قازان ايىنىڭ سوڭىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىنداعى تالحيز ورتاعاسىرلىق قالاشىعىنىڭ ساقتالۋى ماسەلەلەرى بويىنشا كوشپەلى كەڭەس وتكىزگەن بولاتىن. كەڭەس قورىتىندىسى بويىنشا تالعار قالاشىعىنىڭ ماڭىڭداعى بارلىق قۇرىلىس جۇمىستارىن توقتاتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى. الەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن تالحيز (تالحير) قالاشىعىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. وعان عالىمدار جازعان ماقالانى وقي وتىرىپ, كوز جەتكىزە الاسىز.
982 جىلى پارسى گەوگرافى جازىپ قالدىرعان «حۋدۋد-ءال-الەم» ( «الەم شەكارالارى») اتتى گەوگرافيالىق تراكتاتتا جەتىسۋ ەلدى مەكەندەرىنىڭ ىشىندە ءتالحيزدىڭ دە اتاۋى كەزدەسەدى. ول تاۋ ەتەگىندەگى تۇرىك تايپالارى مەن قارلۇقتاردىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان. ورتا عاسىرداعى جيھانگەزدىڭ سيپاتتاۋىنا قاراعاندا, «ونىڭ تۇرعىندارى – جاۋىنگەر, باتىل ءارى ايبىندى». ەلدى مەكەن اتاۋىن ساراپتاي كەلە, عالىمدار تۇپنۇسقا اتاۋ عاسىردان عاسىرعا كوشىرىپ جازۋ بارىسىندا وزگەرىسكە ۇشىراعان جانە باسقاشا اتالعان, و باستا «تالحير» بولعان دەگەن توقتامعا كەلگەن.
بۇل اتاۋدان بۇگىنگى تالعار قالاسىنىڭ اتىن جازباي تانۋعا بولادى: ىلە الاتاۋىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى مەن اعىنى قاتتى تاۋ وزەنى وسىلاي اتالادى. بۇگىنگى تالعاردىڭ نەگىزىن قالاعان تاريحي قالا تاۋ شاتقالىنان ەتەككە قاراي سوزىلىپ, وسى اتتاس وزەننىڭ وڭ جاق قاپتالىندا ورنالاسقان. قازىر عالىمداردىڭ ءبارى دە ءدال وسى قالانىڭ ح عاسىرداعى تالحير ەلدى مەكەنىمەن سايكەس كەلەتىنىنە ەش كۇماندانبايدى. تاريحي ءتالحيردىڭ بۇگىنگى ورنى جان-جاعىنان ۇيىلگەن ءدوڭ سەكىلدى ۇلكەن ءتورتبۇرىشتى اۋماقتى (302ح298 م) الىپ جاتىر. بۇل قورعاننىڭ اۋماعى 9 گەكتارعا سوزىلادى. قورعاننىڭ بۇرىشتارىندا جانە قوسىلعان پەريمەترلەرىندە الىستان مەنمۇندالايتىن مۇنارالارى بولعان. قورعاننىڭ سىرتىنان تەرەڭ ور قازىلعان. وڭتۇستىك-باتىس جانە سولتۇستىك-شىعىس قابىرعالاردا ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ورنالاسقان ەكى ەسىك بار. بۇل ەسىكتەر بۇكىل قالانىڭ اۋماعىن تۇپ-تۋرا ەكى بولىككە بولگەن جولمەن جالعاسقان. قالانىڭ وزىندىك ءسانى كەلىسكەن ساۋدا-قولونەر جانە ەگىنشىلىك اۋدانى بار نىعايتىلعان بەكىنىستى بولىگى بارلىق جاعىنان قۇرىلىسپەن بايلانىسىپ جاتقان.
قالانىڭ پايدا بولۋ ۋاقىتىن, ونىڭ وركەندەۋ جانە قۇلدىراۋ كەزەڭىن, جەرمەن-جەكسەن بولۋ سەبەبىن, سونداي-اق, قالا تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسىنان ناقتى حابار بەرەتىن دەرەكتەردى انىقتاۋ ءۇشىن كوپ جىلدار بويى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن ورتاعاسىرلىق ءتالحيردىڭ ومىرىنەن سىر شەرتەتىن ماڭىزدى ماتەريالدار تابىلدى.
ءۇىىى عاسىردىڭ سوڭى مەن ءىح عاسىردىڭ باسىندا بولاشاق قالانىڭ ورنىندا نىعايتىلعان بەكىنىس پايدا بولدى. وندا, نەگىزىنەن, كوپەستەر مەن قولونەرشىلەر ورنىقتى. باستاپقىدا ولار بەكىنىستىڭ قوجايىنىنا قىزمەت كورسەتتى, بىراق كوپ ۇزاماي وردانى جاعالاي قونعان وتىرىقشى جانە كوشپەندى حالىق ءۇشىن تاۋار ءوندىرۋدى قولعا الدى. وسىلايشا, اكىمشىلىك بيلىكتىڭ ورتالىعى عانا ەمەس, قولونەر مەن ساۋدانى دامىتۋ ورتالىعى بولىپ سانالعان قالانىڭ ىرگەتاسى قالىپتاسا باستادى. قالانىڭ وسىنداي جولمەن قالىپتاسۋ ۇلگىسى كوپتەگەن قازاقستاندىق جانە ورتاازيالىق قونىس-مەكەندەرگە ءتان.
قالانىڭ ءوسىپ, كەمەلدەنۋىنە ۇلى جىبەك جولىنىڭ اسەرى كۇشتى بولدى. ءىح عاسىردىڭ سوڭى مەن ح عاسىردىڭ باسىندا تالحير اسا ءىرى قالا ورتالىعىنا اينالادى. ءبىرتۇتاس قاراحانيد مەملەكەتىنىڭ اياسىندا جەكەلەگەن سالالاردىڭ ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلانىستارى نىعايىپ, قولونەر مەن ساۋدا, ەگىنشىلىك پەن مال شارۋاشىلىعى دامي باستادى. ەكونوميكالىق-مادەني دامۋعا سايكەس قالا اۋماعىنىڭ دا ۇلعايا تۇسەتىنى زاڭدىلىق. اسىرەسە ىلە دالاسىندا وتىرىقشىلىق-ەگىنشىلىك پەن قالا مادەنيەتى بۋىرقانا وركەندەيدى. بۇرىننان ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان بىرقاتار قالالار جاعراپيالىق جانە ەكونوميكالىق قولايلىلىعىنا سايكەس استانا ورتالىعىنا اينالادى. ىلە دالاسىنىڭ سول جاعالاۋ بولىگىندەگى ەڭ ءىرى قالا تالحير – وسىنداي استانالاردىڭ بىرىنە اينالدى. ءحى-ءحىى عاسىرلاردا ءتالحيردىڭ تەرريتورياسى 30 گەكتارعا دەيىن ۇلعايادى.
ۇلكەن اۋلاسى بار, ءۇي-جاي, قورا-قوپسى, باۋ-باقشاسى بار جەكە قونىستار پايدا بولدى. ۇيلەر ءاسۇيى, قويما ىسپەتتى ساقتاۋ بولمەسى بار, بىرنەشە بولمەدەن تۇراتىن. ءۇيدىڭ ىرگەتاسى مەن قابىرعالارىنىڭ تومەنگى بولىگى بالشىق قوسپاسىنان ازىرلەنگەن تاستان قالاندى. قۇرىلىس ىسىنە بۇكىل تاۋ بوكتەرىن جاپقان اتاقتى تيان-شان شىرشالارىنان دايىندالعان اعاشتار پايدالانىلدى. ۇيلەر تاس نەمەسە بالشىق-سازبەن ورىلە قورشالعان اۋلامەن جالعاسىپ جاتتى. اۋلا ىشىندە ءۇي جانۋارلارىنا ارنالعان قورا-قوپسى دا سالىندى. ءۇي مەن ۇلكەن قورانىڭ قاتار سالىنۋى – ىلە دالاسىنا ءتان تۇرمىس سالتى رەتىندە بىرنەشە جۇزجىلدىقتارعا دەيىن ساقتالعانى تۇرمىس ءۇشىن قىزىق دەرەك. ۇيلەردى ب.ە.د. ءىىى عاسىردان باستاپ ءبىزدىڭ ەرامىزداعى ءۇ عاسىر ارالىعىندا ىلە دالاسىن مەكەن ەتكەن ءۇيسىن تايپالارى سالعانعا ۇقسايدى. قۇرىلىستاعى بۇل ەرەكشەلىكتى قازاقتار قىستاۋ سالۋدا ءالى كۇنگە قولدانىپ كەلەدى.
ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ۇيلەردىڭ ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن سالىنعانىن جانە قالا قۇرىلىسىنىڭ تىعىزدىعىن بايقاتتى. تۇرعىن ۇيلەر كوشەلەر مەن توراپتار بويىندا ورنالاسىپ, كوشەلەردىڭ تۇيىقتالىپ, ۇزىلگەن تۇسى كورىندى. كەيىنگى جىلدارداعى زەرتتەۋلەردە قالانىڭ شىعىس جانە باتىس كىرەبەرىس جولدارىن جالعايتىن وتە ۇلكەن تاستان قالانعان توسەمەلى جول تابىلدى. توسەمەلى جولدىڭ ۇزىندىعى – 300 م, ال ەنى – 3 م. جولدىڭ ءبىر قاپتالىندا جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان تروتۋار تارتىلعان. تروتۋار توسەمەلى جولدان 15-20 سم بيىك ەتىپ سالىنعان جانە جولمەن ەكى اراسى تاستان نىعىز ەتىپ قالانعان بورديۋرمەن ءبولىنىپ جاتىر. ورتالىق توسەمە جولدى ىشكە قاراي تاعى دا ودان گورى كىشىرەك, تاستان سالىنعان جىڭىشكە ءبىر كوشە كەسىپ وتەدى. ەنى شامامەن 1,7-2 م. ورتاعاسىرلىق تالحيردە كوشەلەردەن باسقا, جان-جاققا تارماقتالا تارتىلعان سۋ قۇبىرى جەلىسى دە بولعان. قىش-قۇمىرا دايىندايتىن شەبەرحانانى تازارتۋ كەزىندە ءوندىرىس كەشەنىنە دەيىن تارتىلعان سۋ قۇبىرى تابىلدى. جالپى ۇزىندىعى 12,5 م سۋ قۇبىرى ۇزىندىعى 42-43 سم جانە ديامەترى 15-16 سم بولاتىن 32 قىش قۇبىردان تۇرادى.
بۇلايشا قۇرىلىس جۇرگىزۋ ۇلگىسى قازاقستان مەن ورتا ازياداعى ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ كوپشىلىگىنە ءتان. قالا اۋماعى مەن جەكە ءۇي اۋماعىن ەسەپتەي كەلە, قالاداعى بارلىق ءۇيدىڭ سانىن جوبالاپ شىعارۋعا بولادى. ح-ءحىى عاسىرلارداعى تالحيردە ولاردىڭ سانى 700-گە جۋىق بولعان. بۇل ۇيلەردىڭ ارقايسىندا ورتا ەسەپپەن العاندا 5-6 ادامنان تۇراتىن جەكە وتباسى قونىستانعان دەسەك, قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 3500-4200 ادامدى قۇراعان.
ال ءتالحيردى كىمدەر مەكەن ەتتى؟ جازبا دەرەكتەردىڭ بارلىعى بۇل دامىعان ەلدى مەكەندە قارلۇقتاردىڭ ءومىر سۇرگەنىن ءبىر اۋىزدان قۋاتتايدى. ىلە دالاسىنىڭ ءۇىىى عاسىردان باستاپ-اق وسى تۇركى تايپالارىنا تيەسىلى بولعانى تاريحتان ءمالىم. ءحىى عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ولار جوڭعار تاۋىنىڭ سىلەمدەرىنىڭ اياعىنان ورىن تەۋىپ, قويلىق دەگەن استاناسى بار قارلۇق قاعاناتى اتتى ءبىرتۇتاس مەملەكەتكە بىرىكتى. قاراحانيدتەردىڭ ۇستەمدىگى ورناعاننان كەيىن دە قارلۇقتار بەلگىلى اۆتونومياسىن قولدان بەرمەدى. قالادا قارلۇقتارمەن قاتار ءۇيسىننىڭ ۇرپاقتارى, تۇركى-چيگيلي, سونداي-اق, ەجەلدەن كوپەستەرى مەن قولونەرشىلەرى كوپتەپ شىعۋىمەن ماقتاناتىن سوعدادان شىققاندار دا (بۇقارا مەن سامارقان اۋدانى) ءومىر ءسۇردى. ءاربىر ۇلكەن قالا سياقتى تالحير دە تۇرعىندارىنىڭ قۇرامى جاعىنان ارقيلى ەدى. ەلدى مەكەننىڭ ۇلكەن بولىگى ءالى اشىلماي جاتقاندىقتان, الەۋمەتتىك جاعدايى ءارتۇرلى بولعان قالالىقتار تۋرالى ءسوز قوزعاۋ قيىن. الايدا, قولونەرشىلەردىڭ نەگىزىنەن قالا ماڭىندا, شاھار شەتىندە تۇرعانى انىق دالەلدەندى. بۇل جەردە قالا مەن اينالاداعى اۋىلداردى ساز-بالشىقتان يلەنگەن قۇمىرا, ىدىسپەن قامتاماسىز ەتىن قىش بۇيىمىن جاسايتىنداردىڭ شەبەرحاناسى تابىلدى. ىدىستى كۇيدىرۋگە ارنالعان قىش پەشتەر, شەبەرلەردىڭ قۇرال-سايماندارى, ۇستانىڭ تەمىر سوعاتىن ءتوسى, ۇنتاقتاعىش, مينەرالدى بوياعىشتاردىڭ جيىنتىعى قازىپ الىندى.
بۇل كەزەڭدە تەمىر ءوندىرىسى, ۇستالىق, زەرگەرلىك جانە باعالى مەتالدان بۇيىمدار جاساۋ ءوندىرىسى دامۋدىڭ جوعارى شەگىنە جەتتى. اسىرەسە تەمىر ۇستاسىنىڭ قولونەرى جەتىستىككە يە بولدى. قازبا جۇمىسى كەزىندە جۇزدەگەن تەمىر بۇيىمدارى: اۋىلشارۋاشىلىق سايماندارى, اسكەري قۇرالدار (قانجار, پىشاق, جەبە), تەمىر اسپالى شامدارى, ۇستالاردىڭ زاتتارى (بالعا, ءتوس, شىمشۋىر), قۇرىلىسقا قاجەتتى زاتتار ( ارا, شەگە, قايشى, قاشاۋ قۇرالى, ەگەۋ) تابىلدى.
تەمىردەن جاسالعان جادىگەرلەردىڭ ماكرو جانە ميكروقۇرىلىمدىق سىناماسىن زەرتتەي كەلە, عالىمدار تەمىردىڭ, شويىننىڭ, بولاتتىڭ بىرنەشە ءتۇرى بولاتىنىن انىقتادى. وكىنىشكە قاراي, كوپشىلىگىنىڭ دايىندالۋ قۇپياسى جويىلىپ كەتكەن. جەرگىلىكتى تالحيرلىك شەبەرلەر ءحى عاسىردىڭ وزىندە اتاقتى «داماسك» بولاتىنىڭ اشىلعانىنان كەم دەگەندە ەكى ءجۇز جىل بۇرىن جوعارى ساپالى بولات قۇيۋدىڭ ءتاسىلىن مەڭگەرگەن. مىس شەبەرلەرى بولسا, ويۋ-ورنەكپەن ناقىشتالعان شام, شىراعدان قويعىشتار ازىرلەگەن. اينەك جاساۋشىلار نازىك گرافيندەر مەن قۇمىرالار جاساعان. قولونەردىڭ گۇلدەنۋى مەن ەكونوميكانىڭ ءوسۋى ءتالحيردىڭ ساۋدا ءرولىن ارتتىرا ءتۇستى. ءتالحيردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى ماڭايداعى ەلدىڭ ءبارىن, وتىرىقشىنى دا, كوشپەلىنى دە قامتاماسىز ەتۋگە تولىقتاي جەتتى.
ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى حالىقارالىق ساۋدانىڭ ناتيجەسىندە قالاعا ءساندى زاتتارمەن بىرگە, الىس ەلدەردەن جوعارى ساپالى بۇيىمدار دا جەتكىزىلدى. سىرتتان كەلگەن زاتتاردىڭ ىشىندە ادەمى قولا قۇمىرالار دا بولدى. قۇمىرالاردىڭ ءبىرىنىڭ موينى زوومورفيزم ستيلىندە (پۇتقا تابىنۋشىلاردىڭ قۇدايدى اڭ بەينەسىندە تانۋى), ال ەكىنشىسى تاۋىس بەينەسىندە ناقىشتالىپ جاسالعان دوڭگەلەك مەدالونمەن اسەمدەلگەن. مۇنداي بۇيىمداردىڭ ورتا ازيانىڭ وڭتۇستىك اۋداندارى مەن يراندا عانا جاسالاتىنى ءمالىم. قازبا جۇمىسى كەزىندە ءدال وسى جەردەن وسىمدىكتەرمەن ورنەكتەلگەن جارتىلاي سفەرا تارىزدەس قولا توستاعان تابىلدى. بۇل بۇيىمداردىڭ ءتالحيردىڭ قايناعان قان بازارىندا ساتىلعانشا ىسكەر كوپەستەردىڭ قابىنىڭ ىشىندە ۇزاق جول ءجۇرىپ كەلگەنى انىق. قىتايدان تالحيرگە فارفور توستاعاندار مەن قولا اينالار, ءتىس ششەتكاسى مەن تاماق جەيتىن سۇيەك تاياقشالار جەتكىزىلسە, جاپونيادان ساقالدى ادامداردىڭ سۇلباسى مەن قولتاڭباسى بەينەلەنگەن توستاعاندار اكەلىنگەن. ءۇندىستاننان بۋددا ءمۇسىنى مەن ءپىلدىڭ سۇيەگىنەن جاسالعان شاحماتتار, افراسيابتان زەرلەنگەن قىش تاقتا كەلگەن.
ساۋدا ىسىندە اقشانىڭ مول قورى اينالىمعا تۇسەدى. تالحيردە جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە وتە كوپ مولشەردەگى مىس جانە كۇمىس تيىندار تابىلدى. بۇلاردىڭ كوپشىلىگى ءحى-ءحىى عاسىرلاردا ورتا ازيانىڭ ءار قالاسىندا سوعىلعان. ال قازىر ءتالحيردىڭ وزىندە دە اقشا سارايى بولعانىن دالەلدەيتىن بىرقاتار دەرەكتەر تابىلىپ وتىر.
قولدا بار مالىمەتتەر ءۇىى-ءحىىى عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ورتاعاسىرلىق تالحير قالاسىنىڭ ءومىرىنىڭ وسىلاي بولعانىن راستايدى. ونىڭ قىزىقتى تا تاعىلىمدى تاريحىنىڭ بارلىق بەتتەرى بىزگە ءالى بەلگىلى ەمەس, بىلۋگە, زەرتتەۋگە ءتيىس ءالى قانشاما پاراقتارى اشىلماي جاتىر. سوندىقتان بولار, قيراعان ءۇيىندىنىڭ استىنان تاريح اقتارۋعا قۇشتار ارحەولوگتار جىل سايىن تالعار توڭىرەگىنەن تابىلىپ جاتادى.
2014 جىلدىڭ 24 ماۋسىمىندا كاتار ەلىنىڭ استاناسى دوحادا وتكەن يۋنەسكو مۇرالارىنىڭ بۇكىلالەمدىك كوميتەتىنىڭ كونفەرەنتسياسىندا الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان 3 ەسكەرتكىشتىڭ يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگەنى ءمالىم بولدى: ورتاعاسىرلىق قويلىق قالاسىنىڭ قيراندىسى جاتقان انتونوۆكا ەلدى مەكەنى, ورتاعاسىرلىق تالحير قالاسى ورنالاسقان تالعار جانە قارامەرگەن كەرۋەن سارايى. ۇلى جىبەك جولى بويىنىڭ تيان-شان بولىگىندە ورنالاسقان قازاقستاننان بارلىعى 8 قالا ۇسىنىلعان ەدى. ناتيجەسىندە, ايىرىقشا تاريحى بار تالحير تىزىمنەن ورىن الدى. بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى وقيعا.
ورتاعاسىرلىق تالحير مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن. بۇل قالانى زەرتتەۋ مەن ساقتاۋعا بايلانىستى جۇيەلى جۇمىستىڭ توقتاماي, جۇرگىزىلە بەرۋى تاريح ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
كارل بايپاقوۆ,
ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى ديرەكتورى, اكادەميك
تامارا ساۆەلەۆا,
ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى