇدەرىسىنە بارلىق قاتىسۋشىلارعا وسك جەلىسى بويىنشا اقپاراتتىق, وقىتۋ, جۇمىلدىرۋ بەينەروليكتەرى, بەينەروليكتەردىڭ ينتەرنەت-نۇسقالارى, جادنامالار, ادىستەمەلەر, جيناقتار جانە باسقا دا باسپا ونىمدەرى ازىرلەنىپ, ول جۇمىس بارىسىندا قولدانىلدى, وڭىرلەردەن تۇسكەن بارلىق سۇراقتارعا تولىق جاۋاپتار بەرىلدى.
اشىقتىق پەن جەدەلدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسك جانىندا ءباسپاسوز ورتالىعى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ءىستەدى. سونىمەن قاتار, سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا ورتسايلاۋكوم جۇمىسىنىڭ جاڭا ۇيىمداستىرۋ نىساندارىنىڭ ءبىرى – بارلىق مۇددەلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ ءار ساتىسىندا بريفينگتەر وتكىزۋ ەنگىزىلدى. ماتەريال ۇسىنۋدىڭ بۇل نىسانى جۇمىس تيىمدىلىگىن ايتارلىقتاي ارتتىردى. وسىلايشا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بارلىعى دەرلىك ەلەكتوراتتىق ناۋقاننىڭ كەزەكتى ساتىسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى جونىندە ەگجەي-تەگجەيلى حابارلانىپ وتىردى. بريفينگتى جۇرگىزگەن ورتسايلاۋكوم مۇشەسى بريفينگ تاقىرىبى بويىنشا جۋرناليستەردىڭ بارلىق سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. ءسويتىپ, جۇرتشىلىق سايلاۋ ۇدەرىسى تۋرالى دايەكتى تۇردە حاباردار ەتىلدى.
بيىلعى جىلعى 16 ناۋرىزدا وسك «حابار» تەلەارناسىندا پارلامەنتتىك سايلاۋعا قاتىسقان بارلىق 6 ساياسي پارتيانىڭ پىكىرتالاسىن ۇيىمداستىردى. وعان ءار ساياسي پارتيادان ءبىر وكىلدەن قاتىستى. پىكىرتالاس جالپىعا بىردەي ادەپ نورمالارىن ساقتاي وتىرىپ, جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە ساياسي دەڭگەيدە وتكىزىلدى. پىكىرتالاس سايلاۋشىلار ورتاسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىققا يە بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ال سايلاۋ بارىسىن جاريا ەتۋ مونيتورينگىن ورتسايلاۋكوم رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك 222 گازەتكە, 15 جۋرنالعا, 47 رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك تەلەارناعا, 12 راديوارناعا, سونداي-اق, 162 تانىمال قوعامدىق-ساياسي ينتەرنەت-رەسۋرستارعا قاتىستى جۇرگىزدى. وسى جىلدىڭ 25 اقپانى مەن 26 ءساۋىرى ارالىعىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى اتالعان سايلاۋ ناۋقانىنا ارنالعان 30 مىڭنان اسا ماتەريال جاريالادى. «سايلاۋ كۇندەلىگى» باعدارلاماسىنىڭ شىعۋىن كۇن سايىن جانە اپتا سايىن ۇيىمداستىرعان, وزدەرىنىڭ سايلاۋ تۋرالى ايدارلارى اياسىندا مامانداردىڭ قىزىقتى تۇسىنىكتەمەلەرىن, سۇحباتتاردى, ماقالالاردى جاريا ەتكەن جانە باسىپ شىعارعان «ەگەمەن قازاقستان», «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىن, «حابار», «قازاقستان» تەلەارنالارىن جانە قازاق راديوسىن اتاپ وتۋگە بولادى.
سايلاۋ كۇنى 7 ميلليون 561 مىڭ 150 ادام داۋىس بەردى. بۇل سايلاۋشىلاردىڭ جالپى سانىنىڭ 77,12 پايىزىن قۇرادى. ازاماتتاردىڭ جاپپاي كەلۋى 80 پايىزعا جۋىق بولعانى قازاقستاندىقتاردىڭ وسى سايلاۋدا بەلسەندى داۋىس بەرە وتىرىپ, ءوزىنىڭ ساياسي بولاشاعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانىن كورسەتەدى. وسىلايشا, ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى وزدەرىنىڭ داۋىس بەرۋلەرى ارقىلى تاڭداۋ جاساپ, قولداۋ كورسەتتى.
ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار تەك ساياسي پارتيالاردان عانا ەمەس, سونداي-اق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان دا ۇسىنىلعاندىقتان, 2016 جىلعى 29 اقپاندا اسسامبلەيا كەڭەسى ۇسىنعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار ورتالىق سايلاۋ كوميسسيا-
سىنا تىركەۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتاردى ۇسىندى. ءوزىنىڭ 2 ناۋرىزداعى وتىرىسىندا ورتسايلاۋكوم قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سايلاناتىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا 9 كانديداتتى تىركەدى, ولار ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىنان بولىنەتىن ءتيىستى شىعىستار مولشەرىن ايقىندادى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇسىنعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى تىركەۋ اياقتالعان سوڭ, 6 ناۋرىزدان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سايلايتىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ سايلاۋالدى ۇگىتى باستالىپ, ول 19 ناۋرىزدا اياقتالدى.
سايلاۋ كۇنى – 20 ناۋرىزدا 6 ساياسي پارتيادان 7 پايىزدىق كەدەرگىنى ەڭسەرگەن «نۇر وتان» پارتياسى, «اق جول» پارتياسى, قازاقستاننىڭ كوممۋنيستىك حالىق پارتياسى ماجىلىستە 98 دەپۋتاتتىق ورىنعا يە بولدى. ال قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى 21 ناۋرىزدا ءوز وكىلدەرىنە داۋىس بەرە وتىرىپ, ولاردىڭ ماجىلىستە 9 دەپۋتاتتىق ورىندى يەلەنۋىنە ءمۇمكىندىك بەردى. سايلاۋدىڭ دەموكراتيالىلىعىنىڭ ەلەۋلى اسپەكتىسى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق-زاڭنامالىق نورمالار ارقىلى از ەتنوستاردىڭ ساياسي قۇقىقتارىن بەكىتۋى جانە نىعايتۋى بولدى. التى ساياسي پارتيانىڭ ۇشەۋىنىڭ پارلامەنتكە ءوتۋى كوپ پارتيالى پارلامەنتتىڭ ءتۇرلى كوزقاراستى, ءتۇرلى يدەولوگيانى بىلدىرەتىنىن جانە ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتان وكىلدىك ەتەتىنىن ايعاقتايدى. بۇل پارلامەنتتى نەعۇرلىم كاسىبي ەتەدى. سايلاۋدىڭ ناتيجەسىندە, ماجىلىسكە بەلسەندى زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتپەن اينالىسىپ وتىرعان 107 دەپۋتات سايلاندى.
وتاندىق, شەتەلدىك ءجانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ سايلاۋدىڭ بارلىق كەزەڭى بويىندا سايلاۋ راسىمدەرىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن, سايلاۋ كۇنى داۋىس بەرۋ بارىسىن بايقاۋى سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, وعان اشىقتىق, ترانسپارەنتتىلىك, ادىلدىك مۇمكىندىكتەرىن بەرەدى, ءبىر-بىرىمەن بەلسەندى ەلەكتوراتتىق تاجىريبەلەر الماسۋىنا جاردەمدەسەدى. وسىعان بايلانىستى ەلدىڭ بارلىق سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە 40 مىڭنان استام وتاندىق بايقاۋشى مونيتورينگتى قامتاماسىز ەتتى.
الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مۇشەسى رەتىندە ەقىۇ-نىڭ 1990 جىلعى كوپەنگاگەن قۇجاتىنىڭ 8-پاراگرافىن باسشىلىققا الىپ, قازاقستان ءوزىنىڭ سايلاۋلارىن حالىقارالىق بايقاۋشىلاردى كوپتەپ شاقىرۋ ارقىلى جاريالى, اشىق جانە ترانسپارەنتتى تۇردە وتكىزىپ كەلەدى. سوندىقتان ورتسايلاۋكوم سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردان 817 بايقاۋشىنى اككرەديتتەدى. ءبىزدىڭ ءسىم سول كەزەڭدە 30 ەلدەن شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قازاقستاندىق سايلاۋدى بايقاۋ قۇقىعى بەرىلگەن 150 وكىلىن دە اككرەديتتەدى. ءسويتىپ, پارلامەنتتىك سايلاۋدىڭ بارىسىن بارلىعى 967 حالىقارالىق بايقاۋشى بايقادى. بايقاۋشىلاردىڭ وسىنداي قوماقتى سانى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ رەسپۋبليكانىڭ كەزەكتەن تىس پارلامەنتتىك سايلاۋىن قولدايتىنىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى بولدى.
حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بايقاۋشىلار ميسسيالارى, ونىڭ ىشىندە ەقىۇ مەن تمد پارلامەنتتىك سايلاۋعا جالپى باعا بەردى جانە سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ قىرلارى مەن داۋىس بەرۋ بارىسىن دا جەكە باعالادى. جالپى, سايلاۋعا بەرىلگەن باعالار وڭ بولدى, ەسكەرتۋلەر دە بار ەكەنىن جاسىرا المايمىز. ولار ەقىۇ/دياقب ميسسياسىنىڭ قورىتىندى ەسەبىندە كەلتىرىلدى, ءوز كەزەگىندە ورتسايلاۋكوم وسى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ باسشىلىعىنا جەتكىزىلگەن قارسى دالەلدەرمەن تۇسىنىكتەمە دە ءازىرلەدى.
پارلامەنت ءماجىلىسى مەن جەرگىلىكتى وكىلدى مەملەكەتتىك ورگاندار – ماسليحاتتارعا وتكىزىلگەن 2016 جىلعى سايلاۋ اياقتالىپ كەلە جاتقان جىلدىڭ ەلەۋلى ساياسي وقيعاسى بولدى. ءبىز سول ەلەكتوراتتىق ءىس-شارانى وسىلاي دەپ باعالايمىز. ويتكەنى, وعان ءىس جۇزىندە بارشا ەل قاتىستى. سوندىقتان دا, بۇل سايلاۋ سايلاۋدىڭ جالپىعا ءبىردەيلىگىنىڭ حالىقارالىق مويىندالعان قاعيداتىن, ونىڭ بالامالىلىعىن ساقتاۋىمەن بىرگە, داۋىس بەرۋ قۇپياسىن, سايلاۋدىڭ اشىقتىعى مەن ترانسپارەنتتىلىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ وتكىزىلدى دەپ ايتا الامىز.
مارات سارسەمباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى