2015 جىلى قازاقستان دوللاردان باس تارتۋعا باسا كوڭىل ءبولدى. دوللارسىزداندىرۋ ساياساتىن ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى ارنايى جوسپار قۇرىلدى. دەگەنمەن, ءىرى ەكسپورتتاۋشىلار مەن يمپورتتاۋشىلارعا دوللاردان باس تارتۋ تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتەرەك. دوللارسىزداندىرۋ ساياساتى كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلۋى ءۇشىن تەڭگەنىڭ اقشا اينالىمىنداعى ماڭىزدىلىعى ارتا ءتۇسۋى قاجەت. ۇلتتىق بانك توراعاسى د.اقىشەۆ 2015 جىلدىڭ سوڭىندا بەلگىلى ءبىر جۇمىستار جۇرگىزبەيىنشە ناتيجەگە جەتە المايتىنىمىزدى, ناقتى ناتيجەلەر تۋرالى ءبىر جىلدان سوڭ ايتۋعا بولاتىنىن مالىمدەگەن. ۇلتتىق بانك توراعاسى سوزىندە تۇردى. 2016 جىلى دوللارسىزداندىرۋ ءىسى باستاۋ الىپ, تەڭگەمەن سالىنعان دەپوزيت كولەمى, الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا, 53,2%-عا دەيىن وسسە, شەتەلدىك ۆاليۋتاداعى سالىمدار 10%-عا تومەندەپتى. ناتيجەسىندە, دەپوزيتتى دوللارسىزداندىرۋ دەڭگەيى 2016 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان بەرى 70%-دان 56,7%-عا دەيىن جەتكەن. مۇنى دانيار اقىشەۆ ۇلتتىق بانكتىڭ 2016 جىلعى جىل قورىتىندىسىندا ايتتى.
ءسويتىپ, ءوتىپ بارا جاتقان 2016 جىلدىڭ قارجى سەكتورىنداعى باستى جاڭالىق – ىشكى نارىقتا شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ ىقپالىنىڭ السىرەي باستاۋى, قوعامدىق سانادا دوللارعا دەگەن تاۋەلدىلىك دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – ءتول تەڭگەمىزدىڭ ەلدەگى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قارجىلاندىرۋعا بەت بۇرۋى دا 2016 جىلدىڭ ەنشىسىندە. وسى جىلى قوعامدىق سانادا تەڭگە ايىرباس قۇرالى رەتىندە قابىلداندى. جىل باسىنان بەرى شەت ەل ۆاليۋتاسىنداعى سالىم 84 پايىزدان 64 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. بۇل ءوزدىگىنەن بولا سالعان قۇبىلىس ەمەس. ۇكىمەتكە ۇلتتىق ۆاليۋتا مەن شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ تەكە-تىرەسىندە العاشقىسىنا باسىمدىق بەرۋ ءۇشىن تالاي جۇمىستىڭ باسىن قايىرۋعا تۋرا كەلدى.
دوللاردىڭ داۋرەنi ءوتiپ بارا جاتقانىن, بۇل ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ تىنىس الىپ, كۇش جيناپ الۋىنا بەرىلگەن مۇمكىندىك ەكەنىن حالىقارالىق ساراپشىلار دا ايتۋدا. كەيبiر ينۆەستورلار دوللاردان باس تارتا باستادى. ىرگەمىزدەگى الىپ ەل – قىتاي قازىرگى كەزدە ىشكى نارىقتاعى اقش دوللارىنان «قۇتىلۋ» وپەراتسياسىن جۇرگىزىپ جاتىر», دەيدى ماماندار. جالعىز قىتاي ەمەس, جاپونيا دا دوللارعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ءۇردىسىن باستاپ كەتتى. قىتايدىڭ 2015 جىلعى ماۋسىمنىڭ 1-نەن باستاپ ساۋدا-ساتتىق پەن قارجىلىق الىس-بەرىستە تىكەلەي ۆاليۋتا الماسۋعا كوشەتىنىن مالىمدەۋى سونىڭ ايعاعى. ياعني ەكونوميكاسى جاعىنان ەڭ ءىرى ازيالىق ەكى ەل سىرتقى ساۋدادا دوللارعا ەمەس, ءوز ۆاليۋتالارىنا يەك ارتپاق. بۇل – ءىس ءجۇزىندە دوللاردى ىعىستىرۋ. – «قىرعي-قاباق سوعىستان» كەيىن الەمدەگى جەتەكشى ەكونوميكاعا اينالىپ, ەندى ەشكىممەن باقتالاستىرۋدىڭ قاجەتى جوق بولعاندىقتان, امەريكالىقتار دامۋشى ەلدەردەگى يمپورت پەن ەكسپورت وپەراتسيالارىن كەڭەيتۋ ءۇشىن حالىقارالىق ساۋدا كولەمىن ۇلعايتۋعا كىرىستى. ال دامۋشى ەلدەر سونىڭ جەتەگىندە كەتىپ, ىشكى دامۋعا نەمەسە ىشكى نارىقتاعى وندىرىسكە ءمان بەرۋدىڭ ورنىنا, يمپورتتىق-ەكسپورتتىق وپەراتسيالارعا باسا دەن قويدى. بۇل نە ءۇشىن ىستەلدى؟ ول بۇكىل الەمنىڭ دوللارعا تاۋەلدىلىگىن ارتتىرىپ, اقش-تىڭ ۇستەمدىگىن جالعاستىرۋ ءۇشىن جاسالدى, دەيدى ساراپشى دوسىم ساتپاەۆ. دوللاردان ارىلۋعا بەت العان ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا قۋات بەرەتىن كۇش ۇلتتىق ەكونوميكا ەكەنى بەلگىلى. ازىرگە اقش دوللارىنا تىيىم سالۋعا الەۋەتىمىز جەتىڭكىرەمەيدى. ساراپشىلار ەندىگى جەردە ەلدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ جانە ىشكى كاپيتالدى ينتەگراتسيالاۋدىڭ جاڭا ساياساتى قاجەت دەگەن ماسەلەنى توتەسىنەن قويۋ كەرەك دەگەندى ايتادى. سەبەبى, اقش دوللارىنىڭ جاعدايىن وسىدان بەس-التى جىل بۇرىنعى كەزەڭمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. كۇش-قۋاتىنان ايىرىلعان اقش ۆاليۋتاسى اقپاراتتىق ناۋقانداردىڭ كومەگىمەن, لوببيستەردىڭ دەم بەرۋىمەن عانا باسىمدىققا يە بولىپ وتىر. ۇلتتىق ەكونوميكامىزدى دوللارعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتۋعا باعىتتالعان شەشىم قابىلدايتىن كەز كەلدى. ءبىز وسى قادام ارقىلى عانا ەكونوميكامىزدىڭ وففشورلانۋىنا جول بەرمەي, سىرتقى قارىزدىڭ قامىتىنان قۇتىلا الار ەدىك, دەيدى ماماندار. قارجىگەر ءىلياس يساەۆ قازاقستان ءوزىنىڭ حالىقارالىق ساۋدا وپەراتسيالارىندا ۇلتتىق تەڭگەگە كوشەتىن بولسا, وندا امەريكالىقتار قازاقستانداعى بارلىق مۇناي اكتيۆتەرىن وزدەرى-اق قازاقستاندىقتاردىڭ قولىنا وتكىزىپ بەرەدى. سەبەبى, وندىرىلگەن مۇناي ءۇشىن تەڭگەمەن تولەۋ كەرەك بولعاندىقتان, شەتەلدىكتەر ونى تەڭگە باعامىن بەلگىلەيتىن وسى ەلدىڭ ورتالىق بانكىنەن ساتىپ الۋعا ءتيىس بولادى.
ءبىز بۇعان دەيىن ۆاليۋتانى ىرىقتاندىرامىز دەپ تەڭگەنى قورعاي المادىق. اشىق ەكونوميكاعا ۇمتىلدىق. ەندى سونىڭ زاردابىن سەزىنە باستادىق. ۇلكەن ساۋدادا, سونداي-اق, اۆتوكولىك پەن پاتەر ساتۋ قولما-قول اقشاعا ەمەس, ەندى بانك شوتتارى ارقىلى جاسالۋى كەرەك. بۇل – تەڭگەنى نىعايتۋعا ارنالعان قادام. ويتكەنى, بۇعان دەيىن تەڭگە تەك قارا بازاردا, كوممۋنالدىق تولەم, ەڭبەكاقى, جاردەماقى تولەۋگە, ءىشىپ-جەمگە عانا قىزمەت ەتتى. ۇلكەن ساۋدادان ىعىستىرىلدى. وسىنىڭ بارلىعى تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە اپارىپ سوقتىردى. وسى جاعدايدى ەسكەرگەن ەلباسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا كومپانيالارعا, كوممەرتسيالىق بانكتەرگە «ۆاليۋتالارىڭدى نارىققا شىعارىڭدار» دەدى. ەلىمىزدە كەز كەلگەن ساۋدا-ساتتىق تەك ۇلتتىق ۆاليۋتامەن عانا جۇرگىزىلۋى ءتيىس. جالپى, ۆاليۋتا باعامىنا ىقپال ەتەتىن ءۇش فاكتور بار. ءبىرىنشىسى – ىرگەلى فاكتور. ەكىنشىسى – الىپساتارلىق فاكتور. ءۇشىنشىسى – مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ, ءىرى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ, الەمدىك ءىرى بانكتەردىڭ پىكىرى. وسى ءۇش فاكتور ۆاليۋتانىڭ باعامىنا قاشاندا قاتتى اسەر ەتىپ كەلدى. جانە سولاي بولا دا بەرەدى. ەلباسىنىڭ تەڭگە جايىندا جىلى پىكىر ءبىلدىرۋى ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ بەكۋىنە, تۇراقتانۋىنا, كۇشەيۋىنە ۇلكەن ءپارمەن بەرمەك. ماسەلەن, وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى جاپوندار ۇلتتىق اقشاسى يەنانىڭ كۇشەيۋىنە وتە ءۇلكەن كوڭىل ءبولدى. ينۆەستيتسيالىق كليمات جاسادى. سونىڭ ارقاسىندا جاپونيا وزىق, ىرگەلى ەلگە اينالدى. مۇنداي ينۆەستيتسيالىق كليمات بىزدە دە بار. ەگەر ينۆەستور ەلىمىزگە كەلىپ, زاۋىت, كاسىپورىن سالسا, وندا كوورپوراتيۆتىك سالىقتان 10 جىلعا بوساتىلادى, ەكىنشىدەن, جەر سالىعىنان 10 جىلعا بوساتىلادى, ۇشىنشىدەن, م ۇلىك سالىعىنان 8 جىلعا بوساتىلادى. بۇل دەگەن ەش ەلدە جوق جەڭىلدىك. ەگەر ەلباسىنىڭ ايتقاندارىن ورىندايتىن بولساق, ويلاعان ماقساتقا جەتۋگە بولادى. ول ءۇشىن ەكونوميكانى ىرگەلى فاكتورعا بەيىمدەۋ قاجەت. ۇلتتىق ۆاليۋتاعا ايرىقشا كوڭىل بولۋگە ءتيىسپىز. ەندىگىسى ۇلتتىق بانكتىڭ جۇزەگە اسىراتىن شارالارىنا تىكەلەي بايلانىستى, دەيدى قارجىگەر-ساراپشى ءىلياس يساەۆ.
سونىمەن, ۇلتتىق بانك توراعاسى د.اقىشەۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, 2016 جىلى دوللارسىزداندىرۋ كەزەڭىنىڭ العىشارتتارى باستالدى. ەڭ باستىسى, تەڭگەمىز ەل ىشىندە دە, حالىقارالىق ساۋدادا دا ايىرباس قۇرالى بولا الادى دەگەن سەنىم قالىپتاستى.
گۇلبارشىن ساباەۆا
الماتى