بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك دارىگەرلەر اسسوتسياتسياسىنىڭ شەشىمىمەن بەرىلەتىن «الەم دارىگەرى» اتاعىن 2008, 2009 جىلدارى ەكى رەت قاتارىنان يەلەنگەن, «پلاتينالى تارلان», پيروگوۆ اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ يەگەرى, «پاراسات» وردەنىمەن, بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپاتتالعان جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, پروفەسسور سەرىك اقشولاقوۆتىڭ ەسىمىن ەستىمەگەن جان كەمدە-كەم بولار. قاشان كورسەڭ دە قاراپايىم قالپىنان جازبايتىن, مەيلىنشە ەڭبەكقور, تالاپشىل باسشى, ۇلكەن عالىم, جاڭاشىل دارىگەر سەرىك قۋاندىق ۇلىنىڭ ەلىمىزدەگى نەيروحيرۋرگيا سالاسىن دامىتۋداعى ەڭبەگىن ەشتەڭەمەن ولشەۋگە كەلمەس, ءسىرا. ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز ءبىر قالت ەتكەن ءساتتى پايدالانىپ, پروفەسسور س.اقشولاقوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدى.
– سەرىك قۋاندىق ۇلى, وتاندىق مەديتسينادا كەنجەلەۋ دامىعان سالانىڭ ءبىرى نەيروحيرۋرگيا بولعاندىعى بەلگىلى. بىراق تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ۋاقىتتاعى جەتكەن جەتىستىكتەر اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. قيىن كەزەڭدەردىڭ وزىندە ءسىز تاڭداعان جولىڭىزدان تايمادىڭىز. وتكەنگە ءبىر كوز جىبەرسەڭىز قالاي بولادى؟
– قازاقستان نەيروحيرۋرگياسى سالاسىنىڭ قىزمەت جاساعانىنا 40 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا الماتىداعى دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا كافەدرا اشىلۋىمەن باستالعان ول جۇمىستى قازىرگىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن تىم قارابايىر نەيروحيرۋرگ دەۋگە بولاتىن. جانە كوبىنە جاراقاتپەن اينالىسقان ول جۇمىستىڭ باستى ماقساتى –
مامانداردى دايارلاۋ ەدى. ول ۋاقىتتا نەيروحيرۋرگيانىڭ كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ دامىعان ورتالىقتارى – ماسكەۋ, لەنينگراد, كيەۆتە شوعىرلاندى دا, ءبىزدىڭ نەيروحيرۋرگيا سولارعا تاۋەلدى, تومەنشىك كۇي كەشكەن. سوندىقتان بىزدە اۋرۋدىڭ تەك قاراپايىم تۇرلەرىنە عانا وپەراتسيا جاسالىپ, قالعانىنىڭ ءبارىن سول قالالارعا جىبەرەتىنبىز. وسىدان كەيىن بىرتە-بىرتە قازاقستاندا دا جالپى نەيروحيرۋرگيامەن اينالىسا باستادىق.
كەڭەس وكىمەتى قۇلاعان كەزدە بۇكىل مەديتسيناداعى جاعداي وتە اۋىر ەدى. سول ۋاقىتتاردا ءاربىر كلينيكاداعى ەمدەلۋشى ءوز توسەگىن, ءدارىسىن, تاماعىن الىپ كەلۋگە ءماجبۇر بولاتىن, ال جاڭا تەحنولوگيامەن ەمدەۋ تۋراسىندا ءتىپتى ويلاۋدىڭ ءوزى كۇپىرلىكتەي كورىنەتىن. ايلىق ماردىمسىز, ونىڭ ءوزى ۋاقىتىلى بەرىلمەيدى. وسىنداي قيىندىقتا وتباسىن اسىراي الماعان ءدارىگەرلەر باسقا جۇمىستارعا اۋىسىپ, ماماندىقتارىنان بەزىپ كەتتى.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەننەن كەيىن ءبىزدىڭ ىشىمىزدە تالپىنىسپەن قاتار, سەنىم پايدا بولدى. مەديتسينا كەرەك, ول ءارى قاراي داميدى دەگەن ويمەن جۇمىسىمىزدى جالعاستىرا بەردىك. ال سول ۋاقىتتاردا قيىندىقتارعا قايىسپاي, مويىماستان سالادا قالعان مامانداردى ناعىز ءبىر پاتريوتتارعا, ءوز ماماندىقتارىن سۇيگەن, وعان بەرىلگەن جاندارعا جاتقىزامىن. سول سەبەپتەن دە ونداي جاندارعا قۇرمەتىم وتە جوعارى.
– ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان سەنىم ءسىزدى سالانى دامىتۋعا كۇش سالدىردى دەسەك بولاتىن شىعار؟
– ەلباسىنىڭ العا قويعان ماقساتىنىڭ ءبىرى – قازاقستان حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇلعايتۋ. وسىنى العا قويعان ستراتەگيالىق ماقساتتىڭ بىرىنە شىعارۋى بىزدەرگە مىقتاپ وي سالدى. سەبەبى, مەديتسينانىڭ باسقا سالاسىنا قاراعاندا نەيروحيرۋرگيا تىم كەنجەلەپ قالعان ەدى. جانە بۇل ءۇردىس تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزگە عانا ءتان پروبلەما ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدەگى ماسەلەنىڭ ءبىرى-ءتىن. سودان ءبىز ءدال وسى سالانى مىقتاپ قولعا الۋ قاجەتتىگى تۋراسىندا جازا باستادىق تا, ەڭ ءبىر قيىنشىلىق ادىمىڭدى تۇساپ جاتقان ۋاقىتتا «قازاقستان نەيروحيرۋرگياسى مەن نەۆرولوگياسى» دەگەن كافەدرادا جۋرنال شىعاردىق. بىزگە قىزمەتتەرىڭنىڭ سيپاتى جوق, ال جۋرنالدارىڭ بار دەپ كۇلگەندەر دە كوپ بولدى. وعان قاراماستان, بۇل جۋرنال كەرەك, جىگىتتەر جازىڭدار دەپ عىلىمي ماقالالاردى قالاي جازۋعا بولاتىنىن ءتۇسىندىرىپ, ءوزىمنىڭ شەتەلدەگى ۇستازدارىمدى رەداكتسيا القاسىنا تارتىپ, ولاردىڭ ماقالالارىن جۋرنالعا باسىپ شىعارا باستادىق. سەبەبى, دۇرىس اقپارات الماي, سالانىڭ دامۋ جولدارىن جەتىك بىلەتىن جانداردىڭ پراكتيكالىق ماڭىزى بار عىلىمي ماقالالارىن وقىماي ءوسۋ مۇمكىن ەمەس قوي.
وسىلايشا, الماتىدا جۇرگەندە عىلىمي دارەجە بەرەتىن ارنايى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس قۇردىق تا, 10 جىلدىڭ ىشىندە 5 عىلىم دوكتورى, 25 عىلىم كانديداتى جۇمىستارىن قورعاپ شىقتى. كىشكەنتاي بولسا دا ءوزىمىزدىڭ العاشقى كىتاپتارىمىز جارىق كوردى.
– استاناداعى ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىن اشۋ تۋرالى شەشىم قالاي قابىلداندى؟
– ءبىز دايارلىعىمىز بىرشاماعا جەتكەننەن سوڭ ۇكىمەتكە ۇسىنىسپەن شىقتىق, ول ەلباسىنا دەيىن جەتتى. مەملەكەت باسشىسى وتە جاقسى قارسى الدى, بارلىق ويلارىمىزدى مۇقيات تىڭداپ, ونىمەن قوسا الدىمىزعا ۇلكەن مىندەتتەر قويىپ بەردى. ەلباسىنان ءبىر جاعىنان ەڭسەم كوتەرىلىپ, قاناتتانىپ, ءبىر جاعىنان مەجەلەنگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ايانباۋ كەرەكتىگىن, ارتىلعان جۇكتىڭ سالماعىنىڭ قانشالىقتى اۋىر ەكەندىگىن سەزىنىپ شىقتىم.
نەگىزى, ءوز باسىم, قازاقستان مەديتسيناسىنىڭ قارىشتاپ دامۋىن استانامەن تىكەلەي بايلانىستىرامىن. سەبەبى, استانادا ەڭ ءبىر زاماناۋي كلينيكالار سالۋ قاجەتتىگى ايقىن ەدى. ولار جانە بۇرىنعى جولمەن ەمەس, بارلىق جابدىعى تۇگەندەلگەن, تەك ىشىنە كىرىپ, پاتسيەنتتەردى ەمدەي بەرۋگە بولاتىنداي ەتىپ سالىندى. سىزىلعان جوباسىنىڭ ءوزىندە قاي اپپاراتتىڭ قاي جەردە تۇراتىنى ۆيرتۋالدى انىقتالىپ, قابىرعاسى تۇرعىزىلماستان بۇرىن ولاردىڭ بارلىعى كىرگىزىلىپ, كوممۋنيكاتسياسى, اساي-مۇسەيىن تەگىس دايىن ەتىپ, بىردەن پايدالاناتىن ەمحانالار. ال ءبىز بۇرىن ونداي كلينيكالاردى بىلمەيتىنبىز. سويتسە, مەديتسينالىق لوگيستيكا دەگەن عىلىم, ونىڭ پروفەسسورلارى بار ەكەن.
ءبىر كەزدەرى نەيروحيرۋرگيانى اشۋ مۇمكىن ەمەس, ولار ەمدەيتىن اۋرۋلار از, دايىن ماماندار جەتىسپەيدى, ءتىپتى جوق دەپ ەسەپتەيتىن. ال نەگىزىندە نەيروحيرۋرگيالىق كومەككە ءزارۋ جاندار از ەمەس ەدى, تەك ءبىز ولاردى شاقىرىپ ەمدەي المايتىنبىز. ولار ۇيلەرىندە اۋىرىپ, اۋىلدارىندا جاتىپ, ەمدەلۋگە بارىپ جازىلۋ كەرەكتىگىن دە ءبىلمەي, ومىرمەن قوشتاساتىن.
كلينيكا اشىلعاندا ءبىز قانداي اپپارات سۇراساق تا, سونىڭ ەڭ ءبىر قولدانىستاعى زاماناۋي تۇرلەرى العاشقى كەزەكتە تۇردى. قاجەتتى 35 ماماندى 3 ايدان 6 ايعا دەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى اقشا ءبولىپ, شەتەلگە وقۋعا جىبەردى. اعىلشىنشا بىلەتىنى اقش, جاپونياعا جىبەرىلدى دە, يزرايل ورىسشا وقىتۋ باعدارلاماسىن ۇسىنعاسىن باسىم بولىگى سوندا اتتاندى. ورتالىق اشىلعاندا قۇرۋلى تۇرعان اپپاراتتارمەن جۇمىس ىستەيتىن دارىگەرلەر تەگىس دايىن تۇردى. سوندىقتان بۇرىن بولماعان تەحنولوگيالاردى, ەلىمىزدە بۇرىن جاسالىنباي كەلگەن وپەراتسيالاردى جاساۋ مۇمكىندىگى بىردەن تۋدى. وعان قالاي قۋانباسسىڭ. كلينيكانىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى قاتىستى.
ەندى بىرىنشىدەن, ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ شەتەلگە سابىلماي, وزگەگە كۇندەرىن تۇسىرمەي, قاراجاتىن توگىپ قيانعا جول تارتپاي, وتانىندا قاجەتتى كومەكتى الۋىنا قول جەتتى. ەكىنشىدەن, الەمدىك ستاندارتتاردا قولدانىلاتىن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە دايىن ماماندارىمىز دا بار ەدى.
– قازىرگى كۇنى سول تەحنولوگيالار ەنگىزىلىپ, جەمىسىن بەرىپ جاتىر ەمەس پە؟
– ارينە, كلينيكا اشىلعاننان بەرگى 8 جىل ىشىندە 60-تان استام جاڭا تەحنولوگيا ءوز تاجىريبەمىزگە ەنگىزىلدى. بۇرىندارى ميدىڭ قان تامىرلارىنىڭ اۋرۋلارى بار ادامدار ول قاي كەزدە جارىلىپ كەتەدى ەكەن دەگەن قاۋىپپەن جۇرەتىن, ال جارىلعان كۇنى مۇگەدەك بولىپ, ءتىپتى باقيعا اتتانىپ كەتەتىن. ناناسىز با, ءبىزدىڭ ورتالىق اشىلعانعا دەيىن ەلىمىزدە وسىنداي ناۋقاستار مۇلدە ەمدەلمەيتىن, 100 پايىز كومەك كورسەتىلمەيتىن, ولاردىڭ ءارى كەتكەندە 10 پايىزىنىڭ عانا شەتەلگە بارۋعا قولى جەتەتىن. قالعاندارى ينسۋلتتى كۇتىپ وتىراتىن. جانە ءبىز ونى ەكى تاسىلمەن ەمدەيمىز. ءبىرى – باستى اشىپ جاسايتىنى, ەكىنشىسى – شاپتان قان تامىرى ارقىلى ميعا دەيىن جەتىپ, ونداعى اۋرۋ تامىرلاردى مەديتسينالىق جەلىممەن بەكىتىپ, قاتىرىپ تاستاۋ ءادىسى. مۇنىڭ ەكىنشى ءتۇرى وتە قىمبات, بىراق پاتسيەنت ءۇشىن جەڭىل, جاڭا تەحنولوگيا بولعاندىقتان جىلىنا وسىنداي 400 وپەراتسيا جاسايمىز, قازىر وسى ەم ءۇشىن بىزگە ارنايى شەتەلدىكتەر كەلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ كورشىلەرىمىزدىڭ بىرىندە دە بۇل جوق.
ەكىنشى ءبىر ەمدەلۋشىلەر توبى – مي ىسىگىنە شالدىققاندار. بۇل – نەيروحيرۋرگياداعى كلاسسيكا بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇرىن ميعا وپەراتسيا جاساۋدىڭ اياعى مۇگەدەكتىككە اكەلەتىن. ومىرىنە قاۋىپ ءتونگەندىكتەن جاسالماسا بولمايتىن وپەراتسيا ەكەندىگىنە كوزى جەتكەن پاتسيەنت كەلىسىمىن بەرىپ, ۇستەلدەن الدەقالاي تۇرار ەكەنمىن دەگەن كۇپتى كوڭىلمەن پىشاققا تۇسەتىن. قازىر قانداي ءبىر تەرەڭدە جاتقان ىسىكتەردى نەيروناۆيگاتسيالىق تاسىلدەردى, نەيرومونيتورينگتى قولدانىپ, نەرۆكە زارداپ تيگىزبەي وپەراتسيا جاسايمىز. بۇل دەگەنىمىز, جاسالىنعان وپەراتسيالاردىڭ ساپالىلىعىن بىلدىرەدى. بۇرىن ونداي اۋرۋلاردىڭ ءبارى شەتەلگە جول تارتاتىن, ال بارا الماعاندارى مۇگەدەكتىكتىڭ زاردابىن شەگەتىن.
ءۇشىنشى توپ – ومىرتقا مەن ج ۇلىن اۋرۋلارى. بۇرىن سىممەن, لاۆسانمەن بايلانىپ, جوقتىقتان قولدا باردى پايدالانىپ جاسالاتىن وپەراتسيالار قازىر تۇبىرىمەن وزگەردى. قازىر ءبىز ومىرتقالاردى جاساندى ومىرتقامەن الماستىرا بەرەمىز, ول اۋرۋدىڭ تەز ايىعىپ, اياعىنان تۇرىپ كەتۋىنە ۇلكەن كومەك. سونىمەن بىرگە, فۋنكتسيالىق نەيروحيرۋرگيا بار. بۇل وسى سالانىڭ ىشىندە دە وتە كەش دامىعان. ول – پاركينسون اۋرۋى ءتارىزدى ءتۇرلى قيمىل-قوزعالىسقا كەدەرگى بولاتىن اۋرۋلاردى ەمدەۋ. قازىر ءبىز وسىنداي شەتەلدەردە 100 مىڭ دوللاردان اساتىن وپەراتسيالاردى وزىمىزدە جاساۋدامىز. سوسىن ءبىر ەرەكشە ماڭىز بەرەتىن نارسە, بىزدەگى وپەراتسيالاردىڭ بارلىعىنىڭ مەملەكەت بولگەن كۆوتا ارقىلى تەگىن جاسالۋى.
تاعى ءبىر وتە قاجەتتى دەگەن ەم ءتۇرى ول – بالالار نەيروحيرۋرگياسى. بۇل دا وتە اۋىرلىعىنا قاراپ قالىس قالعان, نەيروحيرۋرگيانىڭ تىم كەنجە دامىعان سالاسى. كلينيكا اشىلعالى ول دا قولعا الىندى. بالالار ميىنىڭ ىسىگى, سۋمي (گيدروتسەفاليا), ورتالىق نەرۆ جۇيەسىنىڭ تۋا بىتكەن كەمىستىگى, ەپيلەپسيا ءتارىزدى اۋرۋلارعا وپەراتسيا جاسالۋدا. ناتيجەلەرى وتە جاقسى. بىراق ەپيلەپسياعا وپەراتسيا جاساۋدا ءبىر ەسكەرەر جايت بار, مىسالى, ونىمەن اۋىراتىن 100 بالانىڭ 10-15-نە عانا وپەراتسيا جاساۋعا بولادى.
ەلىمىزدە شارانا انا قۇرساعىندا جاتقاندا ومىرتقالارى جەتىلمەي قالعان بالالاردىڭ اتا-انالارىنىڭ قوعامدىق ۇيىمى بار. ءتۋابىتتى وسىنداي كەمىستىگى بار بالالاردىڭ بىرتە-بىرتە ج ۇلىندارى ومىرتقاعا جابىسىپ قالادى دا, ول اعزادا كوپتەگەن اۋرۋلاردىڭ ورىستەۋىنە, بالانىڭ ءبىرەۋدىڭ كومەگىنسىز ءومىر سۇرە المايتىن جاعدايعا اپارادى. Spina Bifida دەپ اتالاتىن بۇل ج ۇلىن جانە ومىرتقا دامۋىنداعى كۇردەلى كەمىستىك جاڭا تۋىلعان مىڭ ءنارەستەنىڭ جەتەۋىندە عانا كەزدەسەدى. Spina Bifidaنى ەمدەۋ حيرۋرگيالىق تۇزەتۋدەن, سونىمەن قاتار, كەشەندى تەراپيادان تۇرادى.
ءبىز وسىنداي دياگنوز قويىلعان بالالارعا وپەراتسيا جاساۋدى باستادىق. 12 وپەراتسيانى ءوزىمىز جاسادىق, ال تاياۋدا 5 وپەراتسيانى گەرمانيانىڭ شاريتە كلينيكاسىنان كەلگەن مەنتورمەن بىرگە وتكىزدىك. تاسىلدەرىن كوردىك, بىزگە پايدالىسى – قانداي اۋرۋعا وپەراتسيا جاساۋ كەرەكتىگىن انىقتاۋ جولىن ۇيرەنۋىمىز بولدى. سەبەبى, ول وپەراتسيا جاسالۋدان دا ماڭىزدى, ءويتكەنى قانداي ادامعا كومەگى بولاتىنىن انىقتاۋ, ءارى قارايعى ەمدەۋ جولدارىندا قانداي مامانداردىڭ قاتىسۋىن ءبىلۋ وتە قاجەت. ويتكەنى, بۇل تەك وپەراتسيامەن اياقتالمايتىن, ءارى قاراي كوپتەگەن مامان دارىگەرلەر كەشەندى تۇردە ەمدەيتىن اۋرۋ ءتۇرى.
– سەرىك قۋاندىق ۇلى, الدا ەندى وسى تەحنولوگيانى ەنگىزسەك دەپ جوسپارلاپ وتىرعان جۇمىستار دا بارشىلىق شىعار؟
– ارينە, ونسىز بولمايدى. نەيروحيرۋرگيادا قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنا وپەراتسيا جاسالۋدا قازىرگى ادىستەرگە بالاما ءتارىزدى راديوحيرۋرگيا دەگەن سالا بار. جاڭادان پايدا بولعان ىسىكتەردى, ەندى بىلىنگەن زاقىمداردى ساۋلەمەن ەمدەۋ ءۇشىن ونى قولعا الۋ الداعى كۇننىڭ ەنشىسىندە. ءتىپتى ميدا ءجۇرىپ كەتكەن مەتاستازانى ەمدەۋگە بولادى. قازىر ۇكىمەت قولداۋ كورسەتتى, الداعى جىلدىڭ اياعىندا ءبىز ونى دا ىسكە قوسامىز دەپ وتىرمىز. گامما-پىشاق ەنۋىمەن ءبىز ەم جاساۋدا تاعى ءبىر شاراپاتتى ءىس جاساي الاتىن بولامىز.
ءبىزدىڭ ەندىگى ءبىر العا قويعان ماقساتىمىز – كلينيكانىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋ. وسى رەتتە نازارباەۆ
ۋنيۆەرسيتەتپەن تىعىز قارىم-قاتىناستامىز, ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مەديتسينالىق بازاسى بولىپ ەسەپتەلەمىز, ال كلينيكاداعى دارىگەرلەردىڭ ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋىنە ۋنيۆەرسيتەت زەرتحاناسىنىڭ مۇمكىندىگى وتە مول. وسى ۋاقىتقا دەيىن بار كۇشىمىزدى اۋرۋلاردى ەمدەۋگە, جاڭا ادىستەر مەن تەحنولوگيالاردى ەندىرۋگە جۇمساساق, ەندى عىلىمي تۇرعىدا تەرەڭدەتۋگە تولىق كۇشىمىز جەتەدى دەپ بەلدى بەكەم بۋىپ وتىرعان جايىمىز بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»