الاشتى ارمانعا باستايتىن جول
بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان «5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن ورىنداۋدىڭ پراكتيكالىق كەزەڭى باستالىپ, مەملەكەتتى, ەكونوميكا مەن قوعامدى دامىتۋ ءۇشىن قاعيداتتى جاڭا قۇقىقتىق ورتا قالىپتاستىراتىن 59 زاڭ كۇشىنە ەنگەندىگى ءمالىم. وسىعان وراي, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» دەگەن تاقىرىپپەن باعدارلامالىق ماقالاسىن جاريالاعان ەدى. مەملەكەت باسشىسى «ءبىز ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق ارمانىمىزدىڭ ورىندالۋىنا جانە قازاقستاننىڭ وركەندەۋىنە سەنىمدى تۇردە قول جەتكىزەتىن بولامىز!» دەگەن ەدى اتالعان ماقالاسىندا. ءوز تۋىندىسىندا پرەزيدەنت مەرەيلى جىلدىڭ باسىندا مەملەكەت الدىندا تۇرعان اسقارالى مىندەتتەردى, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ورنى مەن بەدەلى جونىندەگى سارابدال ويلارىن ورتاعا سالعان. «ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 25-بەلەسىنە جاڭا قازاقستاندىق ارمانمەن اياق باستىق, ونىڭ باستى ماقساتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «2050» ستراتەگياسىمەن بارا-بار. ءححى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي ءبىز قازاقستاننىڭ الەمدەگى اسا دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا قول جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل 2015 جىلدىڭ ساۋىرىندە ءوتىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ ءابسوليۋتتى كوپشىلىگى قولداۋ كورسەتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بارىسىندا پايدا بولعان بۇكىلحالىقتىق ارمانعا اينالدى», دەپ جازادى مەملەكەت باسشىسى. مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن الۋ بار دا, ونى تۇعىرلى ەتىپ, كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزۋ بار. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدەگى ەڭ وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ تۋرالى يدەياسى دا وسىنداي مۇرات-ماقساتتارمەن استاسىپ جاتىر. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا الاش قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى ايتقانداي, «قازىر «مەن ءالسىزبىن» دەپ ەش نارسەدەن تايۋعا جارامايدى. ءالسىزدىڭ ءالدى بولۋى, ءالدىنىڭ ءالسىز بولۋى وسى زاماندا قيىن ەمەس. جىگەر كەرەك, قايرات كەرەك». اسىرەسە, بۇل قازىرگى جانتالاسقان جاھاندانۋ زامانىندا كەرەك كەسەك مىنەز. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاھاندىق باستامالارعا ۇيىتقى بولىپ جۇرگەنى دە سوندىقتان. قازاق ەلىنىڭ بەيبىت ماقساتتاعى يگى يدەيالارى تورتكۇل دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قولداۋ تاۋىپ, ەلباسىنىڭ قايراتكەرلىگىن, پاراساتتىلىعىن الپاۋىت ەلدەر باسشىلارىنىڭ ءوزى مويىنداپ وتىر! « ۇلى حالىق بولۋ ءۇشىن ۇلى ماقسات قويا ءبىلۋ كەرەك» (قادىر مىرزا ءالى). ەل پرەزيدەنتىنىڭ ەرەن ستراتەگيالىق جوبالاردى ارقاۋ ەتىپ, قازاقستاننىڭ الدىنا بيىك ماقساتتاردى قوياتىنى وسىدان دا بولسا كەرەك. الەمدەگى ماڭدايالدى وتىز ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋ ءۇشىن دە ەلدىڭ ەكونوميكاسى ەڭسەلى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى الەۋەتتى بولۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, تاۋەلسىز سوت تورەلىگى مەن قازاقستاننىڭ بۇكىل قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ تەك قانا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە, زاڭداردى قاتاڭ ورىنداۋعا جانە قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋ, يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ, ترانسپارەنتتى جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت قالىپتاستىرۋ سياقتى رەفورمالاردىڭ قاي-قايسىسى دا زاماناۋي مەملەكەتتىڭ باستى قۇندىلىقتارى بولىپ تابىلادى. ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىڭ الداعى ۋاقىتتا ىسكە اسىرۋعا ءتيىس رەفورمالارى وسىنداي ءىرى-ءىرى دۇنيەلەردى قامتيدى. اتالعان ەكونوميكالىق رەفورما جۇزەگە اسقان جاعدايداعى مىسالدىڭ بىرىنە عانا توقتالا كەتەلىك. ەلدەگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا-اق بىرقاتار بيىك كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىلمەك. بيزنەستىڭ يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىگى ءىجو-ءنىڭ 20 پايىزىنا دەيىن, يننوۆاتسيالىق ونىمدەر ۇلەسى 2,5 پايىزعا دەيىن ارتادى. كولىك تاسىمالدارى جۇيەسى مەن ءترانزيتتى دامىتۋ ماقساتىندا, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قارالعانداي, رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى 7 مىڭ شاقىرىمنان استام اۆتوموبيل جولدارى قايتا جاڭعىرتىلادى. ولاردا اقى الۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جوسپارلانعان. 2022 جىلعا قاراي جول جۇرۋدەن تۇسكەن الىمدار شامامەن 41 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, ال ول رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى اۆتوجولداردىڭ بۇكىل جۇيەسىن ۇستاۋعا جاعداي جاسايدى. قازاقستاندى حالىقارالىق كولىكتىك-كوممۋنيكاتسيالىق اعىندارعا ينتەگراتسيالاۋ ماقساتىندا مۋلتيمودالدى «ەۋرازيالىق ترانسقۇرلىقتىق ءدالىز» قۇرۋ جوباسى باستالدى. ول جۇكتەردىڭ ازيادان ەۋروپاعا كەدەرگىسىز ءترانزيتىن قامتاماسىز ەتىپ, جۇك جەتكىزۋ قۇنىن 2 ەسەدەن استامعا تومەندەتەتىن بولادى. مىنە, بۇل ءبىر عانا يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى دەرەكتەر. ولاي بولسا, سان سالاداعى رەفورمالار جۇزەگە اسقان جاعدايدا قازاقستاننىڭ الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى وتىز ەلمەن يىق تىرەستىرەتىنى انىق. نەگىزى, «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندى كەڭ اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جوباسى» دەپ ەلباسىنىڭ ايتىپ وتىرعانى ەلدىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردىڭ اسقاق ەكەنىن كورسەتەدى. ياعني, مەملەكەت باسشىسى وسىنداي قاداۋ-قاداۋ رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قازاق ەلىنىڭ مەرەيىن اسىرىپ قانا قويماي, قازىرگى وركەنيەتتىڭ تورىنەن ونىڭ وزىنە لايىقتى ورنىن الۋعا ىقپال ەتەتىنى ايقىن. باسقالاي ايتقاندا, باعزى بابالارىمىز ارمانداعان ماڭگىلىك ەل وسىنداي يگىلىكتى شارۋادان, بۇگىنگىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا, رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدان تۇراتىنى تاعى بەلگىلى. ەندەشە, بيىلعى جىلدىڭ ۇلەسىنە كىرەتىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ ماڭىزى جوعارى. «ءبىز كوپتەگەن سىناقتارعا ابىرويلى توتەپ بەردىك, شىنىقتىق, رۋحىمىزدى كۇشەيتتىك. ءبىز جاڭا قازاقستاندى – ۇلى دالا ەلىن قۇردىق. ۇلت جوسپارىن ورىنداي وتىرىپ, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىڭ ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ كوكجيەكتەرىن كەڭەيتەمىز, ءوزىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قول جەتكىزگەن جانە بىزگە جاھاندىق دامۋ بەرگەن بارلىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانامىز», دەپ تۇيىندەيدى ماقالاسىنىڭ سوڭىن مەملەكەت باسشىسى. ۇلى دالا ەلى. ۇلت جوسپارى. ۇلتتىق ورلەۋ ءداۋىرى. قازاقستان پرەزيدەنتى وسى ۇعىمداردى بابالاردىڭ ۇلاعاتىن بالالارعا, ياكي الاشتىڭ بولاشاق ۇرپاعىنا امانات رەتىندە جەتكىزىپ وتىرعانى تاعى دا اقيقات. سەنىمنىڭ بيىك-بيىك بەلەستەرگە قۇلشىندىرارى تاعى دا ءمالىم. «الەمنىڭ ەڭ ۇلى ۇلتتارىمەن ءبىر قاتاردا تۇرۋ تۇرعىسىندا بەينەلەيتىندەر كەمدە-كەم» بولعانىمەن, ەلباسى ايتقان جالپىۇلتتىق ارماننىڭ جۇزەگە اساتىنىنا سەنىمىمىز كامىل. ەلۋدىكتى ەڭسەرگەن ەلدىڭ وتىزدىقتىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىنى دا ءسوزسىز.جاھاندىق باستامالار ارالىعىندا نەمەسە ۇندەۋ ءھام سايلاۋ
جىلدىڭ باسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ پارلامەنت ءماجىلىسى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن سايلاۋىن وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن ۇندەۋى جاريالاندى. «ەلباسى, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ تەك الەمدىك داعدارىسقا قارسى تۇرۋى جونىندە عانا ەمەس, جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋال جاعدايىندا دامۋى تۋرالى ستراتەگياسى مەن ناقتى ۇلت جوسپارى بار. بۇگىن – كەيىنگە قالدىرمايتىن جەدەل شارالار ۋاقىتى. قازىردەن باستاپ تىڭ رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جەدەل كىرىسۋ ءۇشىن, سونىمەن بىرگە, داعدارىسقا قارسى شارالاردى ءتيىمدى ورىنداۋ ءۇشىن ءبىز بەسىنشى شاقىرىلىمداعى ءماجىلىستىڭ وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ جانە پارلامەنتكە جاڭا سايلاۋ تاعايىنداۋ تۋرالى باستاما كوتەرەمىز», دەلىنگەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ ۇندەۋىندە. البەتتە, سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىمدى ەلباسى بىردەن قابىلداي سالعان جوق. ەلدىڭ يگىلىگىن, مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋىن ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن پرەزيدەنت وسى جولداعى كەلەلى ماسەلەنى جۇرتشىلىقپەن, ۇزەڭگىلەستەرىمەن كەڭىنەن تالقىلاپ, ءوز اقىل تارازىسىنان وتكىزىپ بارىپ ءبىر توقتامعا كەلەتىن. مەملەكەت باسشىسى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆپەن جانە پرەمەر-مينيستر كارىم ماسىموۆپەن, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى يگور روگوۆپەن كونسۋلتاتسيالار وتكىزىپ, ولاردىڭ پىكىرلەرىن تىڭدادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى ماجىلىسكە كەزەكتەن تىس سايلاۋدى الداعى بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار سايلاۋىمەن ءبىر مەزگىلدە وتكىزۋ كونستيتۋتسيالىق نورمالارعا تولىق ساي كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل كەزدە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس پارلامەنت سايلاۋىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماسى ءتۇرلى پىكىرتالاس الاڭدارىندا, ساراپشىلار اراسىندا جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كەڭىنەن تالقىلانىپ جاتقاندىقتان, بۇل ورايداعى پىكىرلەر دە ءبىر ارناعا توعىسىپ قالعان ەدى. وسىنىڭ ءبارىن ساراپتاي كەلە, ەلباسى بەسىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنت ءماجىلىسىن تاراتۋ جانە پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن تاعايىنداۋ تۋرالى جارلىعىن جاريالادى. سونىڭ نەگىزىندە پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاناتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى 2016 جىلعى 20 ناۋرىزدا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سايلايتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋى 21 ناۋرىزدا ءوتتى. الەمدىك قارجىلىق داعدارىس بەلەڭ الىپ تۇرعانىنا قاراماستان, قازاقستان حالقى تۇتاستىعىن كورسەتىپ, كەزەكتەن تىس سايلاۋدا داۋىس بەرۋگە بەلسەنە قاتىستى. سونىمەن, 20 ناۋرىزدا پارتيالىق تىزىممەن وتكەن سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا «نۇر وتان» پارتياسىنا – 82,20, قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پارتياسىنا – 7,14, قازاقستاننىڭ «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسىنا – 7,18, «بىرلىك» ساياسي پارتياسىنا – 0,29, جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسىنا – 1,18, «اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسىنا 2,0 پايىز سايلاۋشىلار داۋىس بەردى. ءسويتىپ, پارتيالار اراسىنداعى مانداتتار بويىنشا «نۇر وتان» پارتياسى – 84, «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى – 7, قازاقستان كوممۋنيستىك حالىق پارتياسى 7 مانداتتى يەمدەندى.ەلباسىنىڭ بەيبىتشىلىك باستاماسى
قازاقستان پرەزيدەنتى قىرىق جىلعا جۋىق تاجال ەپيتسەنترى اتانعان الەمدەگى ەڭ ءىرى سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ تۋعان حالقىنا قانشالىقتى قاسىرەت اكەلگەنىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا, يادرولىق قارۋلانۋدىڭ اقىرى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن حالىقارالىق مىنبەرلەردە ۇنەمى ايتىپ, اجال سەبەتىن قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت مىندەتتەرىنىڭ ورىندالماۋىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ بۇل ورايداعى تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى جاھاندىق ۇندەۋى – بيىلعى ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت اياسىندا جاريالاعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى بولدى. قازاقستان پرەزيدەنتى وسى مانيفەست ارقىلى حالىقارالىق قوعامداستىقتى كەلەشەكتى ويلاۋعا, پلەنەتامىزدى راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ ۇيىندىسىنە اينالۋ قاتەرىنەن ساقتاۋعا شاقىرىپ, ناقتىلى ۇسىنىستارىن دا العا تارتتى. راسىندا دا, بۇگىنگى الەمدى ءتۇرلى قايشىلىقتار مەن دەرجاۆالىق تەكەتىرەستەرمەن بىرگە, تەرروريزم قاتەرى دە مەڭدەپ بارادى. ەڭ قاۋىپتىسى – يادرولىق قارۋ جاساۋ تەحنولوگياسىنىڭ تەرروريستەر قولىنا ءتۇسۋ ىقتيمالدىعى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. سول سەبەپتى دە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى ۆاشينگتونداعى سامميت اياسىندا عانا ەمەس, كەيىن دە تالاي-تالاي بەدەلدى باسقوسۋدىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدى. كوپتەگەن شەتەلدىك تۇلعالار بۇل مانيفەستى جوعارى باعالادى. سونىڭ بارىنەن بيىگى – مانيفەستىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى مارتەبەسىن العانى ەدى. وندا ايتىلعان جايتتار مەن ۇسىنىستار بۇگىنگى الەم حالىقتارى ءۇشىن اسا وزەكتى ەكەندىگىنىڭ جارقىن دالەلى وسى بولسا كەرەك. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى دەمەكشى, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋىنىڭ ءوزى بيىلعى جىلدىڭ ەنشىسىندەگى ەرەكشە ولجا دەپ ايتار ەدىك. بۇل تۋرالى 2016 جىلعى 26 ماۋسىمدا نيۋ-يوركتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا وتكەن داۋىس بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە ءمالىم بولدى. وسىعان وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇندەۋ جاريالادى. «قازىرگى زامانعى شەتىن پروبلەمالاردى شەشۋگە قاتىسۋ ءبىزدىڭ الدىمىزدان كوپتەگەن ەلدەرمەن جانە وڭىرلەرمەن قارىم-قاتىناستارىمىزدى دامىتۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر اشادى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە سايلانۋ – بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن تابىسى. بۇل – ۇلت تولىسقاندىعىنىڭ كورسەتكىشى», دەپ ەلباسىنىڭ ۇندەۋىندە ايتىلعانداي, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بيىك بەدەلىن, قازاق حالقىنىڭ جاھاندىق ساياساتتاعى وزىندىك ورنىن ايگىلەيدى. سونىمەن قاتار, ەلباسىمىزدىڭ ادامزاتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان باستامالارى, جەر بەتىندە تىنىشتىق ورناتۋعا, الەم حالىقتارىن بەيبىت ءارى باقۋاتتى ءومىر سۇرۋگە شاقىرعان ۇندەۋلەرى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان دۇرىس قابىلدانعانىن جانە وسى ورايدا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قازاقستانعا الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ىسىنە ىلكىمدى ۇلەس قوسۋ مۇمكىندىگى بەرىلىپ وتىرعانىن بايقاتادى. رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, ەلباسىنىڭ مانيفەسى 29 تامىزدا تورقالادا وتكەن سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا 25 جىل تولۋىنا ارنالعان «يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ كوكەيكەستى جانە ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى. بۇل كونفەرەنتسياعا دا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن جوعارى لاۋازىمدى وكىلدەر قاتىسىپ, قازاقستاننىڭ باستامالارىنا قولداۋ ءبىلدىردى. ماسەلەن, جاپونيانىڭ پارلامەنتتىك سىرتقى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى موتومە تاكيساۆا: «سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا يادرولىق سىناقتاردىڭ راديواكتيۆتى ساۋلەلەرىنىڭ زارداپتارى جايلى شىندىقتىڭ بارشا الەمگە كەڭىنەن تارالۋىنا ۇلەس قوسادى. مەن اتالعان كونفەرەنتسيانىڭ وتكىزىلۋىن قۇپتاي وتىرىپ, قازاقستاننىڭ وسى ماسەلەدەگى كوشباسشىلىق رولىنە قۇرمەت سەزىمىمدى بىلدىرگىم كەلەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى. قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ شاقىرۋىمەن قىتايدىڭ حانچجوۋ قالاسىندا وتكەن G-20 سامميتىنە قاتىستى. بۇل ۇيىمعا جەر جۇزىندەگى حالىقتىڭ 70 پايىزىن جانە الەمدىك ەكونوميكانىڭ جارتىسىن قامتيتىن مەملەكەتتەر كىرەدى. سوندىقتان «ۇلكەن جيىرمالىق» اتالاتىن الەمدەگى ىرگەلى ۇيىمنىڭ باسقوسۋىنا قاتىسۋ, وعان قوسا, سامميتتە ەلباسىنىڭ ءسوز الۋى – قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن وقيعا. قازاقستان پرەزيدەنتى حانچجوۋ قالاسىندا وتكەن G-20 ءسامميتى تۋرالى ويىن تومەندەگىشە تۇيىندەگەن بولاتىن. «مۇندا جاھاندىق ەكونوميكا مەن ساياساتتىڭ سالماقتى ماسەلەلەرى تالقىلانادى, ءىرى وڭىرلىك جانە الەمدىك ماسەلەلەر, سونىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا ورتاق ۇستانىمدار ازىرلەنەدى. ءبىرىنشى سەسسيادا ءسوز سويلەگەن كەزدە مەن وسى بارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى قازاقستاننىڭ كوزقاراسىن ۇسىندىم». وسىلايشا, تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قايراتكەرلىگى ارقاسىندا قازاقستان بەس قۇرلىق اتاۋلىعا بەيبىت باستاماسىمەن تانىلدى. ەلدىڭ اتىن ەرى شىعاراتىنى الىمساقتان ءمالىم. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وزىق يدەيالارى ارقىلى قازاق ەلىنىڭ دە مارتەبەسى بيىكتەي ءتۇستى.جەتىستىكتەر جىلناماسىن جازعان جىل
وتاندىق جىلنامادا 2016 جىلى ريودا وتكەن وليمپيالىق ويىندار دا ءوز ورنىن الادى. ريو وليمپياداسى ءساتتى بولدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ەلىمىز اتىنان الەمدىك باسەكەگە 26 سپورت تۇرىنەن 104 سپورتشى قاتىسىپ, بارلىعى 17 مەدال (3 التىن, 5 كۇمىس, 9 قولا) الىپ, ەل سپورتى تاريحىندا كۇمىس جانە جالپى جۇلدەلەر سانىنان رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى. بيىل الماتى قالاسىنىڭ مىڭجىلدىق مەرەكەسى تويلاندى. كەڭەس داۋىرىندە قالانىڭ تاريحىن ءارى تەرەڭدەتپەي, بەرتىندەگى ۆەرنىيدان باستاپ, شاھاردىڭ شەجىرەسىن بىلتىرعى عاسىردان تاڭبالاعان-دى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن تاريحشىلارىمىز بۇگىنگى مەگاپوليستىڭ مىڭجىلدىق تاريحى بار ەكەنىن ايگىلەدى. مىڭ جىل بۇرىن الماتى سياقتى قالانىڭ ىرگەتاسىن قالاعان بابالارىمىزدىڭ ارقاسىندا بيىل مەگاپوليستىڭ مەرەيتويىن دا تويلادىق. «الماتى – ماڭگىلىك كوكتەم قالاسى, ورتالىق ازيانىڭ ءىنجۋ-مارجانى. بۇل مەگاپوليس – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ التىن بەسىگى, رەسپۋبليكامىزدىڭ جاڭا تاريحى باستالعان جەر». تۇڭعىش رەت تاۋەلسىزدىك تۋى جەلبىرەگەن شاھار تۋرالى ەل پرەزيدەنتى وسىلاي دەگەن بولاتىن. مىڭجىلدىق تاريحى بار مەگاپوليس بۇگىندە قازاقستاننىڭ اسا ءىرى ەكونوميكالىق ورتالىعى سانالادى. سوڭعى كەزدەگى الەمدەگى قارجىلىق داعدارىسقا قاراماستان, الماتى بيزنەس-باستامالار ءۇشىن كەلەشەگى مول ينۆەستيتسيالىق الاڭ بولىپ قالا بەرەتىنى ايقىن. الماتى ەلدەگى ءىجو-ءنىڭ 20,9%-ىن, بارلىق سالىق جانە سالىقتىق ەمەس ءتۇسىمنىڭ 32%-ىن, بارلىق ساۋدا وپەراتسيالارىنىڭ 41%-ىن قۇراپ, ەلىمىزدەگى جۇمىس ىستەيتىن حالىقتىڭ شامامەن 15%-ىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. قالانىڭ ۇلەسىنە بولشەك جانە كوتەرمە ساۋدا تاۋار اينالىمىنىڭ بارلىق دەپوزيتتەر كولەمى مەن نەسيەلەرىنىڭ 40%-ى تيەسىلى ەكەنىن دە ەسكە سالعاننىڭ ءوزى جەتكىلىكتى شىعار. وسىنىڭ ءوزى شاھار الەۋەتىنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قالا حالقىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى تيەسىلى جالپى وڭىرلىك ءونىم 29 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل – ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپانىڭ استانالارى مەن ءىرى قالالارىنىڭ دەڭگەيىمەن شامالاس دەگەن ءسوز. جىل سايىن ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى جاقسارۋدا, الماتى بويىنشا ادامداردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 74 جاستى قۇرادى.تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى
بيىلعى جىلدىڭ, اسىرەسە, تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىنداعى پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قابىلدانعان تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان دەكلاراتسيانىڭ ورنى بولەك. شيرەك عاسىردىڭ قورىتىندى قۇجاتى ىسپەتتى. تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات بولعانىمەن, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى بۇل دا ءبىر بەلەس. بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىك اۋماعىنداعى رەسپۋبليكالار اراسىندا 25 جىل ىشىندە ەتەك-جەڭىن جيناي الماي ەسەڭگىرەپ, مەملەكەتتىلىكتىڭ تولىق بەلگىسىن تۇگەندەي الماي جاتقاندارى قانشاما؟! ال قازاق ەلى ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىمەن مەملەكەتىن مىعىم, تاۋەلسىزدىگىن تۇعىرلى ەتىپ, الەمدەگى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويىپ وتىر. سول سەبەپتى دە پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ قابىلداعان دەكلاراتسياسىن وتكەن كەزەڭنىڭ ناتيجەسى, بولاشاقتىڭ باعدارى دەپ ايتۋعا تولىق بولادى. دەكلاراتسيادا «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى مەن جەڭىستەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تەگەۋرىندى جانە دانا باسشىلىعىمەن ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ تاباندى دا تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى جانە ستراتەگيالىق كورەگەندىگى دامۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ تابىستى بولۋىن ايقىنداپ, قازاقستاننىڭ ورنىقتى ءوسىپ-وركەندەۋ جولىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك تۋدىردى. ەلىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, الەمنىڭ وزىق 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا قارىشتى قادام باسۋدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بايىپتى جانە جەمىستى حالىقارالىق باستامالارىمەن ەلىمىز بيىك حالىقارالىق بەدەلگە يە بولىپ, عالامدىق يادرولىق قارۋسىزدانۋ قوزعالىسىنىڭ تانىمال كوشباسشىسىنا اينالدى» دەپ ايتىلادى. ەردىڭ ەڭبەگىن لايىقتى باعالار بولار. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا تالايلار اقىرزامان ورناتىپ, قىرىق قۇراقتان قۇرالعان قازاقستان الاكوزدىك پەن الاۋىزدىقتىڭ مەكەنىنە اينالادى دەپ ساۋەگەيلىك تانىتقانى بار. مۇنداي «كورىپكەلدەردىڭ» كوش باسىندا باسقا ەمەس, الەمگە تانىمال قايراتكەرلەر بولعانى تاعى بەلگىلى. وندايلاردىڭ بولجامىن سۇڭعىلا ساياساتكەرلەر عانا جوققا شىعاردى. قازاقستان پرەزيدەنتى سولاردىڭ ساناتىنان. پالەنباي ۇلت پەن ۇلىستان قۇرىلعان جۇرتتى ۋىزداي ۇيىتىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتتى ۇيىم اياسىنا بىرىكتىرىپ, ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەۋى سۇڭعىلالىقتىڭ بەلگىسى ەكەنى تالاس تۋدىرماسا كەرەك. «ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدىك قوعامداستىقتا ورنىن نىق ايقىنداپ, لايىقتى قۇرمەت پەن بەدەلگە يە بولىپ وتىر. الەمدە اۋماعى جونىنەن توعىزىنشى ورىن الاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ مەن دەماركاتسيالاۋ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تاريحي جەتىستىكتەرى بولىپ تابىلادى». ەلباسىنىڭ تاباندىلىعىنىڭ, ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىز ەلدىڭ ءتورت تاراپى تۇگەلدەي شەگەندەلدى, حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالدى. رەسمي قۇجات جۇزىندە تاڭبالاندى. سول سەبەپتى بۇل تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭبەگى وراسان. بۇگىندە قازاقستاننىڭ اتى دۇنيەنىڭ بۇرىش-بۇرىشىنا تانىمال بولىپ جاتسا, ول نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى ەكەنىنە ءسوز جوق. ويتكەنى, كەڭەس وداعىنىڭ شەكپەنىنەن شىققان قاي رەسپۋبليكانى الەم تانيدى دەيسىز؟ تانىسا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىندى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قايراتكەر باسشىسى بار قازاقستاندى عانا بىلەدى! سول سەبەپتى پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قابىلدانعان دەكلاراتسيادا ايتىلعان باعا – ناعىز باعا! ونى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ەلەكتروندى پوشتاسىنا كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان حاتتار دا ايعاقتايدى. وسى تۇستا مەملەكەت قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ەلباسىنىڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» جارىق كورگەن « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» اتتى جاڭا تۋىندىسى جايىندا جازعان «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» اتتى ماقالاسىنان ءبىر ۇزىك وي كەلتىرە كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. «ۇلان-عايىر قازاق دالاسىندا نەبىر حاندار مەن كوسەمدەردىڭ دە, بيلەر مەن شەشەندەردىڭ دە, جىراۋلار مەن دانالاردىڭ دا, باتىرلار مەن اقىنداردىڭ دا وتكەنى راس, بىراق ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي كىسى بولعان جوق. ويتكەنى, نازارباەۆ – تاريحتىڭ دا, تاعدىردىڭ دا سىنىنان ابىرويمەن وتكەن; حالقىن قىلكوپىردەن, جانىپ تۇرعان ورتتەن امان الىپ شىققان; بابالار اماناتىن جۇزەگە اسىرعان; قيراندىدان تاۋەلسىز مەملەكەت ورناتقان; ونىڭ مەكتەبىن, ءداستۇرىن قالىپتاستىرعان; قازاقستاننىڭ ءوز جولىن تاپقان; ەلىن الەمگە تانىتىپ, مويىنداتقان; قازاقتىڭ ەسىكتەگى باسىن تورگە شىعارعان; ىنتىماق-بىرلىگى جاراسقان حالقىن سۇتتەي ۇيىتىپ وتىرعان جاسامپاز قايراتكەر, ۇلى دالانىڭ تاريحىن قايتا جازىپ جاتقان عۇلاما; تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارحيتەكتورى, رەفورماتور; ەل-جۇرتىنىڭ پاناسى, جاناشىرى; تۋعان حالقىنىڭ تىرەگى, بايتەرەگى, التىن دىڭگەگى; شىعىس پەن باتىستىڭ, ازيا مەن ەۋروپانىڭ, مۇسىلماندار مەن حريستيانداردىڭ ءۇمىتىن جالعاعان, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە تۇراقتىلىق ورنىقتىرعان, ادامزات تاريحىندا ەسىمى التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىن الەمدىك تۇلعا. ول ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياساتى تۇراقتى, تاڭى ارايلاپ اتاتىن, كەشى تىنىش باتاتىن, حالقى ۇيقىدا الاڭسىز جاتاتىن, ەرتەڭىنە سەنەتىن ەڭسەلى ەل ورناتتى; الاساپىران ءداۋىردىڭ اۋىر جۇگىن كاتەپتى نارداي كوتەردى, حالقىنىڭ ءسوزىن ۇستادى, اقيقاتتىڭ اق سەمسەرى, ۇلتىنىڭ ۇرانشىسى بولدى, قارا قىلدى قاق جاردى; ۇنەمى ەلدىكتى, بەرەكە-بىرلىكتى تۋ ەتىپ كەلەدى». ەلباسىنىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى, ەل تاۋەلسىزدىگىن تۇعىرلى ەتۋگە وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان مىرزاتاي اعا جولداسبەكوۆتەن اسىرا ايتۋ قيىن. وسىلايشا, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن قورىتىندىلاعان 2016 جىل دا ءوزىنىڭ جەڭىمپاز ۇردىستەرىمەن, جاسامپاز جەتىستىكتەرىمەن ماڭگىلىك ەل مۇراتىنداعى مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحي جىلناماسىنا ەندى. ونىڭ بارلىعى عاسىرلىق مەجەسىنە جاقىنداعان باس باسىلىمنىڭ بەتىندە كەڭىنەن كورىنىس تاۋىپ, تاسقا باسىلعانى گازەت ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە, ءبىز ءۇشىن زور قۋانىش. تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى بولعاي... دارحان قىدىءرالى