ەلباسىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا دەنە شىنىقتىرۋ مەن سپورتتى دامىتۋدىڭ 2007-2011 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» جارلىعىنا سايكەس, ەلىمىزدە بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ مەن سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋعا بارىنشا ءمان بەرىلىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى.
كەيىنگى جىلدارداعى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورتتىق جەتىستىكتەرى دە كوڭىل قۋانتارلىقتاي. كۇنى كەشە عانا ەل بولىپ وتكىزگەن اق ازيادا ويىندارى جاس مەملەكەتىمىزدىڭ الەمدىك سپورت قاۋىمداستىعىنداعى وزىندىك بەت-بەينەسى مەن ۇلتتىق مارتەبەسىن ءتىپتى اسقاقتاتىپ جىبەردى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس بولار. الماتى مەن استانانى ءدۇبىرگە بولەپ, سان ساڭلاقتى دودادا سىناعان الامان بايگەدە ەلىمىزدىڭ قورجىنى تولىپ, الەمدىك دۇبىردە توپ جاردى.
قازاق سپورتىنىڭ جاي-كۇيى حاقىندا اڭگىمە قوزعاۋ شىن مانىندە قاشاندا وزەكتى. ويتكەنى بۇگىنگى كۇن تالابىنداعى سپورت – مەملەكەت بەدەلى. ونىڭ جاس ۇرپاق تاربيەسىندەگى وراسان زور ماڭىزىن ايتپاعاننىڭ وزىندە جاس مەملەكەتتىڭ دامۋىنا قوسار ۇلەسىنىڭ سالماعى قانشالىقتى ەكەنىن اركىم-اق باعامداي بىلەدى.
سوندىقتان دا ءبىز سپورت پەن ونىڭ ادام ومىرىندەگى يگى اسەرى جايلى اڭگىمەمىزدى قازاق سپورتىنىڭ اتىن الەمگە العاش تانىتىپ, تۇڭعىش رەت رەسمي «قازاق دالاسىنىڭ باتىرى» اتاعىن يەلەنگەن قاجىمۇقانداي بابامىزدان باستاعانىمىز دۇرىس بولار.
ءيا, بۇگىنگى ۇرپاق قاجىمۇقانداي باتىردىڭ بولعانىن, ونىڭ «كۇش اتاسى – قاجىمۇقان» اتتى اتاعىن دا جاتقا بىلەدى. الايدا, ول ءجۇرىپ وتكەن اۋىر دا جەڭىستى جولدار, ونىڭ ازاماتتىق بەت-بەينەسى جايلى تولىق بىلە بەرمەۋى دە مۇمكىن.
قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى – قازاق تاريحىنداعى تۇڭعىش كاسىپقوي بالۋان. سونىمەن قاتار ول تۋعان حالقىن ءبىرىنشى بولىپ وزگە جۇرتقا پاش ەتكەن, ءوزىنەن بۇرىنعى قانداستارى باسپاعان توپىراقتى باسىپ, سپورتتىڭ سارا جولىن قازاققا دا تانىتقان تۇڭعىش ۇلان.
جەر شارىنىڭ 28 مەملەكەتىندە كۇرەسكە ءتۇسىپ, ودان 128 مەدالدى كەۋدەسىنە تاققان مۇنداي پالۋان حح عاسىردىڭ باسىنداعى تۇركى حالىقتارى اراسىندا تەك قازاقتا عانا بولدى. رەسەي بالۋاندارى توبىندا قاجىمۇقاننان كۇشى اسقان ەشكىم بولماعاندىقتان دا الەم چەمپيوندارى يۆان پوددۋبنىي, يۆان شەمياكين, الەكس ابەرگ, يۆان زايكين, گەورگ لۋريح, گەورگ گاككەنشميدت, پول پونس, ۆەيلاند شۋلتس سىندى دۇلدۇلدەرمەن قاتار ءجۇرىپ, رەسەي پالۋانى رەتىندە سايىسقا ءتۇستى. الەمدىك دودالاردا «يۆان چەرنىي», «ياماگاتا مۋحۋنۋري», «قارا مۇستافا» دەگەن لاقاپ اتتارمەن الەمگە تانىلعان باتىر بابامىز كاسىبي كۇرەس قانا ەمەس, بۇگىنگى كۇندەرى جاستار اراسىندا كەڭ تانىلعان جەكپە-جەكتىڭ سان ءتۇرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن كاسىبي پالۋان ەدى. ارداقتى ازاماتىمىزدىڭ باسىنان تالاي قيىن كۇندەر دە ءوتىپ, ونىڭ پاتشادان العان سىيلىعى وزىنە جاۋ بولىپ ءتيىپ, سوناۋ قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى باسىنا زوبالاڭ ۇيىرىلگەنى دە بەلگىلى. ال ەل باسىنا كۇن تۋىپ, ۇلى وتان سوعىسى باستالعان تۇستا, مۇقانداي باتىر بابامىز ەكى جىل بويى ءوز ونەرىن حالىققا تانىتىپ, تسيرك ونەرىمەن ەل ارالاپ تاپقان اقشاسىنا ۇشاق جاساتىپ, ونى مايدانعا سىيعا تارتتى. امانگەلدى يمانوۆ اتىنداعى وسى ۇشاقتا قاجىتاي شالاباەۆ سىندى قازاق ۇشقىشى 120 رەت جاۋىنگەرلىك تاپسىرما ورىنداعانىن بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلمەس.
بۇگىنگى كۇنى باتىر سالعان سارا جولدى جالعاستىرىپ, سپورتتاعى بيىك جەڭىسىن حالقىمەن بىرگە تويلاپ, ونىڭ جەمىسىن دە تۋعان حالقىمەن ءبولىسىپ وتىرعان ارداقتى ۇلدارىمىزدىڭ ءبىرى – جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ. الپىستىڭ اسقارىنا شىققان سپورت ساڭلاعىنىڭ كەۋدەسىندە سپورتتىق مەدالداردان وزگە دە مەملەكەتتىك ماراپاتتار جارقىرايدى. ارينە, جىلدار بويعى قاجىرلى ەڭبەگى, ءاسىرەسە سوناۋ توتاليتاريزم زامانىندا سونشا ۇلتتى قاناتىنىڭ استىندا ۇستاعان ءۇستەم ساياساتتىڭ ىقپالىنان ءبىلىگى مەن بىلىكتىلىگى, مىقتى كۇرەسكەرلىگى عانا بيىك شىڭعا شىعارعان ارداقتى ازامات ەل سەنىمىن قالاي اقتادى؟ وسى ۇزاق تا قيىن جول ونى قازاقتىڭ داڭقىن اسپانداتۋعا قالاي جەتكىزدى؟ بۇل ايتار اۋىزعا وڭاي بولعانمەن, تۇيسىكتى جانعا ەرلىكپەن بارا-بار قاجىرلى ەڭبەك ەكەنى ايدان انىق. جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ 1951 جىلى جامبىل وبلىسىنىڭ تەگىستىك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن.
مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ول سەمەيدىڭ مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسەدى. 1974 جىلى ينستيتۋتتى اياقتاعان سوڭ, الماتى قالاسىنا كەلىپ, جاتتىقتىرۋشى ۆ.ا.پسارەۆتىڭ باسشىلىعىمەن سپورتتىڭ كۇرەس تۇرىمەن تەرەڭىرەك اينالىسۋعا ءمۇمكىندىك الادى. ول جاستايىنان قازاقشا كۇرەسپەن, ال ينستيتۋت قابىرعاسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە كلاسسيكالىق جانە ەركىن كۇرەسپەن اينالىسقان بولاتىن. 1970 جىلى جاتتىقتىرۋشى روما حاسانوۆيچ يلماتوۆتىڭ كەڭەسى بويىنشا وزىنە تانىس ەمەس كۇرەستىڭ جاڭا كلاسسيكالىق تۇرىمەن اينالىسا باستادى. جاقسىلىقتىڭ العاشقى ءىرى جەڭىسى 1975 جىلى الماتى قالاسىندا وتكەن التىنشى جازعى سپارتاكيادا ەدى. ەلىمىزدىڭ ەڭ تاڭداۋلى كۇرەسكەرلەرىمەن بەلدەسىپ, ولاردىڭ ءبارىن سان سوقتىرىپ, سپارتاكيادا چەمپيونى اتانعان ول, وسى سايىستا ءومىرىندەگى العاشقى التىن مەدالىن جەڭىپ الدى. ج.ءۇشكەمپىروۆ بۇدان كەيىن ەلىمىز چەمپيوناتىنىڭ جەتى دۇركىن جۇلدەگەرى اتاندى.
ءتۇرلى حالىقارالىق تۋرنيرلەردە, ودان كەيىنگى وداقتىق بىرىنشىلىكتەگى چەمپيون اتانعان تابىسىنان كەيىن عانا ج.ءۇشكەمپىروۆ وليمپيادا ويىندارىنا كانديداتتىق جولداما الادى. جاقسىلىق ءۇشكەمپىروۆ – ەركىن كۇرەستەن قازاقستان چەمپيونى, گرەك-ريم كۇرەسىنەن كسرو-نىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى, الەم چەمپيوناتى مەن كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى, كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى, داڭقتى بوز كىلەم ارداگەرى. ول 1980 جىلعى ماسكەۋ وليمپياداسىندا بەلدەسكەن قارسىلاستارىنىڭ ءبارىن جەڭىپ, بۇكىل وداقتىڭ, قالىڭ قازاعىنىڭ ءۇمىتىن ابىرويمەن اقتاپ شىقتى. 48 كەلى سالماقتا كلاسسيكالىق كۇرەستەن ءتورت ادامنىڭ كانديداتۋراسىنىڭ ىشىنەن از عانا اراسالماقپەن العا شىققان جاقسىلىقتىڭ كانديداتۋراسى ءوتتى. بۇل قيىن جارىستا تەك ج.ۇشكەمپىروۆ قانا جەڭەتىنىن باسشىلىققا دالەلدەگەن جاتتىقتىرۋشىسى ۆاديم الەكساندروۆيچ پسارەۆتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. وليمپيادا بارىسىندا ج.ۇشكەمپىروۆ چەمپيوندىققا ۇمىتكەر قارسىلاستارى: رۋمىن الەكساندرۋ, پولياك كەرپاچ, بولگار حريستوۆ, ۆەنگر شەرەشتەردى شەبەر تەحنيكاسىمەن, شاپشاڭدىعى جانە ءتوزىمدىلىگىمەن جەڭىپ شىقتى. وسىلايشا قازاققا «وليمپيادا چەمپيونى» دەگەن تۇڭعىش اتاقتى جاقسىلىق ءۇشكەمپىروۆ اكەلدى.
سودان بەرى دە وتىز جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. كسرو سپورت شەبەرى, قازاق كسر ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ ەسىمى كەشەگى الەمنىڭ جەتى دۇركىن چەمپيونى اتانعان داۋلەت تۇرلىحانوۆتار ءۇشىن قانداي ماقتانىش بولسا, بۇگىنگى قازاق كۇرەسىنىڭ جاس مايتالماندارى ءۇشىن دە قۇرمەت تۇتار قاسيەتتى ەسىمگە اينالىپ قالا بەرمەك. جاقىندا عانا ءوزىنىڭ الپىس جىلدىق مەرەيتويىن تويلاعان ەل اعاسىنا تۋعان ەلىنىڭ دە ىستىق ىقىلاسى از بولعان جوق. اتىمتاي جومارتتارى استىنا قوس-قوستان كولىك مىنگىزسە, ءبىرى مەملەكەت ماراپاتىن جەتكىزدى, ءبىرى كەۋدەسىنە قايراتكەرلىك توسبەلگىسىن قادادى. وسىنىڭ بارلىعى دا كىشكەنتاي عانا قاراپايىم اۋىل بالاسىنا سپورتتىڭ بەرگەن ءناتيجەسى, ونىڭ ءومىر جولىنداعى تەمىرقازىقتاي جولباستارى بولعان سۇيىكتى كاسىبى كۇرەس ونەرىنەن تاپقان جەمىسى ەدى.
اتى اڭىزعا اينالعان قازاقتىڭ بiرتۋار ۇلدارىنىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىك تاعى ءبىر ەرەن تۇلعا – كسرو ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى سەرىك قوناقباەۆ. كەيىنگى جىلدارى ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدا وليمپيادالىق ويىندار باستالعان تۇستا بار ءۇمىتىمىزدى بوكس ونەرىنە ارتىپ, دوداعا قوسقان جۇيرىكتەرىمىزگە سەنىممەن قارايمىز. ياعني, قازاق بوكسىنىڭ بۇگىنگى بيىككە كوتەرىلۋىنە ۇلتتىڭ ءۇمىتى مەن سەنىمىنە اينالۋىنا دا كەشەگى بەكزاتتاردىڭ بيىك بەلەسكە شىعىپ, ەرماحان, مۇحتارحاننىڭ ءۇمىتتى ۇكىلەتۋىنە دە سەرىكتەي اعالارىنىڭ ۇلكەن اسەرى بولعانى امبەگە ايان.
س.قوناقباەۆ اۋەسقوي بوكستان كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنا 1979 جىلى, 20 جاسىندا iلiندi. ونىڭ ەل اۋزىنا iلiگۋi 1978-1979 جىلدارى بولاتىن. وسى كەزدە جامبىل گيدرومەليوراتيۆتiك-قۇرىلىس ينستيتۋتىندا وقىپ ءجۇرگەن ستۋدەنت بوكسقا تولىققاندى بەتبۇرىس جاساپ, ءوز سالماعىنداعى بوكسشىلارعا دەس بەرمەي جۇرگەن. زامانىنا قاراي ول كەزدە ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ سپورتشىلارىنا وداق جەتەكشىلەرى وگەي بالاداي قارايتىنى بەلگىلى. اياقتان شالۋ كوپ بولاتىن. بiراق, جاسىنداي جارقىلداعان, الماس قىلىشتاي ءوتكiر, كوپتiڭ اۋزىندا جۇرگەن سەرiكتەي بوكسشىنى قۇراما قاتارىنا الماۋعا باسقا ءۋاج بولمادى. سەرiك قوناقباەۆتى مۇنداي قيىندىقتاردان ءوزiنiڭ تالانتتى سپورتشى بولعاندىعى عانا قۇتقاردى. بوكستان ماسكەۋ وليمپياداسىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, 2 دۇركىن الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى, 2 دۇركىن ەۋروپا چەمپيونى, كسرو ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى سەرىك قوناقباەۆ 24 جاسىندا كاسىبي بوكستان قول ۇزگەنىمەن, سپورت سالاسىنداعى قايراتكەرلىك جولىنان كۇنى بۇگىنگە دەيىن قول ۇزگەن جوق. 1986-1992 جىلدارى بوكستان قازاقستان قۇراما كومانداسىنىڭ مەملەكەتتىك جاتتىقتىرۋشىسى بولعان ول كەيىننەن «قازاقستان» كوممەرتسيالىق-سپورت كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقاردى. پان-ازيالىق بوكسەرلىق اسسوتسياتسيانىڭ مۇشەسى (پابا). 1999 جىلدان بەرى قر پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ, حالىق قالاۋلىسى رەتىندە ۇلتىمىزدىڭ سپورت سالاسىنىڭ زاڭدىق نەگىزىنىڭ قالىپتاسۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بۇگىندە ءبىرتۋار ازاماتتىڭ كەۋدەسىندە «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» (1980 ج ), «ەڭبەك ەرەكشەلىگى ءۇشىن» (1984 ج.) «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە – 10 جىل» (2001 ج.), «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىنە – 10 جىل» (2006 ج.) مەدالدارى مەن «قۇرمەت» وردەنى جارقىرايدى. مەملەكەتتىك «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (1993 ج.). تۋريزم جانە سپورت اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى.
افينادا وتكەن وليمپيا ويىندارىندا اۋەسقوي بوكستان ەلiمiزگە جالعىز التىنمەن ورالعان باقتيار ارتاەۆتىڭ «مەن ءۇشiن قازاق بوكسىنىڭ بيiگiندە قاشاندا سەرiك قوناقباەۆ اعامىز تۇرادى» دەگەن ءسوزi ونىڭ قازاق بوكس ونەرىنىڭ شامشىراعىنداي ءالى تالاي قىراندارعا ۇلگى بولاتىنىنا دالەل بولماق. قايراتكەر, جازۋشى ولجاس سۇلەيمەنوۆ بىردە «الەمدەگى ءاربىر حالىق اتىمەن تانىلادى. ءوزىنىڭ اتاعىمەن الەمدى مويىنداتقان ادامدار ءوز حالقىنىڭ دا اتىن شىعارادى. مەنىڭ جانە باسقا دا ۇرپاقتاردىڭ ءومىرىن باقىت پەن ماقتانىشقا كەنەلتكەن ساتتەرىڭ ءۇشىن ساعان ۇلكەن راحمەت, سەرىك», دەپ ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ال سەرىك كەرىمبەك ۇلى ءوزىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا «سپورتشىلاردىڭ ارقاسىندا سول ەل, ونىڭ كۇشىن باعالاۋ ارقىلى بىلەدى, ەل مىقتى بولعان سايىن ەكونوميكا دا وسەدى, سپورت دارەجەسى دە جوعارىلاي تۇسەدى» دەگەن ەكەن. سەرىك كەرىمبەك ۇلىنا «كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى» جانە دە «قازاقتىڭ تۋريزم جانە سپورت اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى» اتاقتارى بەرىلگەن.
بەيبىتكۇل توقاباەۆا.
* * *
سپورتتىڭ پايداسى
سۇلتانعالي قاراتاەۆ, س.بەردىقۇلوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تۇڭعىش سپورت كوممەنتاتورى:
«جولىم اۋىر ادامداردىڭ ءبىرىمىن. سول جولىمنىڭ اۋىرلىعى بەتىمدە, جۇزىمدە, قاسىمدا, شاشىمدا تۇر. جەتى بالا جەتىم قالدىق. سوعىستىڭ قيىندىعىن كوردىك. كىم ۇرمادى, كىمنىڭ ەسىگىندە بولمادىق… سونداي قيىن-قىستاۋ زاماننىڭ ءىز قالدىراتىندىعى ءوز الدىنا, ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنا تاڭبا باسىپ تاستايدى ەكەن عوي. بىراق مەن جالتاقتىقتى جەڭدىم.
بوكسقا قاتىستىم. سپورت سول جالتاقتىعىمنىڭ كوبىن جەڭدى. ايتپەسە ءيىلىپ, بۇگىلىپ, «تاقسىر, اعا, كوكە» دەپ باسىمىزدى كوتەرە الماي تۇراتىن جاعدايلارىمىزعا ءومىردىڭ ءوزى دۋشار ەتەدى عوي. مىنە, سپورتتىڭ پايداسى – وسى…»
قونىسقارا نۇرعاليەۆ, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى:
«جىگىتكە سپورتپەن شۇعىلدانعاننىڭ پايداسى وتە زور. ول ەڭ الدىمەن ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنا, تابيعاتىنا جاقسى ءىز تاستايدى. ودان كەيىنگىسى ارينە – دەنساۋلىق. مەنىڭ كۇرەستەن سپورت شەبەرى دەگەن اتاعىم بار. بىراق, جاس كەلگەن سوڭ دەنساۋلىق تا سىر بەرە باستادى. قان قىسىمىم كوتەرىلىپ, ۇنەمى اۋىر جاعدايدا جۇرەتىن بولدىم. ارينە, اۋرۋدان ارىلۋدىڭ جولى تەك ارتىق سالماقتان ارىلۋ ارقىلى باستالادى دەپ سەندىم. وسىلايشا, ءوز دەنەمە, اعزاما لايىقتالعان قوزعالىس جاتتىعۋلارىن جاساپ شىعاردىم. مىنە, سوڭعى 5 جىلدا مەن ءوزىمدى جاس جىگىتتەردەي مىقتى سەزىنەمىن. دەنساۋلىعىم دا جاقسى. سپورت ادامنىڭ ءومىرىنىڭ بولىنبەس بولشەگى بولسا دەگەن ارمانىم بار».
امالبەك تىشان, قايراتكەر:
«مەنىڭ ءومىرىم سپورتپەن تىعىز بايلانىستى. ءبىر كەزدەرى بوكستان قازاقستان قۇراماسىندا بولىپ, چەمپيون دا اتاندىم. سپورت – مەنىڭ ەكىنشى تىنىسىم. مەن ودان ەشقاشان قول ۇزگەم جوق. قازىر ەندى تەننيسكە كوشتىم. اپتا سايىن ءوزىمىزدىڭ كلۋبتا تەننيس وينايمىز. ال, اڭشىلىق دەگەن دەمالىس قوي, سەرگيسىڭ, جاننىڭ راحاتى. شاما كەلسە ونداي دەمالىستارعا ءجيى بارعىڭ كەلەدى. كەيدە بيليارد وينايمىن. ءار قازاقتىڭ جىگىتى مىقتى بولۋ كەرەك, ول ءۇشىن ەڭ باستىسى سپورتپەن اينالىسۋ قاجەت».