ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرى 20 جىل ءوتىپ وتىر. ۇلكەن مەرەيتوي قارساڭىنداعى بۇل مەرزىم جەتكەن جەتىستىكتەردى اۋىز تولتىرىپ ايتا وتىرىپ, اتقارىپ جاتقان ىستەر مەن ءالى ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەرىمىزدى ءتىزىپ ءوتىپ, ونى جويۋدىڭ جولدارىن دا بەلگىلەپ, ەسەپ بەرەتىن دە كەزەڭ دەپ ويلايمىن. سوندىقتان دا كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە كوز الدىڭدا كولبەڭدەپ نەمەسە تىڭداۋدان قۇلاقتى مەزى قىلاتىن كەيبىر كەلەڭسىزدىكتەردى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم.
ءتىل ماسەلەسى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بۇگىنگى كۇنگى ءجايى مەن قوعامىمىزدا الىپ وتىرعان ورنى جونىندەگى تاقىرىپ كوزى قاراقتى, كوكىرەگىندە ۇلتتىق نامىسى بار, «مەن قازاقپىن» دەپ تولعاناتىن ازاماتتار ءۇشىن تاپتاۋرىن دا بولعان اڭگىمە. ارينە, بۇل ءماسەلە باسى ۇكىمەتتەن باستاپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلكەندى-كىشىلى ورگاندارىنىڭ قايسىسىندا بولسا دا تىلگە تيەك بولىپ جاتقان شارۋا ەكەندىگى شىندىق. بىراق سونىڭ ءبارى ءىس جۇزىندە «باياعى جارتاس, ءبىر جارتاستىڭ» كەبىن كيىپ, ءوز دەڭگەيىندە ىسكە اسپاي جاتسا, تاپتاۋرىن دەمەگەندە نە دەيسىڭ!
قۇرىلىسشىلاردا قاراجات ءبولگىزىپ, جىلدا سونى اقىرىن «كەمىرىپ» قويىپ, سالىنۋى جىلدان-جىلعا ءسۇيرەتىلىپ, نە بىتپەيتىن, نە قالمايتىن نىساندى «ساقالدى» دەپ اتايتىن ءداستۇر بولعان. مىنە, ءبىزدىڭ دە ءتىل تۋرالى پروبلەمامىز, جىل سايىن قانشاما قاراجات جۇمسالىپ جاتسا دا, العا جىلجىمايتىن تابانداپ تۇرعان ءبىر ماسەلە بولدى. شىندىعىن ايتسا, ءتىپتى باسقا ۇلت وكىلدەرىنەن دە ۇيات ەكەن, وسىلاي «سەن سالار دا, مەن سالارمەن» ءجۇرگەندە ولار (باسقا ۇلت وكىلدەرى) ءبىزدىڭ شالا قازاقتاردان بۇرىن قازاق ءتىلىن يگەرىپ الىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە, باسقا دا اۋقىمداعى ء(اسىرەسە باق سالاسىنا قۇلشىنىستارى ەرەكشە) جۇمىستاردا جايباراقات, ءوز ءتىلىن ءوزى مەنسىنبەيتىن «مارقاسقالاردىڭ» الدىن وراپ الاتىن ءتۇرى بار. مەن بۇل جەردە بۇعان كىنالىلەردى ىزدەپ, ولارعا ايدار تاعۋدان اۋلاقپىن, بىراق انا ءتىلىمىزدىڭ ءوز مەملەكەتىمىزدە لايىقتى ورنىن الۋ ءۇشىن قابىلدانىپ جاتقان شارالاردىڭ ءتيىمسىزدىگىنىڭ سىرتىنداعى باستى فاكتور – قازاق جۇرتى ءوزىمىزدىڭ ىنتاسىزدىعىمىزدىڭ ءناتيجەسى ەكەنى شىڭعىرعان شىندىق.
حوش, جالپىلامادان ناقتىعا كوشەيىك. ەجەلدەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ونىڭ ىشىندە باسپا قۇرالدارى قازاق ءتىلىنىڭ جازىلۋ ەملەلەرىن ساقتاپ, سينتاكسيستىك, گرامماتيكالىق بارلىق ەرەجەلەرىن بۇزباي جازۋ جونىندە راديو مەن تەلەديدارلار ونىڭ ايتىلۋ, وقىلۋ ەرەجەلەرى مەن ءسوز سويلەۋ ىرعاعىنا دەيىن بارلىق ەلگە ۇلگى (ەتالون دەۋگە بولادى) بولىپ كەلگەنى, ول سوناۋ كەڭەستىك داۋىردەن جازىلماعان قاعيدا سياقتى ءۇردىستى ەشكىم ازىرگە ەشقانداي قاۋلى-قارارمەن جوققا شىعارماعانى حاق. شىندىعىندا دا, ءبىز جاسىراق كەزىمىزدە, قۇجاتتار دايىنداعاندا قانداي دا ءبىر ءسويلەم, ءسوز تىركەسىنىڭ جازىلۋ دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن اپتالىق باسپا بەتتەرىنە جۇگىنەتىنبىز.
قازىر قالاي؟ بۇگىنگى كۇنى باق قازاق ءتىلىن شۇبارلانۋدان, «ارام» سوزدەردەن ساقتاۋدا ءوزىندىك ءرول اتقارىپ كەلە مە؟ جاسىراتىنى جوق, سوڭعى كەزدە وتاندىق تەلەارنالار رەسەيدىڭ, ءتىپتى بولماسا مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان كوشىرىپ الىنعان ءتۇرلى شوۋ-حابارلارعا تولىپ كەتتى. وكىنىشكە قاراي, سول حابارلاردىڭ ماعىناسىمەن بىرگە سىعالاپ, سىنالاپ قازاق تىلىنە جات, «ارام» سوزدەر دە قاپتاپ كەتتى دەسە دە بولادى. قازىر قاي ارنانى قوسىپ قالساڭ دا تىلگە جەڭىل, اۋىزعا ورالىپ تۇرعان «وتىرىق», «جاتىرىق», «ءدال قازىر» دەگەن سياقتى تىركەستەردەن باس كوتەرە المايسىڭ.
سوڭعى كەزدە تەلەجۇرگىزۋشىلەرىمىز بەن ديكتورلارىمىز ورىستاردىڭ وزدەرى دە ورىندى قولدانا بەرمەيتىن «يمەلو مەستو» دەگەن تىركەستى ءمان-ماعىناسى كەلسە دە, كەلمەسە دە ەكى ءسوزدىڭ بىرىندە «ورىن الدى» دەپ تاقىلداتادى دا وتىرادى. ءبارىمىزدىڭ دە قازاق تىلىنەن وقىعان ەرەجەلەرىمىز ءبىر ەرەجە عوي, سوندا مۇعالىمىمىز ءسوز اراسىندا «كىل», «كىلكي» دەگەن سوزدەردى قوسپاڭدار, ول ساۋاتسىزدىققا جاتادى, ونىڭ ورنىنا «ۇنەمى», «قاشاندا», «ىلعي» دەپ سويلەۋ كەرەك دەيتىن ەدى.
مەنىڭ بىلۋىمشە, سوڭعى جىلدارى قازاقشا «ج» ارپىنەن باستالاتىن سوزدەردىڭ الدىنان «د» ءارپىن قوسىپ جازۋدى دوعارۋ كەرەك دەگەن پارمەن بولدى (؟). ال سونى قولداپ, ءىس جۇزىندە قولدانىپ جاتقاندار تاعى دا شامالى. تەمىرجول, اۋەجاي, ساپارجاي قىزمەتتەرى دە سول باياعىسىنشا دجامبۋل, دجاركۋل, دجەزكازعان, دجالتىر, دجانگەلدين دەۋدەن تانباي كەلەدى. سول مەكەمەلەردە قازاق تىلىنە ءمان بەرەتىن, قازاق تىلىندە ەركىن سويلەپ, ونىڭ قولدانىسىن تارتىپكە كەلتىرەتىن ءبىر قىزمەتكەر الۋعا ىنتالى ءبىر باسشىنىڭ بولماعانى ما؟!
بولسا دا ادام, جەر, سۋ اتاۋلارىنا بايلانىستى ءسوز قوزعالعاسىن ايتا كەتەيىن, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ادىلەت مينيسترلىگىنە قاراپ كەلگەن (قازىر كىمگە قارايتىنىنان شاتىستىق, ەكى-ءۇش جىل سايىن اۋىسىپ وتىراتىن بولدى عوي) ازاماتتاردىڭ حال اكتىلەرىن جازۋ (احاج), تولقۇجات بەرەتىن مەكەمەلەردە قازاقشا ادام اتتارى مەن جەر, سۋ اتاۋلارى باياعى كەڭەستىك داۋىردەگىدەي قاتە-قاتە تولتىرىلىپ بەرىلىپ جاتىر. ونى كىم قاراپ, كىم جونگە سالاتىنى بەلگىسىز.
ەندى بىرەر ءسوز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى جارناما حاقىندا. ءبىزدىڭ قالاۋ-قالاماۋىمىزعا قاراماستان كۇنى ۇزاققا, ءتۇنى بويى ادامنىڭ نازارىن ەڭ كوپ اۋداراتىن دا وسى جارناما بولىپ تۇر. مۇنداعى ءبىر قيسىنسىز جاعداي – ورىسشا جارنامالاردىڭ ءوزى دە كوپشىلىگىندە ورىس ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنان, ءتىپتى ادامي ويلاۋ لوگيكاسىنان الشاق جاتادى. ال ونى قازاقشاعا تىكەلەي اۋدارعاندا ءتىپتى تۇسىنىكسىز, اقىل-ويعا سىيمايتىن ءبىر ءسوز تىركەستەرى شىعادى. ءارينە, ءسوز قۋماي, ونىڭ ماعىنالىق اۋدارماسىن بەرگەن ءجون بولار ەدى. بۇل ارادا مىناداي ۇسىنىس جاسار ەدىم: جالپى باق-تاعى بولسىن, نە كوشەدەگى جارنامانىڭ بولسىن قازاقشاعا اۋدارىلۋىن قالالىق اكىمدىكتىڭ مادەنيەت جانە ءتىلدى دامىتۋ ءبولىمى ارقىلى ساراپتامادان وتكىزىپ بارىپ رۇقسات ەتۋ جولىن ويلاستىرماسا, بۇل بىلىق پەن شىلىق ءالى دە جالعاسا بەرمەك.
ادەتتە, تەلەكومپانيالار قۇرىلىمىندا جارناما قىزمەتى نەگىزگى شىعارماشىلىق توپتان ءبولەك بولىپ كەلەدى دە, ول كوممەرتسيالىق ءبولىم باقىلاۋدان تىس, وزىمەن-ءوزى بولادى. دەگەنمەن دە, ولاردىڭ قازاقشاعا شاتىپ-بۇتىپ اۋدارعان جارنامالارى سول ارنادان بەرىلەتىندىكتەن, تەلەكومپانيانىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمى دا ونى نازاردان تىس قالدىرماۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
اتىن اتاماي-اق قويايىن, زەر سالعان ادام ءوزى دە كورەدى, ۇلتتىق تەلەديداردان بەرىلەتىن ءبىر جارناماداعى ورىسشا «زاريادكا وگنەتۋشيتەلەي» ءسوزى «ءورت سوندىرگىش زاريادكالارى» دەپ اۋدارىلىپ, جاڭىلىسپاسام 3-4 جىلداي ءۇزبەستەن شىعىپ كەلەدى. نەگىزگى دۇرىس ماعىناسى – ءورت سوندىرگىش ىدىس, قۇتىلارعا ارنايى سۇيىق (كوبىك) قۇيۋ, ياعني ولاردى تولتىرۋ. شىركىندەر-اي, سوندا سول ۇجىمدا: «مىناۋ قازاقشاعا دۇرىس اۋدارىلماعان, ەل-جۇرتتان ماسقارا عوي!» – دەيتىن ءبىر پەندەنىڭ بولماعانى ما؟ مىنە, وسىدان-اق ءبىزدىڭ انا تىلىمىزگە دەگەن كوزقاراستى تۇسىنە بەرىڭىز دە, باعاسىن دا بەرىڭىز.
بۇرناعى جىلدارى حابار جاساۋشى ءھام تاراتۋشى ۇيىمداردا (تەلەراديوكوميتەتتەر) ادەبي كەڭەس, بولماسا ۇيىم باستىعىنىڭ شىعارماشىلىق جونىندەگى ورىنباسارلارى بولاتىن ەدى. ولار ەفيرگە كۇندەلىكتى كەتەتىن جاڭالىقتاردان باستاپ, كولەمدى تەلەحابارلارعا دەيىن قولدارىنا قىزىل قالامساپ الىپ رەداكتسيالاپ, كۇزەپ, نە تۇزەپ وتىرۋشى ەدى. ەفيرگە شىعاتىن نۇسقاسىن تىكەلەي قاراپ, تىڭدايتىن, سوسىن عانا رۇقسات بەرەتىن ەدى. بۇگىندەرى ول قىزمەتتەر دە كەڭەسپەن بىرگە قۇردىمعا كەتكەن بە دەپ ويلايسىڭ.
قازاقتا «ىنتاسىزعا ءىس ىقپاس» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرەمىز, ونى باسقالار دا سىيلاپ قۇرمەتتەسىن دەسەك كارى-جاسىمىز بار ەڭ ءبىرىنشى ءوزىمىز – قازاقتار ىنتا قويىپ, قۇرمەتتەۋىمىز كەرەك.
سەرىكباي شايماعانبەتوۆ, «نۇر وتان» حدپ قوستاناي وبلىستىق فيليالىنىڭ كەڭەسشىسى.