بىلىكتىلىك باستاۋى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماستان, ەل بولاشاعى جاستاردىڭ قولىندا ەكەنىن جاقسى ءتۇسىنىپ, ولاردىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋى ءۇشىن «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىن تاعايىنداۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويعان بولاتىن. بۇل – 1993 جىلدىڭ 5 قاراشاسى ەدى. بۇرىنعى كەڭەستىك مەملەكەتتەر اراسىندا قازاقستان ءبىرىنشى بولىپ وسىنداي باتىل دا قۇپتارلىق قادامعا باردى. ءسويتىپ, تالاپتى دا تالانتتى جاستاردىڭ شەتەلدەگى ىرگەلى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك تۋدى. مەملەكەت باسشىسى 1997 جىلى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ودان ءارى ءوسىپ-وركەندەۋىنە باعىت-باعدار بەرگەن 2030 جىلعا دەيىنگى ؟دامۋ ستراتەگياسىن جاريالاعان كەزدە دە «بولاشاق» باعدارلاماسىنا باسا نازار اۋدارعانى جايدان-جاي ەمەس. ويتكەنى, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ كەلەشەكتەگى كەمەل ماقسات-مىندەتتەرىنىڭ ويداعىداي ورىندا­لۋى ءبىلىمدى جاستاردىڭ قولىندا ەكەنىن ەل­باسى وسى جولى تاعى دا قاداپ ايتتى. وسىعان سايكەس «بولاشاق» باعدارلاماسى جەتىلدىرىلىپ, اياسى كەڭەيە ءتۇستى. ەڭ باس­تىسى, قازاقستاندىق جاستار ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىگى بار مەملەكەتتەردىڭ قاتارى ارتتى. العاشىندا تەك ءتورت قانا ەلدىڭ – اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, فرانتسيانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭداۋ ەركى بولسا, كەيىنگى جىلدارى باسقا دا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ اتاعى الىسقا كەتكەن ءبىلىم وردالارىندا قازاقستاندىق جاستاردىڭ دا ءدارىس الۋىنا كەڭ جول اشىلدى. اتاپ ايتقاندا, قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, مالايزيا, سينگاپۋر سەكىلدى ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا مۇناي ءىسى, ەنەرگەتيكا جانە ەكو­نوميكانىڭ باسقا دا باسىم باعىتتارى بويىنشا ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ولاردىڭ الدىڭعى لەگى ەلگە ورالىپ, قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ءۇشىن لايىقتى ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ءتيىم­دى­لىگىنە كوز جەتكەن سوڭ, مەملەكەت جىل سايىن ستيپەندياتتار قاتارىن ارتتىرۋعا كوڭىل بولە باستادى. ءتىپتى, مەملەكەت باسشىسى 2005 جىلى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ولاردىڭ قاتارىن 3000-عا جەتكىزۋدى تاپسىردى. بۇل ءبىلىم-ىلىمگە قۇشتار جاستارعا ەرەكشە سەرپىن بەرگەنى ايدان انىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسىنداي شەشىم جاساۋىنىڭ دا سەبەبى بار ەدى. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى وركەندەۋ بەلەسىنە كوتەرىلگەن بولاتىن. قالادا بولسىن, اۋىلدا بولسىن اۋقىمدى باعدارلامالار مەن رەفورمالار جۇزەگە اسا باستادى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى بەسجىلدىعى قولعا الىندى. مىنە, وسىنداي اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىراتىن ءبىلىمدى ماماندار قاجەت بولدى. سوندىقتان دا, 2008 جىلى مەملەكەتتىك قىزمەتكە, ءوندىرىس ورىندارى مەن وڭىرلەرگە بىلىكتى كادرلار دايارلاۋ ءۇشىن «بولاشاق» باعدارلاماسىنا ارنايى باعدارلامالار ەنگىزىلدى. وسى جىلى عىلىمي پەداگوگ ما­مان­دىعى بويىنشا شەتەلدىك ءبىلىم وردالا­رىنا «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تالاپتارى بويىنشا سىننان سۇرىنبەي وتكەن قازاقستاندىق جاستار كوپتەپ جىبەرىلدى. ولاردىڭ بارلىعى ءتيىستى وقۋ ورىندارىن جاقسى ءتامامداپ, قازىر ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءوز ماماندىقتارى بويىنشا ەڭبەك ەتۋدە. قازاقستان دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتا­رىنا ەنۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعاندىقتان ءارى الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا ۇلگى­سىنە كوشكەندىكتەن ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ, ءبىلىم جانە عىلىم, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, ماركەتينگ, لوگيستيكا جانە باسقا دا سالالار بويىنشا بىلىكتى مامانداردىڭ قاجەتتىگى بايقالدى. ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولى – «بولاشاق» باعدارلاماسى. ەندى ونىڭ قۇزىرەتى مەن اۋقىمىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. سول سەبەپتى, قا­زاق­­ستان ۇكىمەتىنىڭ 2005 جىلعى 4 ءساۋ­ىر­دەگى قاۋلىسىمەن «حالىقارالىق باع­دارلامالار ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قو­عامى قۇرىلدى. وسى قوعام كەيىنگى بەس-التى جىلدا ەل ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى سالالارى بويىنشا ماماندار دايارلاۋدى بەلسەندى قولعا الدى. باع­دار­لاماعا ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق جانە مە­ديتسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ جاڭا سانات­تارى ەنگىزىلدى. وسىعان سايكەس ءبۇ­گىنگى تاڭدا 1500-گە جۋىق ستيپەنديات شە­ت ەلدىڭ ىرگەلى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋ­دا. ولاردىڭ 39 پايىزى تەحنيكالىق ما­ماندىقتى تاڭداعاندار. «بولاشاق» باعدارلاماسى باستالعالى 23 جىل بولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا 9000-عا جۋىق ءبىلىمدى دە بىلىكتى مامان دايار­لاندى. ولاردىڭ 2500-گە جۋىعى ين­­جەنەرلىك-تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىن­شا ءبىلىم العان جاستار. بارلىعى دا قازىرگى ۋاقىتتا مۇناي-گاز, مەتاللۋرگيا, ەنەرگەتيكا سالالارىندا تابىستى جۇمىس ىستەپ ءجۇر. كەرەك دەسەڭىز, «بو­لاشاق» بويىنشا ءبىلىم العانداردىڭ قاتا­رىندا بۇگىنگى كۇنى جوعارى لاۋازىمدى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ, مينيسترلىكتەر مەن كورپوراتسيالاردىڭ تىزگىنىن ۇستاعان جاس­تار دا بار. اتاپ ايتساق, ۇلتتىق ەكونو­ميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمباەۆ, الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان بايبەك, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كۇلگىنوۆ, شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى عابيدوللا ءابدىراحيموۆ جانە تا­عى دا باسقا جۇزدەگەن جاس ماماندار «بو­لا­شاق­تىڭ» تۇلەكتەرى. قازاقستاننىڭ ءبىلىم-عىلىم سالاسىنا «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا 2000-نان اسا مامان دايارلاندى. ونىڭ ىشىندە 98 PhD دوكتورى بار. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن «بولاشاق» تۇلەكتەرى دە از ەمەس. باسقاسىن ايتپاعاندا, باعدارلاما بويىنشا ءبىلىم العان 300 جاس نازارباەۆ ؟ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس بەرۋدە. ولار تەك بىلىكتى مامان عانا ەمەس, عىلىم جولىندا بيىكتەردى باعىندىرعان عالىمدار. اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى اينۇر احمەتوۆا وكپە اۋرۋىنىڭ بەلگىلەرىن ەر­تە­رەك انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وپ­تي­كالىق بيوسەنسەردى ويلاپ تاپقان. «بو­لاشاق» باعدارلاماسىمەن شەت ەلدىڭ وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, وسى ۋنيۆەرسيتەتتە ەڭ­بەك ەتىپ جۇرگەن باسقا دا تۇلەكتەردىڭ عى­لىمعا قوسىپ جاتقان سۇبەلى ۇلەستەرى مول. قازاقستاندا ءبىلىم عانا ەمەس, دەن­ساۋ­لىق سالاسى دا ايرىقشا نازاردا. ەلبا­سى­نىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىندا دا وسى سالاعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. ءتىپتى, قازىر اۋىلدىق جەرلەردەگى مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ دە ماتەريالدىق جاعدايى جاقسارىپ, جاڭا جابدىقتارمەن تولىقتى. كەرەگى – ءبىلىمدى ماماندار. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن «بولاشاق» بويىنشا ءبىلىم العان 600-گە جۋىق مامان ەل وڭىرلەرىندەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىنا جۇمىسقا ورنالاسقان. ولاردىڭ قاتارى الداعى ۋاقىتتا دا ارتا بەرەتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى, «بولاشاق» باع­دارلاماسى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان جاستاردىڭ كوبى ەرتەڭ بىتىرگەن سوڭ جوسپارعا سايكەس وڭىرلەرگە جۇمىسقا جىبەرىلەدى. ال ەلوردا مەن وبلىس ورتالىقتارىنداعى ايتۋلى مەديتسينا مەكەمەلەرىندە جاستىعىنا قاراماستان جاقسى تانىمال بولعان «بو­لاشاقتىڭ» تۇلەكتەرى جەتكىلىكتى. ءبىر عانا مىسال. بالالار كارديوحيرۋرگى دميتري گوربۋنوۆ استاناداعى ۇلتتىق عىلىمي-كارديوحيرۋرگيا ورتالىعىندا تۋا بىتكەن جانە كەلە-كەلە پايدا بولعان جۇرەك اقاۋلارىنا بايلانىستى قازىردىڭ وزىندە 2000-نان اسا وتا جاساپ ۇلگەرگەن. كەلەشەكتە دە ونىڭ مىڭداعان بالالاردىڭ ومىرىنە اراشا تۇسەتىنى انىق. مادەنيەت, ونەر سالاسىندا دا «بو­لاشاق» تۇلەكتەرىنىڭ مەرەيى ۇستەم. ءما­سە­لەن, ەلدەن ەرەك ەرەكشە داۋىسىمەن تالايلاردى تامساندىرعان ماريا مۋد­رياك «بولاشاق» بويىنشا ءبىلىم الىپ, ونەر كوگىنە كوتەرىلدى.ءتىپتى, ول 2010 جىلى گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەندى. مۇنداي جاقسى مىسالداردى جالعاس­تىرا بەرۋگە بولادى. «بولاشاق» تۇلەك­تەرىنىڭ الداعى ۋاقىتتا بيىكتەردى باعىن­دىرا بەرەتىنى انىق. ويتكەنى, ولار العان ءبىلىمى جانە قول جەتكىزگەن جەتىستىگىمەن شەكتەلىپ قالىپ وتىرعان جوق. تەرەڭ ءبىلىمىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرىپ وتىر. وزدەرىنىڭ بىلىكتى مامان ەكەندىكتەرىن جۇمىس بارىسىندا بايقاتىپ, ودان ءارى ءبىلىم جەتىلدىرۋدى دە ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. ولاردى اسقاق ارماندارى اداستىرعان جوق. بولاشاعىن «بولاشاقپەن» بايلانىستىرىپ, ارمانداعان شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءوز تاڭداۋى مەن قالاۋى بويىنشا ءبىلىم الدى. تاۋەلسىز قازاقستان ولارعا وسىنداي مۇمكىندىك جاسادى. قازىر «بولاشاق» بويىنشا وقۋعا ءتۇسۋ تالاپتارى جوعارىلادى. بيىل كونكۋرسقا قاتىسۋ ءۇشىن IELTS تەستىنىڭ قاجەتتى بالى 5.0-گە دەيىن كوتەرىلگەن. الداعى ۋاقىتتا ءتىپتى جوعارىلاپ, 6.5 بالعا جەتەتىن بولادى. قازاقستاندىق جاستار ارمانداعان, بۇعان دەيىن مۇمكىن بولماعان شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا دا ولار ءۇشىن داڭعىل جول اشىلدى. وعان دالەل – بيىل «بولاشاق» ستيپەندياتتارىن دايارلاۋعا ارنالعان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تىزىمىنە Times Higher Education, QS جانە Academic Ranking of Word Universitet حالىقارالىق رەيتينگتەرىنىڭ العاشقى 100 جانە پاندىك رەيتينگتەردىڭ العاشقى 10-ورنىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەر ەنگىزىلدى. دەمەك, ءبىلىم ىزدەگەن قازاقستاندىق جاس­تارعا تاعى دا بىرقاتار ايتۋلى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەسىگى اشىق دەگەن ءسوز. تەك «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تالاپتارىنان سۇرىنبەي وتسە بولعانى. ءاربىر جاسقا ءوزى ارمانداعان, ءوزى تاڭداعان وقۋ ورنىندا ءبىلىم الۋىنا تولىق مۇمكىندىك بار. عالىم ومارحان, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ «ەگەمەن قازاقستان»