سابىركۇل اسانوۆا: ەندى جۇرت بىردەي ءسان ۇلگىسىمەن كيىنبەيدى

– سابىركۇل جايلاۋبەكقىزى, ءمان بەرمەيدى ەكەنبىز, ەكىنشى دۇنيە­جۇ­­زىلىك سوعىس اياقتالعاننان كەي­ىن ىلە-شالا نەگىزى قالانعان ­«سىمب­ات»­ ءسان ءۇيى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە مو­­دا بولعان جوق دەگەندى جوققا شى­عارادى ەمەس پە؟  – كەڭەس وكىمەتى كەزىندە مودا بولمادى دەگەن ساندىراق. ءوزىم بىلەتىن ارالىقتى ايتسام, سوناۋ 1975 جىلدان باستاپ بۇكىل ەلىمىزدىڭ بەتكە ۇس­تار ادامدارىن كيىندىردىك. ايتۋلى ەست­رادا جۇلدىزدارىنىڭ ۇستىندەگى جار­قىراعان كويلەكتەردىڭ كوپشىلىگى «سىمبات» ءسان ۇيىندە تىگىلدى.  «سىمبات» ءسان اكادەمياسىنىڭ تا­ريحى 1947 جىلى اشىلعان تىگىن لا­بوراتورياسىنان باستالادى. كەيىن ارنايى قاۋلىمەن كيىم, اياقكيىم جانە توقىما ونىمدەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق ءسان ءۇيى بولىپ قۇرىلادى. مىسالى, 1958 جىلى قازاقستانداعى ءبىرىنشى ءسان جۋرنالى بىزدە جارىق كورگەن. ەلىمىزدەگى ەڭ العاشقى ءسان تەاترى دا وسىدان 30 جىل بۇرىن بىزدە اشىلعان. 1987 جىلدان باستاپ بارلىق ءۇش ءسان ءۇيى «سىمبات» كيىم مادەنيەتى جانە جەڭىل ونەركاسىپ تۇرلەرىن دامىتۋ ورتالىعىنا بىرىكتىرىلدى. بەرتىندە عانا «سىمبات» ءسان اكادەمياسى بولىپ وزگەرتىلدى.  – وسى ارالىقتا سانگە دەگەن كوزقاراس تۇبەگەيلى وزگەرگەن سى­ڭاي­لى؟ جالپى, بۇگە-شىگەسىنە دەي­ىن بى­لە­تىن سالا تۋرالى قانداي پاي­ىم­عا كەل­دىڭىز؟ – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جەتپىس جىل بويى جەڭىل ونەركاسىپتە ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەگەن ونەركاسىپ ۇجىمدارى سيرەك. ارينە, باس اينالدىراتىن تابىستارعا جەتتىك دەپ ايتۋ قيىن. قازىر ءسان الە­م­ىندە مايعا شىلقىپ وتىرعان ادام جوق. الەمدەگى ايگىلى ماركالارعا يە ىسكەرلەردىڭ قوسىمشا بيزنەس كوز­دە­رى بار. سونى ءوز برەندتەرىن دا­مى­تۋ­عا, جار­نامالاۋعا قۇيىپ وتىرادى.  ال ءبىز نە تىندىردىق؟ ءبىز ونەر­كاسىپتى توقتاتپاي, جيناعان تا­جىري­بە­مىزدى جوعالتىپ الماۋعا جۇ­مىس ىستە­دىك. ول كەزدە نەگىزى ءسان ءۇيى دەگەن بولعان جوق. مودەلدەر ءۇيى بولدى. اينالىسقان كاسىبىمىزدى شاما-شار­قى­مىزعا قاراي العا جىلجىتىپ وتىر­­دىق. جىلىنا ەكى رەت ءسان ۇل­گى­لە­رى­ن­ىڭ توپتاماسىن جاساپ, شەت ەلدەر­دە تانىستىردىق. قازىر ساناپ وتىرسام, ءوزىم قىزمەت ىستەگەلى بەرى دە 20 مەم­لە­كەتتە بولىپپىز. 50-دەن استام حالىقارالىق فەستيۆالدار مەن ءسان بايقاۋلارى كورسەتىلىمدەرىنە قاتىستىق. مىسالى, اقش, گەرمانيا, تۇركيا ەلدەرىنە 3-4 رەتتەن بارىپ, قازاقستان اتىنان ءسان ۇلگىلەرىمىزدى ۇسىنىپ وتىردىق. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە «سىمبات» ءسان ءۇيى ەمەس, «Russia» دا بولىپ جۇردىك.  ەگەمەندىكتەن كەيىن, دوربا-دوربا اقشا تاپپاساق تا, ءوز ەلىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, نامىسىن جىرتىپ, حالىقارالىق ءسان بايقاۋلارىنا قاتىسا باستادىق.  – ۇلتتىق بوياۋىنان اجىرا­ما­عان قازاقستاننىڭ ءسان ۇلگىلەرى قاي ەلدەردە سالتانات قۇردى؟ – ءبىرىنشى شەت ەلگە شىققانىمىز 1972 جىلى بولگاريا, 1974 جىلى گەرمانيا, 1975 جىلى يتاليادا وتكەن حالىقارالىق ءسان فەستيۆالدارى. ودان كەيىن 1988 جىلى چەحوسلوۆاكيادا وتكەن ءسان فەستيۆالىندە باس جۇلدەنى جەڭىپ الدىق. يۋنەسكو-دا پاريجدە, نيۋ-يوركتەگى بۇۇ شتاب-پاتەرىندە, ەۋرووداقتىڭ بريۋسسەلدەگى شتاب-پاتەرىندە, اۆستريا, گەرمانيا, اقش, بەلگيا, ۇلىبريتانيا, تۇركيا, فرانتسيا, قىتاي رەسمي ساپارلارىن­دا, تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىمەن كەيىن دە اقش, قىتاي, تۇركيا ەلدە­رىن­دە ۇلتتىق ءسان ۇلگىلەرىن پاش ەتتىك.  ودان كەيىن ءوز قاراجاتىمىزبەن ماسكەۋدە, دۋبايدا, ۆاشينگتوندا وتكەن ءسان اپتالىقتارىنا قاتىسىپ, ساپاسى, ءسانى, تەحنولوگياسى جاعىنان ەش­كىمنەن كەم ەمەس ەكەنىمىزدى كور­سەتتىك.  – قالاي دەسەك تە, جۇرتتىڭ ءبارى ءسان ۇيلەرىنەن كيىنە المايدى. جال­پى, كوپشىلىككە قاي كەزدەن باس­تاپ كيىم تىگىلە باستادى؟ – نەشە ءتۇرلى كيىم ۇلگىلەرىن جا­ساساق تا, كوپشىلىككە ارنالعان كيىم­دەردى تەك 1994 جىلدان باستاپ ق­انا تىگە باستادىق. ول – مەكتەپ وقۋ­شى­لارىنا ارنالعان كيىم ۇلگىلەرى. سول كەزدە 7 مىڭداي بالانىڭ دەنە ءبىتىمىن ولشەپ, ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەر, اتا-انالارمەن الەۋمەتتىك ساۋالدامالار جۇرگىزدىك.  ونىڭ ۇستىنە, كەزىندە مودەلدەر ءۇيى بولعاندىقتان, بىزدە مىقتى ماماندار بار. ودان كەيىن ءوز كادرلارىمىزدى دايىنداۋ ءۇشىن سولاردىڭ تاجىريبەلەرىنە سۇيەنىپ, وقۋ ورنىن اشتىق. ءبىزدىڭ سالامىزدان دا ءوز ىسىنە ابدەن بەرىلگەندەر جەتكىلىكتى. مىسالى, 1973 جىلى سانكت-پەتەر­بۋرگ, بۇرىنعى لەنينگرادتان اللا پتي­تسينا مودەلەر بولىپ كەلگەن-ءدى. سودان بەرى بىزدە قىزمەت ىستەيدى. ابدەن ماشىقتانعان پروفەسسور, ساباق بەرەدى, شەبەرلىك دارىستەرىن وتكىزەدى. پتيتسينادان ءبىر جىل بۇ­ر­ىن كەلگەن ەكونوميست ۆالەن­تينا شي­پيتسينا دا ءالى كۇنگە دەيىن «سىم­بات­تا» ءجۇر. ەڭبەك ءوتىلى 20-30 جىلدى قۇرايتىن شەبەر تىگىنشىلەر بار. ءبىز­دىڭ ۇجىم توقىراۋ جىلدارى بول­سىن, قارجىلىق كۇيزەلىسكە تاپ كەل­گەن كەزەڭدەردىڭ دە قيىندىعىنا شى­دادى. ءتىپتى, ونىمدەرىمىزدى تا­ماققا, كارتوپقا, سابىزگە, ۇنعا, ەتكە, كۇرىشكە ايىرباستاپ, سونى ساتىپ كۇن كورگەن كەزدەرىمىز دە بولدى. بىراق, ەشقايسىمىز ءوز كاسىبىمىزدەن تايقىعان جوقپىز. وسى ماماندار قازىر «سىمبات» ءسان اكادەمياسى مەن كوللەدجىندە ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەرگە بىلگەنىن ۇيرەتۋدە.  – ايتقانداي, جەڭىل جانە تو­قى­ما ونەركاسىبىنىڭ سوزدىگىن جا­سا­دى­ڭىز­دار عوي؟ – ءومىر بويى وسى سالادا كەلە جات­قان سوڭ, بار بىلگەنىمىزدى جيناقتاپ, جە­ڭىل جانە توقىما ونەركاسىبىنىڭ سوز­دىگىن قۇراستىرىپ, شىعاردىق. بۇ­عان دا بىرنەشە جىلىمىز كەتتى. ءسان يندۋسترياسىنداعى العاشقى وقۋلىقتاردى شىعاردىق.  – بۇرناعى جىلى ەلباسى ال­ماتىعا ارنايى كەلىپ, جەڭىل ونەر­كاسىپتىڭ ءىرى جانە كىشىگىرىم تۇر­لە­رىمەن اينالىسىپ جۇرگەن جان­دار­مەن كەزدەسىپ, ۇسىنىستارى مەن وتىنىشتەرىن تىڭداعانىنا كۋا بول­عان ەدىك. سول كەزدە ينە, تۇيمە, جىپ­كە دەيىن ءوزىمىز شىعارماي, جەڭىل ونەر­كاس­ىپتى دامىتۋ قيىن ەكەندىگىن ايت­قانسىز. سودان بەرى ىلگەرىلەۋ بار ما؟  – قازاقستاندا ءجۇن دە كوپ, ماقتا دا بار. سول ەكسپورتتالعان شيكىزاتتى وڭدەلگەننەن كەيىن ءوزىمىز قايتادان قىمباتقا قايتا ساتىپ الىپ وتىرمىز. دەگەنمەن, قازىر تەرى يلەيتىن كاسىپورىندار پايدا بولدى. تارازدا, قوردايدا تەرى وڭدەيتىن كومبيناتتار بار. بىراق ولار بۇكىل قازاقستاننىڭ سۇرانىسىن وتەي المايدى. ماسەلەن, ءبىر ەتىك تىگۋ ءۇشىن 17 كومپونەنت كەرەك. شيكىزاتتى وڭدەۋدى قالايدا قولعا الۋدى ايتىپ جۇرگەنىمىز سوندىقتان.  – سوڭعى جيىرما جىلدىڭ وزىندە قازاقتىڭ دارىندى ديزاينەرلەرى پاي­دا بولدى. بىرقاتارى قازىر ەلگە تا­­نىمال. مەملەكەتتىڭ مىق­تى بە­دە­لىن قالىپتاستىراتىن وتا­ن­­­دىق ءسان ۇلگىسىن جاساۋشىلار ءالى دە قۇ­لا­شىن جايا الماي وتىر­عان سي­ياق­تى؟ ءسان يندۋسترياسى دا قازاق­ستان­­نىڭ جاق­سى اتىن شى­عا­را الادى عوي؟ – بۇل ماسەلەدە وتە كوپ قيىندىق بار. ءوزىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان بيزنەستى حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىپ, كيىمدەر مەن بۇيىمداردى ۇلكەن كولەمدە ۇزدىكسىز جانە جۇيەلى تۇردە نارىققا شىعارۋ وتە قيىن. جوعارىدا 20 مەملەكەتكە باردىق دەپ ايتتىم عوي. سوندا ءبىر-اق رەت نيۋ-يوركتەگى ءبىر كومپانيامەن كەلىسىمشارتقا وتىرۋعا قول جەتكىزدىك.  قازىر قازاقستاندا اتى شىققان ديزاينەرلەردىڭ شەت ەلگە ءبىر-ەكى رەت ءوز قاراجاتتارىمەن شىعۋعا شامالارى جەتەدى. الايدا, جۇيەلى تۇردە ءسان اپتالىقتارىنا قاتىسا المايدى. ويتكەنى, پاريجدەگى ءسان اپتالىعىنا قاتىسىپ, 20 مينۋت پوديۋمدا ءجۇرۋ ءۇشىن كەمى 50 مىڭ ەۋرو تىركەلۋ جارناسىن تولەۋ قاجەت. ايتپەسە, ەۋروپا ەسىگىنەن دە سىعالاتپايدى. «مەن حالىقارالىق ءسان فەستيۆالىنە قاتىسايىن دەپ ەدىم» دەپ ءوز باسىم مەملەكەتتەن قارجى سۇراپ, اكىم­دىكتەردى ساعالاي المايمىن. ونىڭ ۇستىنە, قارجىلىق داعدارىس تا بىزگە كەرى اسەرىن تيگىزدى.  يتاليادا بۇل مەملەكەتتىك تۇر­عى­دان قاراستىرىلعان. باسقا ەلدەردىڭ بارىندە شەت مەملەكەتتەرگە تانىلىپ, اتىڭدى شىعارىپ, ساۋدا ماركالارىن ساتقىڭ كەلسە, ءوز قابىلەتىڭ مەن قاراجاتىنا سۇيەنەسىڭ.  ايتپەسە, قازىر قازاق جاستارىنىڭ اراسىندا كرەاتيۆتى ويلايتىن, وتە تا­لانتتى ديزاينەرلەر تابىلادى. جاڭادان شىعىپ جاتقاندارى بار. ەكسپو اياسىندا «قازاقستاندا جاسا­ل­- عان» دەگەن كورمەلەردە ءوز ونىم­دە­رىمىزدى جارنامالايمىز. سول كەزدە مۇمكىن جاستارىمىزعا ءتيىمدى كەلىسىمشارتتار تابىلىپ قالار.  – ال تەندەرلەر شە؟ – تەندەر دەگەننىڭ داۋ-دامايى دا, الەگى دە كوپ. ءبىز بۇل جولدان وت­كەن­بىز. ونسىز دا «سىمباتتا» 150-گە تارتا كيىم تۇرلەرى بار. مەكتەپ فو­ر­ماسىنىڭ ءوزىن 26 ولشەمنەن 50 ولشەمگە دەيىن تىگەمىز. مۇنىڭ ءبارى زاماناۋي تىگىن ماشينالارىندا تى­گىلەدى. ۇتىكتەۋ, كيىمدەردىڭ ءپىشىنىن كەل­تىرۋ اۆتوماتتاندىرىلعان. ەڭ شە­بەر تىگىنشى قولىمەن تىكسە كۇنىنە ءارى كەتكەندە 5-6 قالتا, جەڭ, جاعا شى­عارار. ال اۆتوماتتى تىگىن ماشينالارى كۇنىنە 1800-گە دەيىن جاعا, جەڭ تىگىپ, ءمىنسىز قوندىرا الادى. وسى­نىڭ ءبارى وزىمىزدە بار. سوندىقتان, نا­رىق­تا ەشكىمگە تاۋەلدى بولماي, ەركىن جۇمىس ىستەگەندى دۇرىس كورەمىن. – قازىر ءسان ۇلگىسىن جاساۋشىلار ۇلتتىق ناقىشتى زاماناۋي كيىم ۇل­گ­ىلەرىمەن ۇيلەستىرۋگە ۇمتىلىپ ءجۇر. بىراق ناتيجەسى اسا كوڭىل كون­شى­تە قويمايدى... – بۇل تۋرالى مەن دە كوپ ويلاندىم. مىسالى, وزبەك اعايىنداردا بۇل قالىپتاسقان. قىرعىز باۋىرلارىمىز دا اق قالپاعىن تاستامايدى. كورشىلەرىمىزگە قاراعاندا ءبىزدىڭ باۋىرلارىمىز كيىم ماسەلەسىنە كەلگەندە وتە دەموكراتياشىل. سول سياقتى 1990-2000 جىلدار ارالىعىندا ونەر جۇل­دىزدارى ۇلتتىق ناقىشتاعى كيىم­دەرگە وتە كوپ تاپسىرىس بەرەتىن. قازىر اقىندار, ءداستۇرلى انشىلەر بولماسا, شوۋ-بيزنەس­تە ەۋروپاعا ەلىكتەۋ باسىم.  – ءسىز ۇنەمى «مىناۋ مودا دەگەن بولماۋى كەرەك. اركىمنىڭ وزىنە جاراسىمدى كيىنۋى ءتيىس» دەپ ايتاتىنسىز. – مەن ءومىر بويى وسىنى ايتىپ كەلە جاتىرمىن. مىناۋ ءساندى, اناۋ ساننەن قالدى دەگەن بولماۋى كەرەك. قازىر جاستار كيىنۋ مادەنيەتىن بىلەدى. بويىنا, ءتۇر-كەلبەتىنە لايىقتى, سىمباتى مەن وڭىنە ۇيلەسەتىن تۇستەر مەن ۇزىندىقتاردى تاڭدايدى. سوندىقتان, قازىر قاتىپ قالعان ءبىر ۇلگى جوق. الداعى ۋاقىتتا دا ديزاينەرلەر وزدە­رى­نىڭ كيىم ۇلگىلەرىن جاساي بەرەر. بى­راق سول كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان, سۇ­را­نىسقا يە بولعان ۇلگىلەر عانا سان­گە اينالا الادى. ەندى جۇرتتىڭ ءبارى بۇرىنعىداي قاتىپ قالعان ءبىر ءسان ۇلگىسىمەن جۇرمەيدى.  – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. 

اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان» 

الماتى