كەز كەلگەن اۋقىمدى رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن قوعامدىق ساناعا سىلكىنىس كەرەك. ءسىز بەن بىزدەن تۇراتىن قوعام نەعۇرلىم رۋحاني جاعىنان تۇلەپ, ونىڭ ىشكى مازمۇنى جاڭعىرتىلىپ وتىرسا, جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىنەن دە سوعۇرلىم جەڭىل وتۋگە بولادى.
تاريحقا كوز جۇگىرتسەڭىز, الەمدە مودەرنيزاتسيالاۋدى ءساتتى وتكىزگەن بىرقاتار ەلدەردى كورۋگە بولادى. اتاپ ايتقاندا, باتىس ەۋروپادان – ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, شىعىس ازيادان – جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, مالايزيا دامۋ جولىنداعى بيىك شىڭدارعا, الدىمەن وزدەرىنىڭ رۋحاني-مادەني مۇراسىن جاڭعىرتۋ ارقىلى جەتكەن. باسقاشا ايتقاندا ءداستۇرلى مادەنيەتى مەن تامىرى تەرەڭ تاريحي تاجىريبەنى باسشىلىققا العان.
«جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى, جالپى, مودەرنيزاتسيالاۋعا ۇلت بولىپ ۇيىسقان جاعدايدا جانە ەل بولىپ كۇش بىرىكتىرگەندە عانا قول جەتكىزۋگە بولادى, تەك سول كەزدە عانا الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىمەن قاتارلاسا الامىز.
* * *
مودەرنيزاتسيالاۋدى ءساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ويلاۋدىڭ ناقتىلىعى, ۇتىمدىلىعى جانە پراگماتيزم قاجەت. بۇعان ءتول تاريحىمىزدان مىسالدار جەتكىلىكتى. قازاق حالقىنىڭ كەڭپەيىلدىلىگى مەن قوناقجايلىلىعى, تاريح تولقىنىمەن قازاق جەرىنە تۇراقتانعان وزگە ۇلت وكىلدەرىن جاتسىنباي, باۋىرىنا تارتا ءبىلۋ قاسيەتى جاڭا تۇرپاتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن نىعايۋىنا ىرگەتاس بولدى. قازاقستان سوعىس قارساڭىندا قيىر شىعىس, ەدىل, قىرىم جانە كاۆكازدان كۇشپەن كوشىرىلگەن ميلليونداعان ۇلت وكىلدەرىنە ورتاق شاڭىراق, دوستىق مەكەنى بولدى.
ءبىزدىڭ قازىرگى قوعامداعى شىنايى مادەنيەتتىڭ بەلگىسى – بايلىقپەن, ورىنسىز ءسان-سالتاناتپەن ماقتانۋ ەمەس, كەرىسىنشە, كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىكتەگى قاراپايىمدىلىق, ۇستامدىلىق, قاناعاتشىلدىق, راقىمشىلىق بولۋى كەرەك. بار بولساڭ بارىڭدى ادامزات يگىلىگىنە جۇمساۋ, مۇقتاج ادامدارعا قولۇشىن بەرۋ – كورەگەندىلىكتىڭ ايقىن كورىنىسى. ەلباسى بۇل تۋراسىندا «ناقتى ماقساتقا جەتۋگە, ءبىلىم الۋعا, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا, كاسىبي تۇرعىدان جەتىلۋگە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, وسى جولدا ءار نارسەنى ۇتىمدى پايدالانۋ – مىنەز-ق ۇلىقتىڭ پراگماتيزمى دەگەن وسى» – دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتتى.
كەز كەلگەن قوعام جانە ونىڭ كوشباسشىلارى وزىق تاجىريبەلەرگە سۇيەنبەگەن جاعدايدا جالپى ادامزات قوعامىن اپاتقا اپاراتىن, پوپۋليستىك يدەولوگياعا جول اشىلادى. «كۇللى حح عاسىر رەۆوليۋتسيالىق سىلكىنىستەرگە تولى بولدى. بۇل وسى اۋماقتاعى بارشا ۇلتتارعا مەيلىنشە اسەر ەتىپ, بۇكىل بولمىسىن وزگەرتتى. ءاربىر جۇرت تاريحتان وزىنشە تاعلىم الادى, بۇل – اركىمنىڭ ءوز ەركىندەگى شارۋا... وتكەن حح عاسىر حالقىمىز ءۇشىن قاسىرەتكە تولى, زوبالاڭ دا زۇلمات عاسىر بولدى» دەي كەلىپ, «بۇتىندەي ۇلت جۇزەگە اسپايتىن يدەولوگيالاردىڭ جەتەگىندە, جەڭىلىسكە ۇشىرادى. ءبىز وتكەن عاسىردا باستى ءۇش يدەولوگيانىڭ كۇيرەۋىن كوردىك: كوممۋنيزم, فاشيزم جانە ليبەراليزم. راديكالدى يدەولوگيالار عاسىرى وتكەنىن» ايتقان ن.ءا.نازارباەۆ بىزگە بولاشاققا باعىتتالعان تۇسىنىكتى, ايقىن نۇسقاۋلاردىڭ قاجەتتىلىگىن جەتكىزەدى.
تاريحقا قاراپ وتىرساق, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ساياسي قۇرىلىسى مەن ەكونوميكالىق نەگىزدەرىن وزگەرتۋ اسا قيىن بولماعان. ەڭ قيىنى – ادامنىڭ ساناسىن, اسىرەسە, ۇزاق مەرزىم توتاليتارلىق جۇيەدە ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ ساناسىن وزگەرتۋ دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. جالپى, ادامداردىڭ جاڭا ومىرگە بەيىمدەلۋى ءبىر باسقا دا, جاڭا قوعامدى بۇكىل ىشكى جان دۇنيەسىمەن سەزىنۋى ءبىر باسقا. كەزىندە «دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن» سوتسياليستىك رەۆوليۋتسيانىڭ ناتيجەسىندە بيلىككە كەلگەن بولشەۆيكتەر وداقتاس رەسپۋبليكالار ءۇشىن قايعى-قاسىرەتىمەن قاتار شەكتەۋلى كولەمدەگى الەۋمەتتىك تابىستار, تەگىن ەمدەۋ مەن وقىتۋ جانە ت.ب. يگىلىكتەرىمەن دە تاريحتا قالدى. الايدا, ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن, كونتسلاگەرلەر, سۇرانىسقا نەگىزدەلگەن «كاپيتاليستىك ەلدەر» ەكونوميكاسىنىڭ بيىك تابىستارى حالىقتان جاسىرىلدى. كەڭەس حالقى جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت بويى سىرت الەمنەن وقشاۋلاندى, «جابىق ەسىك» جاعدايىنداعى تەمىر توردا ءومىر ءسۇردى.
ەڭ سوراقىسى, كەڭەس حالقىنان «كوممۋنيستىك قوعام» قۇرۋ ءميفى جولىنداعى ميلليونداردىڭ قاسىرەتى دە جاسىرىن كۇيىندە قالدى. كسرو-داعى كوممۋنيزم قۇرۋ يدەياسىنىڭ جالاڭ اڭىز بولعانى, حالىقتى الداۋ-ارباۋ بولعانى تاريحي شىندىق. ن.حرۋششەۆتىڭ 1961 جىلعى كوكپ-نىڭ XXII سەزىندە «1970-1980-جىلدارى كسرو-دا كوممۋنيزم ورناتىلادى» دەگەن مالىمدەمەسى اعا بۋىننىڭ ەسىندە بولار. الايدا, ناق سول جىلدارى, كەڭەس حالقى جەيتىن نانى مەن ءسۇتىن, ەتى مەن مايىن, كۇندەلىكتى تۇتىنۋ تاۋارلارىن الۋ ءۇشىن ۇزىن-سونار كەزەكتە تۇرعان-دى.
ك.ماركس, ف.ەنگەلس, ۆ.لەنين جانە ولاردىڭ سەرىكتەستەرىنىڭ قيالىنان تۋعان يدەيالاردىڭ ناتيجەسىندە كسرو-دا جەكە مەنشىك جويىلدى, ەسەسىنە مەملەكەتتىك جانە كولحوزدى-كووپەراتيۆتىك مەنشىكتىڭ قوجايىنىنا اينالعان پرولەتاريات ديكتاتۋراسى, ياعني كەڭەستىك بيۋروكراتياعا جول اشىلدى. ماركسيزم-لەنينيزم كلاسسيكتەرىنىڭ تۇسىنىگىندە تاريحتىڭ قوزعاۋشى كۇشى – ءوندىرىس پەن عىلىمنىڭ دامۋى ەمەس, ماڭگىلىك تاپ كۇرەسى بولدى.
بىرپارتيالىق جۇيە قالىپتاستى, كوممۋنيستىك پارتيادان وزگە پارتيالاردىڭ قىزمەتىنە قاتاڭ تىيىم سالىندى, بەيبىت شەرۋلەرگە دە شەك قويىلدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, كاسىپوداقتار, جاستار ۇيىمدارى جاپپاي باقىلاۋدا بولدى. سىرت كوزگە جاعىمدى كورىنەتىن باۋىرلاستىق, دوستىق, الەۋمەتتىك تەڭدىك ۇراندارى سوتسياليستىك ۇگىت-ناسيحات ماقساتىندا قولدانىلدى.
الەمدىك دىندەردى (يسلام, حريستيان, يۋدەي) ىسىرىپ تاستاپ, دىنسىزدىكتى ۋاعىزداعان بولشەۆيزم «اتەيزم» تەورياسىن «جەڭىمپاز ءىلىم» رەتىندە كورسەتكىسى كەلدى, جاراتۋشىنى دا جوققا شىعاردى, مەكتەپ وقۋلىقتارىنا «دارۆينيزم» تەورياسىن ەنگىزدى. كەڭەستىك بيلىك ءدىن جولىنداعى اۋليەلەردىڭ مازارلارىن قيراتىپ, ونىڭ ورنىنا بولشەۆيك كوسەمدەرىنە, «ناركومدارعا» ءبىر تيپتەگى ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزۋمەن الەك بولعانىنا كۋا بولدىق.
كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ «كوممۋنيزم» يدەياسى ەڭ الدىمەن سوتسياليستىك دامۋ جولىنا تۇسكەن پولشا, بولگاريا, ۆەتنام, موڭعوليا سياقتى ەلدەرگە تاراتىلدى. الايدا, كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنان كەيىن, كوپ ۇزاماي بۇل مەملەكەتتەر سوتسياليزم يدەيالارىنان باس تارتىپ, نارىق جولىن تاڭدادى.
* * *
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اتالعان ماقالاسىندا كوتەرىلگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ۇلتتىق بىرەگەيلىك, رۋحانيات, ءداستۇرلى مادەنيەتىمىزدى ساقتاۋ. سونىمەن قاتار, مەريتوكراتيالىق باسقارۋدىڭ (لايىقتىلار بيلىگى) ماڭىزدىلىعىنا, قوعامنىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسقان ادامدار ەڭبەگىنىڭ ءادىل باعالانۋىنا نازار اۋدارادى. تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيالار زاماناۋي كاسىبي مامانداردى دايارلاۋدى قاجەت ەتەدى, سول سەبەپتى جالپىعا ءبىلىم بەرۋ امبەباپ بولۋى شارت.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ماقالاسىنداعى «تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەر» اتتى ەكىنشى بولىمىندە قازاق ءتىلىنىڭ بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرىلەتىنى دە ايتىلعان. بۇل ويىن پرەزيدەنتىمىز 2012 جىلعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ايتقان بولاتىن. سودان بەرگى ۋاقىتتا لاتىنعا كوشۋ كوپشىلىكتىڭ نازارىندا.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازاق ءالىپبيىنىڭ لاتىنعا كوشىرىلۋى ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋ جولىندا قوعامعا پايداسىن تيگىزبەسە, ەشقانداي كەدەرگى كەلتىرمەيدى. بۇل ءبىر ادامنىڭ عانا ويىنان شىققان قيسىنسىز دۇنيە ەمەس, الەمدىك كوشتەن قالماۋدىڭ زور مۇمكىندىگى دەپ ەسەپتەيمىز. ءبىزدىڭ رۋحاني جاڭارۋىمىزدىڭ ءبىر ساتىسى ىسپەتتەس, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى تاريحي تامىرلارىمىزعا قان جۇگىرتەمىز.
ەلباسىمىز بۇل شارۋانىڭ وڭاي ەمەستىگىن, ۇزاق مەرزىمدى قامتيتىنىن ەسكەرتتى. وتپەلى كەزەڭدە كيريلليتسا مەن لاتىن ءالىپبيى قاتار قولدانىستا بولماق. وسى ۇدەرىس قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرمەيتىندەي, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دا اۋانىنا قاراي, كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشىرىلمەك.
بەتبۇرىستى جىلداردا باستالعان شەتەلدىك تولقۇجاتتاردى پايدالانۋ, ورتا جانە جوعارى مەكتەپتەردە وتكەن وقۋ ساعاتتارى, ينتەرنەت-رەسۋرستار, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى دوستارمەن لاتىن ءالىپبيىن قولدانۋ ارقىلى اعىلشىنشا تىلدەسۋ قازاقستاندىقتار ءۇشىن وتە ءتيىمدى بولادى. اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە بەيىم, جاندارى جاڭالىققا جاقىن بۇگىنگى جاس بۋىن وكىلدەرى بۇل رەفورمانى تولىقتاي قولدايدى.
كەلەسى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – الەمنىڭ 100 ۇزدىك وقۋلىعىن انا تىلىمىزگە اۋدارۋ قاجەتتىلىگى. ونى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ارناۋلى ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى قۇرىلماق. ارينە, مۇنداي يگىلىكتى ءىس وقۋ ورىندارىنىڭ دارىسحانالارىنداعى ءبىلىم قۋعان جاستار ءۇشىن جاسالماق.
ەسكەرەتىن جايت, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءساتتى جۇزەگە اسقان ۇلتتىق «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى, سودان كەيىنگى «عىلىمي قازىنا», 2013 جىلعى «حالىق – تاريح تولقىنىندا» سالاارالىق تاريحي زەرتتەۋلەر باعدارلاماسى جالعاسىن تاۋىپ, ەلدىڭ تاريحي ساناسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە زور ىقپالىن تيگىزدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
وسى ورايدا ەلباسىمىزدىڭ گۋمانيتارلىق سالانىڭ ماماندارىنا, سونىڭ ىشىندە تاريحشىلارعا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ۇسىنۋى ەرەكشە ءبىر سەرپىلىس بەرىپ وتىرعانىن ايتقىمىز كەلەدى. بۇل باعدارلامانىڭ ەڭ باستى نىسانى ولكەتانۋ جۇمىستارىنا باعىتتالعان. شىن مانىندە, بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ دۇنيەتانىمى ءوزىن قورشاعان ورتانىڭ تابيعاتىن, قازبالى بايلىقتارىن بىلۋدەن, سول ايماقتىڭ تاريحي تۇلعالارىن تانۋدان باستالادى. سوندىقتان, ايماقتارداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋگە جانە وبلىستىق مۇراجاي جۇمىستارىن جاڭعىرتۋعا قوعامدىق سۇرانىس بار دەگەن ءسوز.
كەڭەس زامانىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تاريح فاكۋلتەتتەرىندە «تاريحي ولكەتانۋ» ءپانىنىڭ جۇرگىزىلگەنى ارىپتەستەرىمنىڭ ەسىندە بولار. قازاقستان تاريحى بويىنشا «ولكەتانۋ» ءپانى بولاشاقتا تيپتىك وقۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزىلسە دە ارتىق بولمايدى. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ تاريحى سول ايماقتاردىڭ تاريحىنان باستاۋ الادى, قازاق قوعامى تۋرالى ءبىرتۇتاس تۇسىنىك قالىپتاسادى.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنا دەگەن سۇرانىستىڭ تاعى ءبىر اسپەكتىسى بار. مەملەكەت باسشىسى «...تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى, ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرگە دەگەن ەرەكشە كوزقاراس – بۇل ءپاتريوتيزمنىڭ باستى بەلگىسى. بۇل كەز كەلگەن ۇلتتى ۇلت ەتەتىن مادەني-گەنەتيكالىق كودىنىڭ نەگىزى» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. باسقاشا ايتقاندا, «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى – جالپىۇلتتىق, قازاقستاندىق پاتريوتيزم ءۇشىن مىقتى نەگىز قالىپتاستىرۋ, بۇقارانىڭ قوعامدىق ساناسىن جاڭعىرتۋعا قاتىستى ناقتى ۇسىنىس بولدى.
بۇركىتباي اياعان, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور