بۇگىندە قازاقستان الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىمەن تەرەزەسى تەڭ, وركەنيەتى دامىعان, ءدۇيىم جۇرت تانيتىن ىرگەلى ەلگە اينالدى. ۇلى دالانىڭ ۇلىلىعىن تانىتۋدا اقپارات قۇرالدارىنىڭ اتقارعان قىزمەتى ەرەك.
قازاقستاننىڭ ساياسي ارەناداعى بەدەلىن قالىپتاستىرۋمەن قاتار, دارحان دالانىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىن تانىتۋ اسا ماڭىزدى. وسى جولدا «Kazakh TV» ارناسى ەلىمىزدىڭ باي ءداستۇرى, سارقىلماس قازىناسى, تەرەڭدە جاتقان تاريحى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن بۇكىل الەمگە دارىپتەپ ءجۇر. قازاقستانعا ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە, ال əلەمنىڭ 118 مەملەكەتىنە قازاق جəنە اعىلشىن تىلدەرىندە حابار تاراتاتىن تەلەارنا ءجۇز پايىز وتاندىق باعدارلامالاردى كورسەتەدى.«Kazakh TV» العاشقى كۇننەن باستاپ, الەمدىك ساحنادا بايتاق ەلىمىزدىڭ بەدەلىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا قۇرىلدى. جاھان جۇرتشىلىعىن مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي احۋالى, تەرەڭدە جاتقان تاريحى, ءداستۇرلى مادەنيەتى مەن ونەرى تۋرالى جان-جاقتى تانىتامىز. ءبىز ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى», – دەيدى «Kazakh TV» ارناسىنىڭ باس پروديۋسەرى ايكۇمىس سەكسەنباەۆا. اسىرەسە, باسىمدىق ۇلتتىق بەت-بەينەمىزدى ايشىقتايتىن باعدارلامالارعا بەرىلگەن. سولاردىڭ ءبىرى – «اسىل مۇرا» حابارى. جوبا قازاق حالقىنىڭ ءارتۇرلى ادەت-عۇرىپتارى مەن داستۇرلەرىنىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا توقتالادى. ءبىزدىڭ جورالعىلاردىڭ كوپشىلىگى ىقىلىم زاماننان بەرى تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزگە ەنىپ, كەيبىرىنىڭ شىعۋ تاريحى اڭىزعا اينالىپ ءۇلگەردى. سول سەبەپتى مۇنداي جوبالار, اسىرەسە, شەتەلدىك اۋديتوريانىڭ قىزىعۋشىلىعىنا يە.
ال ۇمىت بولا باستاعان ادەت-عۇرىپتار مەن سالت-داستۇرلەر جايلى «ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا» تانىمدىق باعدارلاماسى سىر شەرتەدى. «كەڭ دالانىڭ توسىندە كوسىلە كوشىپ ءجۇرەتىن كوشپەلىلەر دە, باياعى ءباز قالپىنداعى قازاق اۋىلى دا قازىر ءوتكەننىڭ ەنشىسىنە اينالدى. الايدا, دالا حالقىنىڭ كادە-سالتتارى مەن داستۇرلەرىنىڭ كوپشىلىگى ءالى كۇنگە دەيىن بىزبەن بىرگە كەلە جاتىر, ءبىز ولاردى ساقتايمىز, دەگەنمەن ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ شىنايى ماعىناسىن تۇسىنە بەرمەيمىز», – دەپ جازعان ەدى اقىن باقىت قايىربەكوۆ. شىنىندا دا, ءبىز بىلەتىن سالت-داستۇرلەردىڭ تۇپكى ماعىناسى قانداي, ونىڭ شىعۋ تاريحىن زەردەلەپ كوردىك پە؟ ماسەلەن, «شىلدەحانا» تويىنىڭ باستاپقى ءمانى نارەستەنى جىن-پەرىدەن قورعاپ, «كۇزەتۋ» دەگەن سەنىمگە ساياتىندىعىن ءبىلدىڭىز بە؟! بۇل عۇرىپ العاشقى تۇسىنىك بويىنشا بالا مەن انانى ءتىل-كوزدەن ساقتاۋ, جىن-شايتانداردان قورعاۋ دەگەننەن تۋعان ەكەن. جوبا جونىندە ايكۇمىس سەكسەنباەۆا: «ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز, سالت-جورالعىلارىمىز, ياعني كەز كەلگەن ارەكەتتىڭ استارىندا بابالار دانالىعىنىڭ مول قازىناسى جاتىر. بۇل قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى, مادەني مۇراسى, ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى. باعدارلامانىڭ ماقساتى – سول مۇرامىزدى ۇمىتپاي, كەلەشەك ۇرپاققا امانات ەتۋ», – دەيدى.
قازاق جەرىندە مىڭداعان جىل بۇرىن ادامداردىڭ ءومىر سۇرگەنىن تاريح بەتتەرى كۋالاندىرادى. سونىمەن قاتار, بۇزىلعان قامالدار, كونە قالاشىقتار, قۇپيا-سىرعا تولى ۇڭگىرلەر دە بايتاق جەرىمىزدەگى تانىلماعان مۇرالارىمىزدىڭ ايقىن كورىنىسى. جىل سايىن ارحەولوگتار قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, جۇزدەگەن ارتەفاكتىلەر تابادى. اقيقاتتى ايقىنداپ, اتادان قالعان جادىگەرلەردى تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن «كونەدەن قالعان ءىز» باعدارلاماسىنىڭ ءتۇسىرىلىم توبى عالىمدارمەن بىرىگىپ, ەكسپەديتسياعا شىعادى. تاريحي وقيعا بولعان جەرلەردى زەرتتەپ, ءبىر ارحەولوگيالىق اشىلىمعا قاتىستى قىزىقتى مالىمەتتەر بەرەدى. «سونىمەن قاتار ارنادا « ۇلى دالا قۇپيالارى» دەپ اتالاتىن دەرەكتى جوبا شىعۋدا. مىڭجىلدىق وقيعالار, جۇزدەگەن كوشپەندى تايپالار مەن حالىقتار, ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ادەبى, وراسان كەڭىستىكتەردى جاۋلاۋى. مۇنىڭ ءبارى بىزگە ءالى كۇنگە دەيىن قۇپيا كۇيىندە قالىپ وتىر. حابار بارىسىندا سول جۇمباق وقيعالارعا ءۇڭىلىپ, قازاقستاننىڭ تاريحى, ارحەولوگياسى, ەتنوگرافياسىنا قاتىستى قىزىقتى دەرەكتەر كەلتىرەمىز. كورەرمەنگە قىزىقتى بولۋ ءۇشىن بۇل دەرەكتەر قويىلىمدىق تۇسىرىلىمدەرمەن تولىقتىرىلىپ وتىرىلادى», – دەپ تاريحي باعدارلامانىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالدى تەلەارنانىڭ باس پروديۋسەرى ايكۇمىس سەكسەنباەۆا.
«تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ,
ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ», دەگەن اباي اتامىزدىڭ ولەڭ جولدارى قازاق حالقى ءۇشىن ءاننىڭ ماڭىزىن ايشىقتاپ تۇرعانداي. قازاقستاننىڭ مۋزىكا ونەرى عاجاپ ءارى كوپ جانرلى. بۇگىندە الەمدىك ساحنالاردى باعىندىرىپ, ءتول مادەنيەتىمىزدى دۇنيە جۇزىنە تانىتىپ جاتقان ونەرپازدارىمىز جەتەرلىك. ولار وزىمىزدەن بولەك شەتەلدىك تىڭداۋشىلارىنىڭ قۇرمەتى مەن ىقىلاسىنا بولەنگەن كەرەمەت سازگەرلەر مەن ورىنداۋشىلار. سول سەبەپتى «Kazakh TV» ارناسى ولاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايلى باياندايتىن «دالا اۋەنى» حابارىن كورسەتۋدە. جوبا بارىسىندا ۇلتتىق اۋەندەردى جاڭا ستيلگە, ءتۇرلى اسپاپتارعا سالىپ ورىنداۋ ءۇردىسى دە كەڭىنەن قوزعالادى.
بابادان قالعان اسىل قازىنالارىمىز بەن ءىنجۋ-مارجاندارىمىزدى كورگەن شەت ەلدەگى كورەرمەن مەملەكەتىمىزبەن جان-جاقتى تانىسىپ, تولىقتاي ماعلۇمات الادى, ۇلى دالا تۋرالى پىكىر قالىپتاستىرادى. سول سەبەپتى ارنا كەلەشەكتە دە اقپاراتتىق-تانىمدىق باعىتتاعى ساپالى دۇنيەلەر شىعارۋدى جالعاستىرا بەرمەك.
گۇلنۇر وتجانقىزى