اڭگىمە وزەگىنە اينالاتىن كەڭەس
بيىلعى قاراشا ايىندا ەلىمىزدە «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا ءبىر جىل تولدى. اتالمىش زاڭنىڭ كۇشىنە ەنۋىنە سايكەس رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە اۋداندىق, قالالىق جانە وبلىستىق دەڭگەيدەگى قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلدى. ولاردىڭ ءبىر جىل ىشىندە تىندىرعان ىستەرىنەن قانداي وي تۇيۋگە بولادى؟ باتىس قازاقستان وبلىستىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەربول عۇمار ۇلى سالىقوۆپەن ءتىلشىمىزدىڭ اڭگىمەسى وسىنداي باعىتتا ءوربىدى.
– ەربول عۇمار ۇلى, قانداي ءىستىڭ دە ءوز باستاۋى بولادى. سونىمەن بىرگە, كوپ ءىستىڭ ءتۇيىنى مەن شەشىمى ونىڭ قالاي اياقتالعانىنا ەمەس, كوپ جاعدايدا قالاي باستالعانىنا بايلانىستى دەلىنەتىن بەلگىلى قاعيدا دا بار ەمەس پە؟ وسى ورايدا, ەڭ الدىمەن, قوعامدىق كەڭەستىڭ قىزمەتى قالاي باستالعانىنا توقتالا كەتسەڭىز؟
– ونىڭىز راس. اۋەلى بۇل شىركىندى باستاۋ قيىن دەپ وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – الەۋمەتتىك ءمانى مەن ماڭىزى جوعارى ماسەلەلەردى ەلەپ-ەكشەپ, جوعارى جاققا حالىقتىڭ ءۇنىن جەتكىزۋ. وسى ارقىلى مەملەكەت پەن قوعامعا كومەك بەرۋ. بۇل ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, قوعامدىق كەڭەستەر مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىلعا باعىتتالعان بايلانىستاردى ورنىقتىرىپ, سودان سوڭ ونى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ قاجەت دەپ تاپتىق. پايداسى مەن شاپاعاتى مول وسىنداي قارىم-قاتىناستار قازىرگى كۇنى قوعامدىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن دە ورنىعا باستادى. سونداي-اق, قوعامدىق كەڭەستەر ءوز جارعىسىنا سايكەس جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قۇرىلىمدارىنىڭ قىزمەتىن باقىلاپ, ونىڭ مولدىرلىگىنە جانە قولجەتىمدى بولۋىنا ىقپال جاساي الادى. مۇنىڭ ءبارى الدىن الا جاسالعان جۇمىس جوسپارىنا ساي جۇرگىزىلىپ كەلەدى. سوعان سايكەس قوعامدىق كەڭەستىڭ ءماجىلىستەرى مەن وتىرىستارىندا ولاردىڭ ەسەبىن تىڭداۋ ءتارتىبى ەنگىزىلگەن.
اتاپ ايتقاندا, بيىلعى جىلى وسى رەتپەن وڭىردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ ورىندالۋى جونىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆتىڭ ەسەبى تىڭدالدى. سونىمەن بىرگە, ايماقتىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ جاي-كۇيى جانە وبلىستاعى كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسى جونىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر دە قوعامدىق كەڭەستىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى. كەيىنگى كەزەڭدە جايىلىمدار جانە ونى ءتيىمدى پايدالانۋ جونىندەگى پروبلەمالار كوپشىلىكتى, سونىڭ ىشىندە اۋىل تۇرعىندارىن سەلسوق قالدىرا الماعانى بەلگىلى. بۇعان قاتىستى زاڭ جوباسى بارلىق اۋداندىق قوعامدىق كەڭەستەردە تالقىلانىپ, وندا ايتىلعان ويلى ۇسىنىس-پىكىرلەر ءبىر جەرگە جيناقتالدى.
– قوعامدىق كەڭەستىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارى مەن قاعيداتتارىنا سايكەس قولعا الىنعان شارالار شوعىرى قانداي؟
– ەگەر ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان باستى ماقساتتىڭ ءبىرى كەڭەس قىزمەتىنىڭ دەربەستىگى مەن اشىقتىعىن جانە جاريالىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ دەسەك, بۇل تۇرعىدا جەرگە قاراپ قالاتىنداي جاعدايدا ەمەسپىز. قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى ءۇش جىلعا سايلانادى. دەگەنمەن, بۇل قاتىپ قالعان نارسە ەمەس. نەندەي ىسكە دە قوعامدىق ءومىر ءوز تۇزەتۋىن ەنگىزىپ وتىرۋى تابيعي قۇبىلىس. وسى تۇرعىدا كەڭەس مۇشەلەرىن بەلگىلى ءبىر مەرزىم ارالىعىندا روتاتسيالىق جولمەن اۋىستىرىپ, وزگەرتىپ وتىرۋدى قاجەت دەپ سانايمىز. قازىرگى كۇنى كەڭەس قۇرامىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىن ازاماتتىق قوعامنىڭ وكىلدەرى قۇراپ وتىر. سونداي-اق, ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى دە بار.
– قوعامدىق كەڭەستىڭ قۇرامىندا اۋزى دۋالى, ءسوزى ءوتىمدى, ەلگە سىيلى, ابىرويلى ادامدار بار ما؟ ەگەر بار بولسا, ولاردىڭ قاتارىندا كىمدەردىڭ اتى-جوندەرىن اتاي الاسىز؟
– بۇل ساۋالىڭىزعا تىكەلەي جاۋاپ قايتارماس بۇرىن الدىمەن وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى قالاي جاساقتالاتىنىنا نازار اۋدارعان ءجون دەپ ويلايمىن. ولار بەلگىلى ءبىر قوعامدىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جانە ازاماتتىق اليانس وكىلدەرى مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا كەڭەس مۇشەلىگىنە كىرە الادى. بۇعان لايىقتى ادامدار ۇسىنىلعانىنا كۇمان كەلتىرە المايمىن. اۋداندىق قوعامدىق كەڭەستەر جاعدايىندا دا وسى ءتارتىپ ساقتالعان. تاعى ءبىر وزگەشەلىك ولاردىڭ توراعالارى وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ دە مۇشەسى بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا ەسىمدەرى ەلگە ەلەۋلى ورىنعالي ەرمەكقاليەۆ, ءانۋار عالىموۆ, ليۋبوۆ شمارينا, شايدوللا ابۋعاليەۆ جانە سەرىك تاڭاتوۆ سەكىلدى اۋداندىق قوعامدىق كەڭەستەردىڭ توراعاسى مەن وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەسى رەتىندەگى قىزمەتىن ءبىر ارناعا توعىستىرا بىلگەن ەل مەن جەرگە جانى اشيتىن جانداردىڭ اتى-جوندەرىن ءىلتيپاتپەن اتاي الامىن.
ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە قۇرىلعان قوعامدىق كەڭەستەر نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى تالداۋ ىسىنە دە بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ ءجۇر. وسى شەڭبەردە ءبىزدىڭ كەڭەستىڭ جانىنان التى كوميسسيا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ولار قوعامدىق ءومىردىڭ باستى اياسىن قامتىپ, قوعامدىق مونيتورينگتەر مەن تالداۋلار وتكىزەدى. سونىمەن بىرگە, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت جانە جاستار ساياساتىنا قاتىستى جان-جاقتى جۇمىستار جۇرگىزەدى. بۇل ارادا ەكونوميكا سەكتورى مەن كاسىپكەرلىك سالاسىنا دا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنگەن. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسە اتقارىلاتىن ءىس-قيمىل جۇيەسى دە نازاردان تىس قالعان ەمەس. ايتالىق, جۇماجان قوججانوۆ, عابراحيم جاڭبىرباەۆ جانە ءاليا ساليەۆا جەتەكشىلىك جاسايتىن كوميسسيالاردىڭ قىزمەتى ناتيجەلى دەۋگە بولادى.
– ءسىز جوعارىدا ءبىر سوزىڭىزدە كەڭەس مۇشەلەرى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى جيناقتاپ, تالدايدى دەپ قالدىڭىز. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە بۇل ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرىنداعى ءىس. بۇعان نە دەيسىز؟
بۇل ماسەلە جونىندەگى پىكىرىمدى انىعىراق ءارى ايقىنىراق ەتىپ ايتىپ كورەيىن. قوعامدىق كەڭەستەر – كەڭەسشى ءارى بارلىق ماسەلەلەردى ءوزارا تالقىعا سالىپ, اقىلداسىپ كەڭەسىپ شەشەتىن ورگان. مۇندا قارالعان ماسەلەلەر, سونىڭ ىشىندە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر بويىنشا ءبىز تەك وي-پىكىرىمىز بەن ۇسىنىسىمىزدى عانا ەنگىزە الامىز. ال تۇپكىلىكتى شەشىمدى قابىلداۋ, ءوزىڭىز ايتقانداي, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرىنداعى ءىس. وسى ورايدا تاعى ءبىر مىسال كەلتىرە كەتۋگە تۋرا كەلەدى. تاياۋدا ورال قالالىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە قوعامدىق كولىكتەردىڭ تاريفتەرى مەن باعالارى جونىندە ماسەلە تالقىلاندى. وسىعان بايلانىستى كەڭەسشى ورگان ءوز ۇسىنىستارىن قالالىق ءماسليحاتقا جولدادى. بۇل ارادا تۇپكىلىكتى شەشىم الۋ تاعى دا ورال قالالىق ءماسليحاتى دەپۋتاتتارىنىڭ ەنشىسىندە.
– تۇسىنىكتى. ەندى قوعامدىق كەڭەستەر بيۋدجەتتىك قاراجاتتاردى قالىپتاستىرۋ مەن ونىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋعا قاتىستى قانداي تۇتقالاردى قولداناتىنىن ايتىپ بەرسەڭىز. بۇعان ناقتى مىسالدار كەلتىرە الاسىز با؟
– بۇل – وتە وزەكتى ماسەلە. ەلباسىمىز مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ ءاربىر تەڭگەسى بوسقا جۇمسالماۋىن اتقارۋشى ورگاندارعا مۇقيات تاپسىرۋى دا تەكتەن-تەك ەمەس. سوندىقتان بۇل ىستەن قوعامدىق كەڭەستەر دە شەت قالا المايدى. اسىرەسە, بيۋدجەت قاراجاتىن ءبولۋدى جانە ونى جۇمساۋدى تالقىلاۋ كەزىندە ءبىز وعان مىندەتتى تۇردە قاتىسۋعا ءتيىسپىز. ويتكەنى, قازىرگى كەزدە بيۋدجەتتىك قاراجات ماسەلەسىنىڭ قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ قاتىسۋىنسىز جۇرگىزىلۋى مورالدىق-قۇقىقتىق تۇرعىدان دا تولىققاندى بولا المايدى.
ايتالىق, ءبىز بيىل وڭىردەگى 2015 جىلعى بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىن تالقىلاۋعا قاتىسىپ, بۇعان بايلانىستى ءوز ۇسىنىستارىمىزدى جەتكىزدىك. ەندىگى كەزەكتە قولىمىزعا الداعى 2017 جىلعى وبلىس بيۋدجەتىنىڭ جوباسى قاشان تيەر ەكەن دەپ ەلەڭدەپ وتىرعان جايىمىز بار. مۇنى نەگىزىنەن كەڭەستىڭ ارنايى كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى تالقىلاماق. وسى ماسەلەگە وراي ۇسىنىس-تىلەكتەرى مەن سىن-ەسكەرتپەلەرىن ايتقىسى كەلەتىن بارلىق تۇرعىندار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىن كەڭەستىڭ ارنايى ماجىلىسىنە شاقىرۋدى ۇيعارىپ وتىرمىز. كەيىننەن وسى تۇسكەن ۇسىنىس-پىكىرلەردىڭ باسى بىرىكتىرىلىپ ءتيىستى ورگاندارعا جولدانباق.
– قازىر قوعامدا مۇگەدەكتەردىڭ ماسەلەسى مەن جاي-كۇيىنە جان-جاقتى ءمان بەرىلۋدە...
– ويىڭىزدى ءتۇسىندىم. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتۋى ءۇشىن جايلى دا ىڭعايلى جاعدايلار تۋعىزۋ – باستى پارىز. بۇعان قاتىستى ماسەلەلەر جۇمىس جوسپارىمىزدا قاراستىرىلعان. قوعامدىق كەڭەستىڭ قۇرامىندا مۇگەدەكتەردىڭ ەرىكتى وبلىستىق قوعامىنىڭ ءتوراعاسى جۇماجان قوججانوۆ پەن «اربا» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى گۇلميرا باتپاققۇلوۆا دا بار. ولار تاياۋدا ءوزدەرىنىڭ ءتيىستى تىلەكتەرىن قوعامدىق كەڭەسكە ۇسىنىپ تا قويعان ەدى. قازىر وسىعان وراي وزگە دە قاجەتتى ماتەريالداردى ىزدەستىرۋ ۇستىندەمىز. بۇلار تولىق جيناقتالعاننان كەيىن اتالعان ماسەلەگە قاتىستى جۇمىس جوسپارىن جاساماقپىز. ءسوزىمدى تۇيىندەي كەلە ايتارىم, تۇرعىندار مەن كەز كەلگەن ەل ازاماتى بۇگىنگى ءجۇرگىزىلىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ساياسات پەن قوعامعا قاتىستى ءوز وي-پىكىرلەرىن قوعامدىق كەڭەستەر ارقىلى جەتكىزە الادى. سوندىقتان دا ولار وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ءوز بەلسەندىلىكتەرىن ودان ءارى كوتەرە تۇسكەندەرىن قالايمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى