اقىلى – داريا, ويى – مۇحيت, كوكىرەگى كەڭ ساراي جاننىڭ ءاربىر ءسوزى كوڭىل كىلتىندەي ەكەن. بۇل – ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستانداعى» ەلباسىنىڭ تۋىندىسىن وقىعاندا تۋعان اسەر.
بۇل ەڭبەككە اۆتور وتكەن كۇندەردىڭ جىلناماسى, عۇمىرنامالىق شەجىرە, مەملەكەت تاريحى, جۇرەكتىڭ جازباسى دەگەن انىقتاما بەرىپتى. وي-تولعانىستارىن اق قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن ەلباسى وتكەنگە كوز جىبەرىپ, تاريح پاراقتارىن شولۋدا وعان جاڭاشا كوزقاراس تانىتقان.
مۇشەلدى مەرزىمدە وزگەلەر جارتى عاسىردا باعىندىرا الماعان شىڭدارعا شىققان تاۋەلسىز ەل تاريحىنىڭ ءار پاراعىن ايالاي اشىپ, وتكەن كۇندەرگە تەرەڭ تالداۋ جاسالعان بۇل ەڭبەك – ەلباسىنىڭ جۇرەك تولعانىسى, جان تەبىرەنىسى. جاڭا ارمانمەن سارا جولعا ءتۇسكەن دارا ەلدىڭ دانا باسشىسىنىڭ كوكىرەگىنەن تۋعان كەستەلى وي, كوركەم ورنەك.
شىعارمانى وقىعان ساتتەن-اق ەلباسىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشە ستيلمەن جازىلعان تەرەڭ وي كەرۋەنىنە كەزىگەسىز. تاۋەلسىزدىك العان العاشقى ساتتەگى تولقىنىسى بەينەلەنگەن «سول كۇنى, ءبىر جاعىنان – جاڭا تۋعان سابيدەي, ءبىر جاعىنان عاسىر جاساعان قارياداي كۇيدە بولعانىم ەسىمدە. شىنايى باقىت سەزىمىن باستان كەشىپ, شالقار شاتتىققا بولەندىم. ...تەبىرەندىم. تولقىدىم» دەگەن سوزدەرى جۇرەك شىمىرلاتادى. اۆتوردىڭ تولقىنىسى ءبىزدى سول كەزەڭگە قايتا ساپار شەككىزدى...
ءبىز بۇرىن دا ەلباسى ەڭبەكتەرى مەن وزگە دە اۆتورلاردىڭ جازعاندارىنان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جامبىلداي جىر الىبى تۋعان كيەلى ولكەنىڭ تۋماسى رەتىندە ولەڭ سوزگە كەندە ەمەس ەكەنىن بىلەتىن ەدىك. تالاي قارا ءسوزدىڭ شەشەنى مەن دانا ءسوزدىڭ كوسەمى تۋعان كيەلى ولكەدەن تۇلەپ ۇشقان ەلباسىنىڭ ءتىلى شۇرايلى, مازمۇنداۋى اسەرلى. وسى كۇنگە دەيىنگى جاريالانعان ەلباسىنىڭ ەڭبەكتەرىندەگى قاناتتى سوزدەر افوريزمگە اينالىپ ۇلگەرگەن. بۇل كىتاپتا دا سونداي جادىڭدا ءبىر ساتتە جاتتالىپ قالار ناقىلدار جەتكىلىكتى. «ەڭبەك – ءومىردىڭ ۇستازى», «ەل قۋاتى – ەرتەڭنىڭ مۇراتى», «بالا بەينەسىن جوعالتپاعان ادام ادالدىقتان اداسپايدى», «اڭقاۋلىعىنىڭ ءوزى ادالدىعىنىڭ ايناسىنداي», «ءبىز – جوقتان بار, يماننان ار جاساعان ۇرپاقتىڭ وكىلىمىز», «تۋعان ەلىم – تىرەگىم», «سەنىم دەگەن – سەرپىندى كۇش», ت.ب.
ۇلى دالا ۇلى, ءبىزدىڭ ەلباسىمىز «كوشىمىزدىڭ كولىكتى, جۇگىمىزدىڭ سالماقتى, تابىسىمىزدىڭ قوماقتى» بولارىنا كۇماندانعان ەمەس. جەكە «مەنىن» الدەقاشان جالپىحالىقتىق «مەنگە» اينالدىرعان ەلباسى ەلدىك پەن ەرلىك مۇراتتى ماقسات ەتە وتىرىپ, الاش مۇددەسىن كوزدەپ كەلەدى.
«مەنىڭ قازاقستانىم» – ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز! تاۋەلسىزدىك – مەنىڭ قازاقستانىم, ءسىزدىڭ قازاقستانىڭىز, ونىڭ قازاقستانى! ءبىزدىڭ قازاقستانىمىز – ۇلى دالا ەلى, ماڭگىلىك ەل!» دەگەن سوزدەردى جاي ءسوز دەپ قابىلداي المايسىز. بۇل جۇرەكتەن شىققان جان تەبىرەنتەر جالىندى سوزدەر. ۇلى دالانىڭ ۇلىق تاريحىن جاڭاشا جازىپ, جاس ۇرپاق بويىنا ءسىڭىرۋدى جالپىۇلتتىق, ماڭىزدى مەملەكەتتىك مىندەت ەتىپ وتىر. جانە مۇنى – ۇلى دالا ۇرپاعىنىڭ ۇلاعاتتى پارىزى دەپ اتايدى.
«ەل مەن ەر جانە جەر» دەپ اتالاتىن تاراۋىندا اۆتور مونتەسكەنىڭ «مەملەكەت ءومىرى ادام ءومىرى سەكىلدى» ءسوزىن مىسالعا الا وتىرىپ, تاقىرىپتا ءسوز بولعان ماسەلەلەر قوسا قابات جۇرەتىن, قوس بۇرىمداي ەگىز ۇعىم ەكەنىن ايتادى.
ءبىزدىڭ نازارىمىزدى ەرەكشە اۋدارعان – ەلباسىنىڭ بالا شاقتاعى قاريالارمەن امانداسۋ سالتىن ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ, اقساقالداردىڭ باتاسىن الىپ وسكەن سول كەزدى ازاماتتىق قالىپتاسۋىنىڭ سانالى ساباعى ساناعانى.
جۇرەكتى ەلجىرەتىپ, جانارعا جاس ۇيالاتاتىن جانە ءبىر ءسات: «قازىر دە, جولىم تۇسكەندە, سول باياعى بالاڭ سۇرلەۋمەن تاعى دا ءجۇرىپ وتكەندى ۇناتامىن. سول كەزدە ءار ءۇيدىڭ الدىندا وتىرعان اق ساقالدى ابىز قاريانى, اق جاۋلىقتى ءاز انالاردى تاعى دا كورەم بە دەپ ەلەڭدەيمىن. اتتەڭ, ۋاقىت قاتال, ولاردىڭ ءبارىن كەلمەستىڭ كەمەسىنە مىنگىزىپ, الىسقا اكەتكەندەي. جانىم جابىرقاپ, كوڭىلىم قامىعىپ, ءار كوشەنىڭ ءون بويىنا جالتاق-جالتاق قارايمىن. سولارمەن بىرگە كەتكەن قيماس شاق – بالالىق بالداۋرەندى بۇگىنگى ۇلانداردىڭ بويىنان كورەمىن بە دەپ كوشەدە جۇگىرىپ بارا جاتقان بۇلدىرشىندەردىڭ سوڭىنان ۇزاق قاراپ قالاتىنىم بار», دەگەن جولدار ەدى.
تۋعان اۋىلعا دەگەن ساعىنىش, وسكەن ورتاعا دەگەن ىستىق ءىلتيپات تۇگەسىلگەن بە؟! جەر-جاھاننىڭ ءبىرشاما بولىگىن ارالاپ, ەل مەن جەردىڭ تالايىن كورگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوكەيىندەگى ساعىنىش نەگە مۇڭدى؟ سەبەبى, ول – تۋعان جەرگە, وسكەن ۇيگە دەگەن ساعىنىش! «الاتاۋ قويناۋلارىنداعى الما باقتارىنىڭ ءيىسى جۇپار اڭقىعان سول ءبىر تاماشا ءساتى, بيىك تاۋدىڭ باسىنا ازەر ورمەلەپ شىعاتىنداي تاڭعى ارايدىڭ تامىلجىعان شاپاعى, اۋىلدان ورگەن مالدىڭ قىم-قۋىت داۋىستارى, ءتورت ت ۇلىگىن ورگىزگەن اپالاردىڭ ءبىر-بىرىنە سالەم سالىپ, اي كورمەگەن ابىسىنداي, جىل كورمەگەن تانىسىنداي بولىپ شۇرقىراسىپ, اماندىق-ساۋلىق سۇراسىپ جاتقانى كوڭىل ايناسىندا كوپ ۋاقىت وتسە دە, ەسكىرگەن ەمەس. كەيىنگى كەزدەردە جەر شارىنىڭ تالاي ەلىندە, تالاي قيىرلاردا تاڭنىڭ اتۋىن كوپ كوردىم. بىراق سولاردىڭ ەشقايسىسى دا مەنىڭ جانىمدى ءدال سول بالا كەزدەگى تۋعان اۋىلىمنىڭ – تۋعان ەلىمنىڭ تاڭىنداي باۋراعان ەمەس», دەپ اعىنان جارىلۋى دا سوندىقتان.
«اتامەكەن دەگەن سوزدە كيە بار. تۋعان جەر دەسەك, ارماندا كەتكەن بابالاردىڭ بۇگىنگى تاڭدا اقتالعان ارمانى ويعا ورالادى. ءوز وتانىڭ – بۇل دۇنيەدەگى ءجانناتىڭ مەن شۋاعىڭ. سوندىقتان, مەن جاستارعا ءبىلىمىڭ مەن قايرات-جىگەرىڭدى ءوز ەلىڭنىڭ مۇددەسىنە جۇمسا دەپ ايتار ەدىم», دەگەن سوزدەرى – ءوسىمتال ۇرپاققا ايتىلار وسيەت ءسوز.
دانا حالىقتىڭ ۇلى بولۋىن تاعدىر سىيى دەپ قابىلداعان ەلباسى ەلىنىڭ سەنىمىن باستى قالقان ەتكەنىن جاسىرعان ەمەس. كەرىسىنشە, اركەز مۇنى ماقتانىشپەن ايتىپ وتىرادى. وسى ەڭبەكتە دە «تاعدىرشەشتى تۋىندىنىڭ باس كەيىپكەرلەرى» ساناپ, قازاقتىعىم-قاسيەتىم دەيتىن ەلباسى حالقىمەن بىرگە تىعىرىقتان جول تابۋعا ۇمتىلىپ كەلە جاتقانىن ايتادى.
«قازاق ءۇشىن قارا جەردىڭ قاسيەتى تىم بيىك. تاعدىر بىزگە ۇلان-بايتاق جەر بەردى. ۇل-قىزىنىڭ رۋحى اسقاق, نامىسى بيىك ەل بەردى. عاسىرلار بويى كۇرەسىپ, تالاي-تالاي تار كەزەڭدە داۋدىڭ بەتىندە, جاۋدىڭ وتىندە جۇردىك. بايتاق جەردىڭ بايانىن, اتا-بابانىڭ ارمانىن ۇمىتپادىق. اق بىلەكتىڭ كۇشىن دە, اق نايزانىڭ ۇشىن دا ورايىن تاۋىپ ۇستاپ, امالىن تاۋىپ ازات كۇنگە جەتتىك. دەمەك, وتاندى ءسۇيۋ – ءبىزدىڭ پەرزەنتتىك پارىزىمىز, قارىس قادام جەرى ءۇشىن جانىن قيعان بابالاردىڭ اسىل اماناتىنا ادالدىعىمىز. جەردىڭ يەسى دە, كيەسى دە – حالىق. بۇل ءبىزدىڭ ەشقاشان ەستەن شىعارمايتىن ەرەجەمىز, قاسيەتتى قاعيدامىز بولۋى ءتيىس», دەگەن جولداردى وقىعاندا جان-جۇرەگىڭ ەلجىرەيدى... جۇرەككە جەتتى دەگەن وسى شىعار!
«بىزدە ۇلان-بايتاق جەر دە بار, ىنتىماعى جاراسقان ەل دە بار. ەڭبەگىمىزگە بەرەكە, حالقىمىزعا بىرلىك بەرگەي!» دەپ اياقتالاتىن جولداردى وقىپ بىتىرگەندە كوز الدىمىزعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەينەسى كەلدى. قايسىبىر ءىستى باستاماس بۇرىن الدىمەن اقىلىنا سىناتىپ الاتىن, بيلىك پەن تالاپ بار جەردە ەڭبەك تە ونبەگىن جۇرەگىمەن تۇيسىنەتىن بىرەگەي ەلباسى تۇلعاسى ەدى بۇل! «تىلەككە – ەڭبەك تىرەك» ەكەنىن بىلەتىن ەل قۇرمەتتىڭ دە قۇرمەتتى ادامعا عانا جاراسارىن جاقسى ۇعىنادى. ءسوز سوڭىندا, ەلباسىنا اللا دەنساۋلىق بەرىپ, اقىل مەن قايرات, قۋات سىيلاسىن دەيمىز.
وڭالباي اياشەۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
شىمكەنت