امانگەلدىلىكتەر اۋداندىق اۋرۋحانادا 46 جىل قىزمەت ەتكەن بيماعانبەت كەنجەبەكوۆتى وسىلاي اتايدى
باس دارىگەر بيماعانبەت كەنجەبەكوۆ تۇنگى كەزەكشىلىككە ءوزى قالعان بولاتىن. كەشە ءتۇسكەن اۋىر ناۋقاستى ءبىر شولىپ, كابينەتىنە قاراي اياڭداپ كەلەدى. جەتپىستەگى كىسىگە تۇنىمەن كوز ىلمەي وتىرۋ وڭاي ەمەس, ارينە. بىراق اۋىر ناۋقاس تۇسكەندە اۋرۋحانانى تاستاپ كەتە المايتىن ادەتى بار. ناۋقاستىڭ جاعدايىنان باسقا ەشتەڭەنى ويلاپ جاتپايدى. امانگەلدى اۋداندىق اۋرۋحاناسىندا تاپجىلماي قىزمەت ەتكەن اتتاي 46 جىل بويى بۇل بي-اعانىڭ كاسىبىمەن قوسا قانىنا ءسىڭىپ كەتكەن قاسيەت. ناۋقاستىڭ بەتى بەرى قاراماي اۋرۋحانادان قارعا ادىم جەر شىقپايدى. اۋدان اكىمى سابىرجان احمەتوۆتىڭ بۇگىندە «اۋداندىق اۋرۋحانا ءبىر ادامعا عانا, تەك بي-اعاڭا ءىلىنىپ تۇر» دەپ مويىنداۋى تەگىن ەمەس. تورعاي وڭىرىنە دارىگەر اتاۋلىنىڭ سۇيىكتى بەينەسىن ولەرمەن ەڭبەگىمەن قالىپتاستىرعان وسى ءبىر ەلگەزەك جاندى اۋدانداعى ۇلكەن-كىشى «بي-اعا» دەپ اتاپ كەتكەن. «بي-اعا» دەگەن ءبىر اۋىز سوزگە ادامداردىڭ وزىنە دەگەن سەنىمى مەن قۇرمەتى بىردەي سىيىپ تۇرعانداي.
ول ادالدىق دەگەن ۇعىمعا قۇل بولۋعا بار. بۇل ۇعىم, اسىرەسە, ءومىر مەن ءولىم قوڭسى قونىپ, بىتىسپەيتىن مەديتسينادا قاجەت. بي-اعاڭنىڭ ءوزى دە 80-ءشى جىلدارى اسقازان جاراسىنىڭ جارىلۋىنان ءولىم اۋزىنان قالدى. ۇستازى تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ الماتىدان ارقالىققا ۇشىپ كەلىپ, ونىڭ ءحالىن ءبىلۋى قانداي كىشىپەيىلدىلىك, قانداي ازاماتتىق, ادامگەرشىلىك ەدى. بۇل شاكىرتتىڭ ومىرگە قۇلشىنىسىن ارتتىردى. بي-اعاڭنان باسقا ادام زەينەت جاسىنا جەتكەن سوڭ, جانىن كۇتەر ەدى. ول زەينەت دەمالىسىن قول قۋسىرىپ ۇيدە وتىرۋ دەپ ءتۇسىندى. ويتكەنى اۋداندىق اۋرۋحانادا مامان جەتىسپەيدى. مىنە, جەتپىس جاسىندا اۋداندىق اۋرۋحانادا تۇنگى كەزەكشىلىكتە وتىر.
شالعاي اۋداندا مامانداردىڭ جەتىمسىزدىگى قاي ۋاقىتتا دا بىلىنەتىن. 1959 جىلى قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەلگەن بيماعانبەت امانگەلدى اۋداندىق اۋرۋحاناناسىندا ءارى گينەكولوگ, ءارى حيرۋرگ بولىپ قىزمەتكە كىرىسىپ كەتتى. قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتىندا اركادي رايس, ميحايل پرياكين, تورەگەلدى شارمانوۆ سياقتى ۇستازدارىنىڭ الدىنان تەوريالىق ءبىلىم العانىمەن ءالى قايناعان ءومىردى بىلە بەرمەيتىن جاس جىگىت اعىنى قاتتى بولماسا دا تەرەڭدىگىمەن سۇستى تورعاي وزەنىنە ءوزىن بىرەۋ لاقتىرىپ جىبەرگەندەي كۇي كەشتى. مالتىساڭ – جاعاعا شىعاسىڭ, قايرات ەتپەسەڭ – سۋعا كەتەسىڭ. الىس اۋىلداردان اۋىر كۇيدە تۇسەتىن اۋرۋلار نەمەسە بوسانا الماي ءبىر اياعى جەردە, ءبىر اياعى كوردە جەتكىزىلگەن ايەلدەردىڭ جاعدايى وعان ەشنارسەنى ويلاتپايتىن. جاس دارىگەر قىزمەتكە بۇكىل ىنتا-ىقىلاسىمەن ۇمتىلدى. قاسىندا اجال تىرناعىندا جاتقان ناۋقاستان باسقا ارقا سۇيەر ۇستازى, ءتىپتى اقىلداسار ءتاجىريبەلى دارىگەر جوق. وندايدا تەك وزىنە سەنەتىن, ىزدەندى, بىرتە-بىرتە تاجىريبەسى ارتتى, كوزى قانىقتى. كوپ ۋاقىت وتپەي-اق وعان اۋداندىق اۋرۋحانانى باسقارۋ مىندەتى تاپسىرىلدى. سول كەزدە 26-27 جاستاعى عانا جىگىت ەدى. اۋداندىق اۋرۋحانادا انەستەزيولوگيانى جولعا قويماي, اۋىل ادامدارىنا مەديتسينالىق كومەك تولىققاندى بولمايتىنىن سەزدى. مەديتسينانىڭ وسى سالاسىن ۇيىمداستىرۋ ارقاسىندا 1987 جىلى العاشقى وپەراتسيانى جاسادى.
– ءالى ەسىمدە, وسى اۋرۋحانادا ءبىرىنشى رەت اسقازانعا وپەراتسيا جاسادىق, ناۋقاس افاناسەۆ دەگەن كىسى ەدى. اۋىر حالدە تۇسكەن ونى اجالدان اراشالاپ قالدىق, كەيىن جاقسى بولىپ, جازىلىپ كەتتى. سول جىلدان باستاپ ەلدە ادامدار كوپ زارداپ شەگەتىن ءوت جولىنا دا وپەراتسيا جاساپ جۇردىك. مۇنىڭ ەكەۋى دە كۇردەلى وپەراتسيا بولىپ سانالادى. سوعان قاراماي ءبارى دە ءساتتى شىعىپ ءجۇردى. تورعايداعى اۋىلداردىڭ شالعايلىعىن بىلەسىز, اۋداندىق اۋرۋحاناعا جەتكىزگەنشە جولدا سوقىر ىشەگى جارىلىپ كەتكەن ادامداردى اكەلدى. ولاردى دا امان الىپ قالدىق, – دەيدى بي-اعا. ول وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇزىن-سانى ون جەتى مىڭعا جۋىق وپەراتسيا جاساپتى!
امانگەلدى كەنتىندە تۇراتىن توكەن جۇرماعانبەتوۆ قاريا «وسىنشا جىل ءومىر ءسۇرگەنىم الدىمەن جاراتقان يەمنىڭ, سوسىن بيماعانبەتتىڭ ارقاسى» دەپ وتىرادى. 1977 جىلى قىستىڭ كوزى قىراۋدا اۋدان ورتالىعىنان شالعايدا جاتقان اباي كەڭشارىنىڭ شوپانى توكەندى قارابيدايىق دەگەن جەردەگى قىستاۋىنان ەس-ءتۇسسىز اۋداندىق اۋرۋحاناعا تىكۇشاقپەن جەتكىزگەن ەدى. بيماعانبەت اۋرۋدىڭ دياگنوزىن تەز انىقتادى – قابىنۋدان ىشەگى قارىنعا جابىسىپ قالعان. اۋرۋ جەدەل وپەراتسيا ۇستەلىنە جاتقىزىلدى. اجالمەن ارپالىس باستالدى. حيرۋرگ بيماعانبەتتىڭ سول جولى وپەراتسيا ۇستەلىندە تاپجىلماي ون توعىز ساعات تۇرىپ, وپەراتسيانى ءساتتى اياقتاعانىنا بىرەۋ سەنسە, بىرەۋ سەنبەس!
– وپەراتسيا سول جولى وتە اۋىر بولدى, ىشەكتىڭ جارامسىز جەرلەرىن امالسىز كەسىپ الىپ تاستادىق. توكەننىڭ جاس كەزى عوي, جۇرەگى جاقسى بولعاندىقتان سىرقاتىنىڭ دا, وپەراتسيانىڭ دا اۋىرلىعىنا شىدادى. وزىمەن ناعاشىلى-جيەندىگىمىز بار, قاتار وسكەن جىگىتتى اجالعا قالاي قياسىڭ. مەندە توكەندى امان الىپ قالۋ كەرەك دەگەن عانا وي تۇردى. سول توكەن ءتاۋىر بولىپ, ەڭبەكتەن دە قالعان جوق, بالالارىن جەتكىزدى. ءازىلىمىز جاراسقان سوڭ, مەن ونى «جارتى ىشەك» دەپ قاعىتامىن, – دەيدى بي-اعا ك ۇلىپ.
بي-اعا تورعاي دالاسىندا جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعى, ءومىرى ءۇشىن ارپالىسىپ كەلە جاتقان ادام. قازاقتىڭ ۇرپاعىن كوبەيتكەن انالاردىڭ بالا ۇستىندە كوز جۇمعانى از با؟ الىس اۋىلداردان اۋىر حالدە تۇسكەن جۇكتى ايەلدەردى سابيىمەن بىرگە امان الىپ قالىپ, قازاقتىڭ تالاي شاڭىراعىنىڭ ءتۇزۋ ۇشۋىنا سەبەپكەر بولدى. بۇگىنگە دەيىن 400-دەن اسا اناعا وپەراتسيا جاساپتى.
– 80-ءشى جىلدارى تورعايداعى ەلدى مەكەندەرگە ان-2 ۇشاعى ۇشاتىن ەدى عوي. بۇيرەكتال اۋىلىندا بولعان جاعداي ەسىمنەن كەتپەيدى. قىستىڭ كوزى قىراۋ, جول جوق. مەنى ۇشاق جەتكىزىپ تاستادى, بوسانا الماي جاتقان ايەلگە وپەراتسيانى ۋچاسكەلىك اۋرۋحانادا جاسادىم. ەندى قايتۋعا جول جوق, بوران باسىلىپ, جول ارشىلعانشا امالسىز سول اۋىلدا جاتتىم, – دەيدى دارىگەر.
ال اۋىلدىڭ شاڭىن قاعىپ كەلگەن 90-شى جىلدارداعى اۋرۋحانانىڭ كورگەنى قيىندىق عانا ەمەس, ازاپ بولاتىن. بيۋدجەتتە قارجى بولماعاندىقتان شىعار, اۋرۋحاناداعى ءدارىگەرلەردى قىسقارتا-قىسقارتا قۋسىرىپ تاستادى. ايتپەسە, مۇندا 70-ءشى جىلدارى كوز اۋرۋلارى, تۋبەركۋلەز بولىمدەرى جۇمىس ىستەگەن ەدى. بۇكىل امانگەلدى, تورعاي, ارقالىق ءوڭىرى وسىندا كەلىپ ەمدەلەتىن. نارىق كەلدى ەكەن دەپ اۋرۋ ازايعان جوق. ءتۇن ىشىندە الىپ كەلگەن ناۋقاسقا جەدەل وپەراتسيا جاسالىپ جاتقان كەزدە ەلەكتر جارىعى ءسونىپ قالاتىن. وتتەگى تولتىرىلعان بالون تۇرعاندىقتان بالاۋىز, وتتىق جاعۋعا بولمايدى. سوندىقتان ەكى ماشينانى اۋرۋحانانىڭ تەرەزەسى تۇسىنا اپارىپ, فارىن جاقتىرىپ قويىپ تىعىرىقتان شىققان كەزدەردى ايتسايشى. سول كىسىلەر قازىر بي-اعانىڭ ارقاسىندا بۇل دۇنيەنىڭ كورەر جارىعىن كورىپ ءجۇر.
– مەن دارىگەرلىك جولىمدى امانگەلدى اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ كوز اۋرۋلارى ءبولىمىندە باستاعان ەدىم. بي-اعانىڭ قول استىندا قىزمەت ەتتىك. ول كىسىنىڭ دارىگەرلىك ءتاجىريبەسىنىڭ ءوزى ءبىر مەكتەپ. قولى التىن, زەرگەر حيرۋرگ دەسە بولادى. اۋرۋحانادا مامان از بولعاندىقتان بي-اعا مەديتسينانىڭ كوپ سالاسىن مەڭگەرۋگە تىرىستى. تاشكەنت, ماسكەۋ سياقتى باسقا ءىرى ورتالىقتاردا ءوتىپ جاتاتىن مەديتسينالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ كەلىپ, وندا كورگەن جاڭالىعىن اۋداندىق اۋرۋحانادا جۇزەگە اسىرۋعا ۋاقىت تاباتىن. بۇل قانداي ەڭبەكقورلىق, كوزسىز باتىرلىق دەسەڭشى! – دەيدى وبلىستىق كوز اۋرۋلارى اۋرۋحاناسىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سەرىك جۇماباەۆ.
– مەنىڭ ماماندىعىم ستوماتولوگ بولسا دا ءوزىمدى بي-اعانىڭ شاكىرتى سانايمىن. مەن دارىگەر مادەنيەتى دەگەن ۇعىمدى بي-اعاڭمەن قاناتتاس قىزمەت ەتكەندە ءتۇسىندىم. ول كىسى الدىنا كەلگەن ناۋقاس ادامعا كىسىلىگىن كىشىپەيىلدىگىمەن كورسەتەتىن. ونىڭ اۋىرىپ وتىرعان جانعا ەتيكا ءۇشىن عانا ەمەس, بار نيەتىمەن, ىقىلاسىمەن جىلى سويلەيتىنى تاڭقالدىراتىن. اعامىز جاس كىشى اۋرۋلارعا دا, جاس ءدارىگەرلەرگە, مەدبيكەلەرگە ءسوزىن «بوتاقانىم» دەپ باستايدى. اۋداندا بي-اعانىڭ الدىن كەسىپ وتكەن جاندى كەزدەستىرمەدىم, – دەيدى ءتىس دارىگەرى ەرمەك جۇماباەۆ.
امانگەلدى اۋداندىق اۋرۋحاناسىنا جاس مامان بولىپ كەلىپ, بي-اعانىڭ تاربيەسىمەن قاناتىن قاتايتقان دارىگەرلەردىڭ سانى الپىس قارالى ەكەن. ولاردىڭ بىرقاتارىنىڭ ەسىمى قازىر وبلىسقا, ودان قالدى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا بەلگىلى. امانگەلدى اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ «قازانىندا قايناعانداردىڭ» اراسىندا مەديتسينانى عىلىممەن ۇشتاستىرعاندار دا بار. مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مارات ابەۋوۆ قازىر قاراعاندى وبلىستىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى فازىل تەمىرحانوۆ قوستاناي وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى, ودان ءارى بىلىكتى ءدارىگەرلەر نۇرلان قوڭىرتاەۆ, گۇلبانۋ قۇسايىنوۆا, ەدرەس ومىرزاقوۆ, ەربول توققۋلين بولىپ جالعاسا بەرەدى. بي-اعا بىرگە قىزمەتتەس بولعاندا ءوزى جول, ءىستىڭ ءجون-جوسىعىن كورسەتكەن, باۋلىعان قىزدار مەن جىگىتتەردىڭ بارلىعىنىڭ اتىن اتاپ بەرە الاتىندىعىن ماقتانىشپەن ايتتى. بۇل كىشىپەيىل ءارى كىسىلىگى مول ءدارىگەردىڭ ەڭبەگىن بۇلداعانى ەمەس, جاستاردىڭ جاقسى بولىپ وسكەنىنە شىنايى ماقتانىشى, ادامعا دەگەن قۇرمەتى بولاتىن.
بايبىشەسى ەكەۋى سەگىز بالا ءوسىرىپ, قاتارعا قوستى. ولاردىڭ بارلىعى دا ءبىر-ءبىر وتباسىنىڭ يەسى. بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ اراسىندا دا ءوزىنىڭ ءىزىن قۋعانى جوق ەمەس. ۇلكەن ۇلى قايىردەن ارقالىق اۋرۋحاناسىنداعى بەلدى دارىگەرلەردىڭ ءبىرى. ەندى نەمەرەسى دە اتا جولىن قۋىپتى.
– ۇلىم قايىردەن دارىگەر بولامىن دەگەندە قولدادىم, بىلمەگەن جەرىن ايتتىم. ال نەمەرەم قۋانىشبەك قاراعاندى مەديتسينا اكادەمياسىنا تۇسكەندە قۋانىشتان جۇرەگىم جارىلا جازدادى. نەمەرەنىڭ ءجونى بولەك ەكەن, – دەيدى بي-اعا.
ءبىر اۋرۋحانادا تاپجىلماي جارتى عاسىرعا جۋىق ەڭبەك ەتكەن جوعارى بىلىكتى دارىگەردىڭ ەڭبەگى ەلەنبەي قالعان جوق. 1975 جىلى كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇزدىگى, 1970 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءدارىگەرى اتاندى. 2001 جىلى «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. ارقادان قاققاندى كىم جەككورسىن. بىراق بي-اعا ءۇشىن باستى ماراپات ادامداردىڭ العىسى.
– امانگەلدى كەنتىنىڭ كوشەسىندە ۇلكەن-كىشى بۇرىلىپ كەلىپ سالەم بەرەدى. قايسىبىرەۋلەر مەنىڭ ەمدەگەنىمدى, وزدەرىنىڭ قۇلان-تازا ايىعىپ كەتكەندەرىن ايتىپ جاتادى. ماعان ودان ارتىق ەشقانداي ماراپات كەرەگى جوق. ءبىز ءدارىگەرلەر ادامدارعا اللا بەرگەن ءومىردى ءوشىرمەۋگە تىرىسامىز. سول ءۇشىن ەڭبەك ەتەمىز. ءبىر كۇندىك ساۋلەگە, جارىق دۇنيەگە ەشتەڭە جەتپەيدى. مەن سول جولدا ەتكەن ەڭبەگىمنىڭ قۋانىشىنا راحاتتاناتىن اداممىن, – دەيدى بي-اعا. بىلىكتى دارىگەردى باسشىلار ۋاقىتىسىندا ارقالىق, استانا قالاسىنا قىزمەتكە شاقىردى. ول امانگەلدى اۋدانىنان ەشقايدا جىلجىعان جوق. قىردىڭ سامالى جەلپىگەن, اكە-شەشەسىنىڭ بەيىتى جاتقان, قۇربى-قۇرداسىنىڭ ءازىلىن كۇن سايىن ساعىنىپ تۇراتىن تۋعان جەردى قايدا تاستاپ كەتپەك؟! ال امانگەلدىلىكتەر بي-اعاڭداي دارىگەرسىز بۇگىنگى كۇنىن تاعى كوزگە ەلەستەتە المايدى. ەڭبەك پەن تالانتتىڭ, كاسىپكە ادالدىق پەن ادامعا دەگەن ماحابباتتىڭ, ومىرگە ىنتىزارلىقتىڭ شىنايى كورىنىسى وسىنداي-اق بولار...
ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
قوستاناي وبلىسى, امانگەلدى اۋدانى.