بۇگىنگى زاماننىڭ باستى ەرەكشەلىگى, ەلىمىزدەگى ءبىلىم الەمىن بيىككە كوتەرۋ بولىپ تۇر. ءبىلىمى مىقتى ەلدىڭ ۇرپاعى بىلىكتى بولىپ, وتانىنىڭ تۇتقاسىنا اينالىپ, تۇتاس الەمدى زەردەلەي الاتىنىن – وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ورەلى ءتىرلىگىنەن كورىپ وتىرمىز. سونداي بيىككە كوتەرىلۋ جولىندا قازاق ەلى دە وزىندىك قيمىل-قارەكەتىن جاساۋ ۇستىندە. نيەت ەتكەنى – ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ, دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. بۇل جولدا ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, سانالى تۇردە ءار ءىستى ساراپتاي الساق, ءححى عاسىر باسەكەسىندە ۇتىلماسىمىز انىق.
بيىل ەلىمىز بويىنشا جاڭا باعدارلاما قابىلداندى. ول 2016-2019 جىلدار ىشىندە ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى ورىستەتۋگە ارنالىپ وتىر. ونى مۇلتىكسىز جۇزەگە اسىرۋ ءىسى جۇرگىزىلۋ ۇستىندە. اقيقاتىنا كەلسەك, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا رەفورمالار از بولعان جوق. دەگەنمەن, ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىنىڭ ناتيجەسىندە ءۇلكەن جۇمىستار اتقارىلدى. سونىڭ بىرەگەيى «بالاپان» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە 3-6 جاستاعى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ ەكى ەسەگە ءوسىپ, 82 پايىزدى قۇرادى. ناقتىلاي تۇسسەك, 2200 بالاباقشا مەن ورتالىقتار بوي كوتەردى. بيىل 400 مىڭ ورىن ءۇشىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا ارنايى قارجى ءبولىندى. ماسەلەن, 2001 جىلى مەكتەپالدى دايىندىق 36,8 پايىز بولسا, قازىر ول 99,7 پايىزعا جەتىپ وتىر. بالالارعا ارنالعان جەكە مەكەمەلەر 5 ەسەگە ارتىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدە وقيتىندار 1748-دەن 5709 ءبىرلىككە ارتتى. بۇگىنگى تاڭدا, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 70 پايىزى قازاق سىنىپتارىندا ءبىلىم السا, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءبولىنگەن مەملەكەتتىك گرانتتىڭ 80 پايىزى قازاق ءتىلىنىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. بۇل دا ۇلكەن جەتىستىك دەۋگە تۇرادى. «التىن بەلگى» يەگەرلەرى 1998 جىلى 49 بولسا, 2016 جىلى 2480-گە جەتتى. بۇل شىنايى ءبىلىم ساپاسىنىڭ ناتيجەسى بولسا, قانە.
وتانىمىزدا قازىر ميلليونداعان ۇل مەن قىزعا 325 مىڭنان استام پەداگوگ ساباق بەرىپ, تاربيە ءۇيرەتۋدە. ولاردىڭ 91 پايىزى جوعارى ءبىلىمدى مۇعالىمدەر ساناتىنان كورىنىپ وتىر. وسى ارادا مىنا ءبىر جاعىمدى نارسەنى ايتار بولساق, ول بولاشاقتا ءبىلىم ۇيالارىنداعى وقۋ ۇدەرىسىنە نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ ۇلگىسىن بىرتە-بىرتە ەنگىزىپ, ءبىلىمدى باعالاۋدىڭ جاڭا ءجۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جايى ەدى. شىنىندا, وقۋ جەلىسىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋ ىسىندە نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىندەگى وڭ وزگەرىستەر ۇيرەنۋگە تۇرارلىق. تەك بۇل ادەمى ءىستى اسىرەلەپ جىبەرمەي, رەتىمەن ءجۇرگىزسەك, ەل ءبىلىمىنىڭ ەڭسەسى ءبۇگىنگىدەن دە بيىكتەي بەرەرى ءسوزسىز.
تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ىسىنە قازىر ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلۋدا. سەبەبى, ءوندىرىس سالاسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا قىسقا مەرزىمدە مامان دايىنداۋ باستى نازاردا. ەلىمىزدە 807 كوللەدج بولسا, وندا ءبىلىم الاتىنداردىڭ سانى جارتى ميلليونعا تايادى. تالاپكەرلەر ۇستىمىزدەگى جىلى 35,5 مىڭعا ارتقانىن ايتار بولساق, بۇل جاستاردىڭ تىكەلەي ىسكە ۇمتىلعانىن كورسەتەدى. «ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا» جوباسى اياسىندا مەملەكەتتىك تاپسىرىس 30 كوللەدجگە بەرىلگەن بولاتىن. وندا 43 ماماندىق بويىنشا ستۋدەنتتەر وقىتىلۋدا. ەلباسى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن دۋالدى وقىتۋ ماسەلەسىن جولداۋىندا قاداپ تۇرىپ ايتقان ەدى. بۇل – تالاپكەر – وقۋ ورنى – جۇمىس بەرۋشى اراسىنداعى بىرلىكتى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. قازىر وسى ءىس 1718 كاسىپورىننىڭ قاتىسۋىمەن 348 كوللەدجدە جۇزەگە اسىپ جاتىر. بۇعان قوسا, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن الداعى جىلى كوللەدجدەردەگى تەحنيكالىق ماماندىقتار تەگىن وقىتىلاتىنىن ەسكە سالا كەتەيىك.
مەملەكەتىمىزدە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانى 131-ءدى قۇراسا, سونىڭ 9-ى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر ساناتىندا. وندا وقيتىن ستۋدەنتتەرگە مەملەكەتىمىز ءار جىل سايىن ارنايى گرانتتار ءبولىپ كەلەدى. دەگەنمەن, جوعارى ءبىلىمنىڭ نەگىزىن اقىلى وقۋ قۇراپ وتىرعانىن بۇگىپ قالا الماساق كەرەك. ال ءار جىل سايىن قولدارىنا ديپلوم العان جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ ماسەلەسى الدىمىزدى وراي بەرەتىنى دە اقيقات.
بيىلعى جىلدىڭ ءبىر اتاپ وتەرلىك جەتىستىگى, بازالىق وقۋلىقتىڭ ءبىلىم جۇيەسىنە ەنگىزىلۋى. بۇرىن بالامالى وقۋلىقتاردى ءار ءبىلىم ۇياسى ءوز قالاۋىمەن قولدانىپ كەلسە, ەندىگى جەردە وعان تىيىم سالىندى. ورتا ءبىلىمنىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنىنا كوشۋ جولىندا وقۋشىعا ۇسىنعان كەيبىر وقۋ قۇرالدارى, ونىڭ ىشىندە ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «الىپپەسىن» جويىپ, ورنىنا «ساۋات اشۋ» دەگەن وقۋلىقتى 5 جاس پەن 6 جاستاعى ۇل مەن قىزعا ۇسىنۋ حالىقتان تۇسىنىستىك تاپپادى. بۇل قالاي دەگەن سۇراق اتا-انالاردان باستاپ, مارتەبەلى مەكەمەلەردە, پارلامەنت ماجىلىسىندە قوزعالدى. مۇنى الداعى جىلى ەسكەرسەك ۇتىلماس ەدىك. ءيا, وقۋلىق ماسەلەسى بيىل ءبىراز اڭگىمەگە ارقاۋ بولدى. قالاي دەسەك تە, ءبىلىمنىڭ باستاۋى وقۋلىق ەكەنىن ەسكەرىپ, الداعى ۋاقىتتا بۇل قۇرال كىمنىڭ تاپسىرىسىمەن, قانداي مەكەمەلەردىڭ ساراپتاۋىنان كەيىن وقۋشى قولىنا ءتيىپ جاتىر دەگەندى جۇيەلى تۇردە قوزعاپ, ءتىپتى, القالى جيىندا كوتەرسەك ارتىق بولمايدى. سەبەبى, ۇرپاق تاعدىرىنا قاتىستى ىسكە نەمقۇرايلىلىق جاراسپاسى انىق.
جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىن جەتىلدىرۋ جولىنداعى ىزدەنىستىڭ ءبىرى – مەكتەپتەگى بەس كۇندىك وقۋ اپتاسى ەدى. بۇل جۇيەگە كوشۋدىڭ ناقتى ۋاقىتى بەلگىلەندى. ول 2017 جىلدان باستالىپ, 2019 جىلى اياقتالۋعا ءتيىس. سول سەكىلدى, 12 جىلدىق وقىتۋ ۇلگىسىن 2019 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاۋ بەلگىلەنىپ وتىر. بۇل ءۇشىن اتا-انالار 5 نەمەسە 6 جاستان دايارلىق بولىمدەرىنە بەرۋگە قۇقىلى.
«قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل, ورىس ءتىلى – ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى جانە اعىلشىن ءتىلى – جاھاندىق ەكونوميكاعا ويداعىداي كىرۋ ءتىلى», دەگەن ەلباسى ءسوزى كوپ ءتىل ءبىلۋ ماسەلەسىن العا تارتقان ەدى. سوعان سايكەس, قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسى سياقتى اعىلشىن ءتىلىن زاماناۋي ادىسپەن ۇيرەتۋ قولعا الىنعانى بەلگىلى. وسىعان وراي, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قاجەت مامان دايىنداۋدى قولعا الدى. بۇرىننان ساباق بەرىپ كەلە جاتقان اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمىن قايتا دايارلاۋ ىسىنە بيىل 10 مىڭ ورىن ءبولىپ, قارجى قاراستىردى. تىلدىك بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلىپ, اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيىنە قاراي, 1 ايدان 5 ايعا دەيىن وقىتۋ ءوز شەشىمىن تابۋدا. بۇل ۋاقىت ارالىعىندا مۇعالىمنىڭ ايلىعى ساقتالادى. 2019 جىلدان باستاپ جوعارى سىنىپتاردا ءپاندەردى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ قولعا الىنباق. جاستار الەمدىك ءتىلدى بىلسە وزگەگە ەسەسىن جىبەرمەيدى دەگەن وي دۇرىس. تەك, وزگە ءتىلدى بىلگەندەر ءوز ءتىلىن ۇمىتپاي, انا ءتىلىنىڭ جەلىسىندە اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق.
2004 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. الداعى جىلدان باستاپ, ۇبت مەكتەپ رەيتينگىنەن تۇسەتىن بولادى. ياعني, مۇعالىمدەر ەڭبەگى ۇبت قورىتىندىسى بويىنشا باعالانبايدى. وزدەرى وقىتقان ءپان جەتىستىكتەرىنىڭ ناتيجەسى ەسكەرىلەدى. ەندى مەكتەپ ءبىتىرۋ ەمتيحانى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ سىناقتارى جەكە-جەكە وتەدى. كوللەدجدەرگە ءتۇسۋ كەزىندە ۇبت تاپسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. 9 جانە 11-سىنىپتان كەيىن تالاپكەرلەر وزدەرى قالاعان كوللەدجدەرگە قابىلدانادى. مۇنىمەن قاتار, بيىل ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىدە 50 بالدىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزە الماعان جاستار كەشەندى تەستىلەۋگە قاتىسۋعا مۇمكىندىك الدى. وندا كوزدەگەن ماقساتىنا جەتسە, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اقىلى بولىمىنە تۇسۋىنە جول اشىلدى.
بالالاردى ءبىلىم بەرە وتىرىپ, دەمالتۋ ءىسى ەلىمىزدە سوڭعى كەزدەرى جاقسى دامىپ وتىر. سونىڭ ءبىر ايقىن دالەلى, كوكشە وڭىرىندەگى «بالداۋرەن» رەسپۋبليكالىق وقۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعى دەر ەدىك. مۇنى قازىر ەلىمىزدەگى وقۋشىلار «قازاق ارتەگى» دەپ تە اتاپ ءجۇر. بۇل كەشەندەگى وقۋشىلار دەمالىسى جىل بويى جالعاسىپ وتىرادى. وندا ارنايى مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. ساباق كەزىندە دەمالۋعا كەلگەن ءار وقۋشى ءبىلىمىن سول مەكتەپتە جالعاستىرادى. قازىر بۇل ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ بولىمشەلەرى ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنەن اشىلا باستادى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ماڭعىستاۋداعى كەندىرلىدە شاڭىراق كوتەرسە, بيىل قاپشاعايدا جاراسىم تاپتى. مۇنىڭ جەتىستىگى, بالالار دەمالىسىن وزدەرىنە جاقىن وڭىردە وتكىزەدى. بۇل اتا-انالارعا دا قولايلى بولىپ تۇر. ءبىز وسىنداي ساۋىقتىرۋ كەشەنى تۋرالى اتا-انالارمەن, وقۋشىلارمەن تىلدەسكەندە ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا ساۋىقتىرۋ كەشەندەرى اشىلسا دەگەن ويلارىن ءبىلدىردى. ءار كەشەندە «بالداۋرەندەگىدەي» مەكتەپتەر جۇمىس ىستەپ جاتسا, ۇتىلمايتىنىن دا ايتادى. الداعى ۋاقىتتا, تاۋەلسىز ەلدىڭ ءوز ارتەگى قالىپتاسىپ, الەمدىك دەڭگەيدە جۇمىس ىستەسە, مەملەكەتىمىزدىڭ ابىرويى ارتا بەرەرى ءشۇباسىز.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بيىلعى جىلدىڭ ءبىلىم باعدارى ۋاقىت تالابىنا قاراي, وزەكتى وزگەرىستەر جاساي وتىرىپ, جاڭارتىلعان وقۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. بۇل ىستە باستى تۇلعا – مۇعالىم دەگەن يدەيا العا وزىپ, ۇستاز مارتەبەسىن كوتەرۋ جايى قاراستىرىلۋدا. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قاعاز تولتىرۋعا ەمەس, دارىگەرلەرگە – ەمدەۋگە, مۇعالىمدەرگە – وقىتۋعا مۇمكىندىك بەرىڭدەر!» دەگەن ءسوزى باسشىلىققا الىنۋدا. شىندىعىندا, ءبىلىم رەفورماسىنىڭ نەگىزگى تىرەگى, ونى جۇيەلى جۇزەگە اسىراتىن مۇعالىم دەسەك, الداعى جىلى سول مۇعالىمگە جاسالار قامقورلىق جاندانا بەرۋى ءتيىس. سوندا عانا جاڭا عاسىردىڭ جاڭا ۇرپاعى وي-ساناسى بيىك, قارىم-قابىلەتى ەرەن, العىرلىعى ايتۋلى بولىپ قالىپتاسارى حاق.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»