جەر تورەسى, جىر ەركەسى

قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ, ءانى مەن جىرىنىڭ دا ۇلكەن قۇيقالى قىرتىسى وسى سىرلى سۇلۋلىقتارمەن, ەل يەسى, جەر كيەسىمەن استاسىپ جاتىر. «سۇراساڭ ابىلايدىڭ تۇرعان جەرىن, قىرىق سەگىز جىل حان بولعان كوكشەتاۋدا» دەپ نەگە جىرلايدى دەيسىز جىراۋ بابالارىمىز. بۇكىل قازاق ءۇشىن ورتاق كيە قونعان, قاسيەت ورناعان جەر ەكەنىن ايتىپ تۇر عوي. وسى اقيقاتتى اقيىق اقىن ماعجاننان اسىرىپ ايتۋ قيىن-اۋ. ەرتەدە ابىلايعا قونىس بولعان بۋرابايدى «الاشتىڭ كەبەسىندەي ىزگى جاي» دەپ تەبىرەنۋى تەگىن ەمەس-اۋ, زارلىق ساۋەگەيدىڭ! «ارقادا بۋرابايعا جەر جەتپەسە, الاشتا كەنەكەمە ەر جەتپەيدى» دەپ تاعى ءبىر قياعا تارتىپ تولعايدى تولاعاي ماعجان. ءيا, ابىلاي مەن كە­نەسارىنى ايتقاندا قازاقتىڭ ەل­دىگى, تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى قا­ھار­ماندىق كۇرەستىڭ دە ءبىر بەسىگى كوك­شەتاۋ بولعاندىعىن جۇرەككە تۇيمەسكە, سول ءۇشىن دە جەر ناۋانىنا باسىڭدى يمەسكە بولار ما؟  ال ەندى بۇدان ءارى قاناي ءبي­دىڭ, ورىنباي اقىننىڭ, اقان سە­رىنىڭ, ۇكىلى ىبىرايدىڭ, بالۋان شو­لاقتىڭ ەسىمدەرىن اتاساق, دانالىق سوزدەرىن تولعاپ, تولقىندى اندەرىن ايت­ساق – كوكشەتاۋ قاسيەتتەرى, وزىن­دىك دارالىعى تولىعا تۇسەدى, ەلى مەن جەرىنىڭ شوقتىعى بيىكتەي تۇ­سەدى. تولاسسىز مويىندالعان ءان مەن جىردىڭ بەسىگى دە كوكشەتاۋ, سال­دار مەن سەرىلەر ەلى, تەكتىلىك پەن دەگ­دارلىق بەلى كوكشەتاۋ. ەلباسى ايتىپ وتكەندەي, اڭىزدارمەن ايالانىپ, تاريح سىرىن شەرتۋگە كەلگەندە دە كوكشەتاۋ-بۋراباي ءوڭىرى كۇمبىرلەپ قويا بەرەدى. «حالقىنا سۋىقتا پانا, ىس­تىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەر» دە وسىندا. قاسيەتتى رۋحاني قۇن­­دى­لىقتار دا, كيەلى جەرلەر دە جە­تەرلىك.  شىن مانىندە دە, جەر اتاۋ­لارى­نىڭ توركىنىنە ۇڭىلەر بولساق, تاريحتىڭ قاتپارلى شەجىرەسىنە جولىعامىز. بۋراباي اڭىزدارىنىڭ, ءاپسانا اڭگى­مەلەرىنىڭ, ونداعى جەر اتاۋلا­رىنىڭ ءبىرسىپىراسى ابىلاي حان ەسىمىمەن بايلانىستى. سابالاق-ءابىلمانسۇردىڭ باسىنا باق قونىپ, قالماقتارمەن قىرعىن سوعىستاعى جەكپە-جەكتە شارىش ءداۋدىڭ باسىن قاققان ەرلىگىمەن التى الاشقا ءماشھۇر بولىپ, ورتا ءجۇزدىڭ سۇلتانى رەتىندە كوكشەتاۋعا كەلۋىنىڭ ءوزى ءبىر تاريح. وسى ارادا تاريح ساحنا­سىنا تاعى ءبىر الىپ تۇلعا – «تۋ باستا ابىلايدى حان كوتەرگەن قام­قورى قاراۋىلدىڭ قاناي شەشەن» شىعادى. قاناي بابا اۋەلى وسى كۇنگى قاراۇڭگىر كولىنىڭ جاعاسىندا ءتۇس كورىپ, قالعىپ كەتكەندە قولىنا قونعان الىپ قارا بۇركىت ارقىلى باسقا باق قونارىن, ەلگە قۇت ورالارىن, قازاققا ابىلايداي ارۋاقتى حان كەلەرىن اقىلگويلىكپەن بولجاپ بىلەدى. ابىلمامبەت حاننىڭ ىقىلاسىن, شاقشاق جانىبەكتىڭ باتاسىن, ورتا ءجۇزدى بيلەسىن دەگەن تولە ءبيدىڭ رازىلىعىن الىپ ابىلايداي سۇڭ­قاردى ۇلىتاۋدا اق كيىزگە كوتەر­تىپ, كوكتورعىن كوكشەتاۋعا باستاپ اكەلگەن دە بي قاناي. كوكباي اقىن­نىڭ «سابالاق» اتتى قيسسا-داستانىنان وسىنداي سىرعا قانىعامىز. ءسويتىپ, «ەتەگى كەربەز كوكشە, شومبال تاسى, قاراعاي قالىڭ جىنىس, كولدىڭ باسى. اۋماعى اتشاپتىرىم الاڭقايعا ورنادى ابىلايدىڭ اق ورداسى. باسىنا بۋرابايدىڭ وردا قونعان, حان جايلاۋ قىزىلاعاش ول دا بولعان. قانايدىڭ تۇسىندەگى قارا بۇركىت, قىدىرلى ابىلاي بوپ سامعادى ارمان. اق وردا ءمالىم بولىپ تىگىلگەنى, اق تۋى ابىلايدىڭ جەلبىرەدى. قۇرمالدىق بولايىق دەپ حان جولىنا, ەسىلدەي اقتى قۇلداپ ەل تىلەگى. اسپاننان اي ساۋلەسى جالت ءۇزىلدى, اللامىز جارىلقادى حال­قىمىزدى. جايناتىپ جاساۋىمەن تۇسىرگەن شاق اتىعاي-قاراۋىلدان التى قىزدى». ءيا, «قاناي-ابىلاي» اتتى داس­تانىمىزدا ءبىز دە وسىلاي جىرلا­عانبىز. وسىلاي بولعان. حان ورداسىن بۋرابايعا سالتاناتتاپ قون­دىرۋدىڭ بيلىگى بي قانايدا بول­عان. كوكشەگە حان قوندىرۋدىڭ سەر­دەبەسى دە ءبىر عاجاپ. اق شاڭقان حان اۋىلىن تىگىپ تاستاعان. جەلىگە ماما بيە بايلاتقىزعان, قوتانعا قورالى قوي ايداتقىزعان. قارا ۇيدە قارا سابا كۇرپىلدەتىپ, قىزمەتكە تولەڭگىتىن سايلاتقىزعان. كوكشەگە حان ابىلايدىڭ قۇتى سولاي قونىپ, ەلدىڭ بەتى ەرلىككە ەڭسەرىلگەن. كوكشە مەن تۇركىستاننىڭ اراسىندا كولبەپ ابىلايدىڭ قارا جولى تارتىلعان (شىركىن-اي, ابىلايدىڭ وسى جولىنىڭ مارشرۋتى انىقتالسا عوي دەگەن ارمان-تىلەك تە بار-اۋ. وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋگە بەيىلدى تا­ريح­شى عالىمدارىمىزدىڭ قۇلا­عىنا التىن سىرعا). وسىلايشا, كو­مە­كەي بۇقار جىراۋشا قايىر­عاندا, قازاعىنا قايىرۋسىز جىل­قى باقتىرعان, قالىڭسىز جار قۇش­تىر­عان, قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان, شو­قانشا پايىمداعاندا, ەرلىك پەن سە­رىلىكتىڭ ءدارپىن اسىرىپ, داڭقىن ور­لەتكەن ابىلاي زامانى ورناعان-دى. ول زاماندا حالىق ابىلاي اسپاس اسۋ جوق دەپ بىلگەن. اڭىز وسىلاي دەيدى. اقيقاتى دا سولاي بولعان.  حان اسكەرى وقجەتپەستىڭ ەتە­گىندەگى قازىرگى ابىلاي الاڭىندا ساپ تۇزەگەن. «بۇل تابيعي قامالدى, – دەپ جازادى كەلىسسوزگە جىبەرىلگەن پاتشا وفيتسەرى, – ابىلاي جاۋدان قورعانۋ ءۇشىن پايدالاندى. ول كەزدە جاۋ ادەتتە جازدا عانا شا­بۋىل­داعان جانە بارلىق جاز ايلارىندا حان ورداسى ورمان ىشىندەگى, وقجەتپەس شىڭىنىڭ جانىنداعى الاڭدا بولعان. شىڭنىڭ ۇستىندە شابۋىل وقىستان بولماۋى ءۇشىن كۇندىز دە, تۇندە دە باقىلاۋشى كۇزەت قويىلعان. قازاقتار الاڭدى ابىلاي الاڭى اتاپ كەتكەن». بۇل ماعلۇماتتى ءسابيت مۇقانوۆ ءوزىنىڭ «اققان جۇلدىز» رومانىندا كەلتىرەدى. سونىمەن بىرگە, بۋرابايدى اي­نالا قونعان اتىعايدىڭ باعىس اتاسى شەتتەن كەلگەن ەلشىلەردى قارسى الىپ كۇتىپ, تاماقتاندىرىپ, حان الدىنا اپارىپ, شىعارىپ سالۋ قىزمەتىندە بولىپتى, ياعني ما­مىلەگەرلىك راسىمدەردى اتقارۋعا كو­مەك­تەسىپتى. حان ورداسىنا, بۋرا­بايدىڭ ىشىنە بەيساۋات ەشكىم ەنبەگەن. نەگىزگى ستاۆكادان بولەك, حان اۋىلدارىنىڭ ءوزى بۋرابايدىڭ سىر­تىنداعى حاننىڭ قىزىلاعاشىن قى­ستاعان. بۇل جەرلەردەن حان جايلاۋى دا الىس ەمەس. وسى اراداعى فرۋن­زە اۋىلىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ابىلاي حان اتىن الۋى دا سوندىقتان.  ابىلاي الاڭىنان بۇيىرلەپ كەتەتىن جالعىز اياق جولمەن كوكشە­نىڭ بيىگىنە قاراي بەت الساق, الدى­مىزدان شەبەر تابيعاتتىڭ قۇدى­رەتىمەن قۇيىلىپ تۇسكەندەي, ايت­پەسە ادەيى قاشاپ جاسالعانداي ارقالى تاقتى كورەمىز. بۇل عاجاپ تاس حان تاعى دەپ اتالادى. كوزى تىرىسىندە «كوركىڭنەن اينالايىن, كوك­شەتاۋىم» البوم-كىتابىن قۇراس­تىرىپ ءارى نەگىزگى اۆتورى بول­عان اياۋلى جازۋشى اعامىز ەستاي مىرزاحمەتوۆ حان تاعى تاسىنا بايلانىستى ەل اۋزىنداعى ءبىر اڭگىمەنى بىلاي وربىتەدى: «قىس ءوتىپ, كوكتەم تۋعاندا ابىلاي قىزىلاعاشتىڭ قويناۋىنداعى قىستاۋىنان كوشىپ, وسى الاڭقايدا كوكتەۋدە وتىرار ەدى. سوندا ول ازانعى جۇپار اۋادا, كەشكى جانعا جايلى جىبەك سامالدا وردادان شىعىپ, وسى تاسقا كەلىپ دەمالىپ, تابيعات تاماشاسىنا تۇشىنىپ وتىرۋدى اينىماس داعدىسى ەتكەن ەمەس پە. سودان تابيعات شەبەر جاساعان بۇل تاس ورىندىق حان تاعى اتانعان. كيەلى ورىنعا اينالعان. ادەيىلەپ تاماشالاۋعا بارعان مۇسىلمان بالاسى اقتىق بايلايدى». ۇلىلى-كىشىلى جورىقتارعا شىعار الدىندا وردا قوندىرعان بۋرا­بايىنا حان ابىلاي قالىڭ اسكەرىن ساۋىن ايتىپ جيناپ وتىرعانىن باي­قايمىز. تاعى دا, شوقاندى ءسۇزىپ وقىعان, ەل اۋزىنداعى تاريحتى ىجداعاتتاپ تەرگەن ماعجانعا جۇ­گىنسەك: «كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە حان ابىلاي قالماققا – (ويىنا الدى) – ويران سالماق. حانىنان: «اتتان!» دەگەن ءسوز شىققان سوڭ, ورداعا باتىر, بيلەر كەلدى اڭداپ». وسىلاي وڭشەڭ ءبورى بۋرابايعا جينالىپتى دەيدى. بۇل اتاقتى شاڭدى جورىققا شىعاتىن جولى. «كوكشەنىڭ با­ۋىرىندا وڭشەڭ كوكجال كۇڭىرەنىپ كۇتىپ جاتتى كۇندەر تالاي» دەپ رۋحتانا سۋرەتتەيدى ماعجان. ەل قورعانى باتىر, بيلەردى جيناپ, باۋىرىندا ابىلايداي داناسى تۇڭعيىق ويعا باتقان, ءتامام الاش قىزىلاعاشتاعى حان ورداسىندا مەككەدەي تاۋەپ قىلعان بۋرابايدىڭ قاسيەت-كيەسىنىڭ قۇدىرەتتىلىگى, بۇكىل قازاق ءۇشىن قاس­تەرلى مەكەن ەكەندىگى وسىدان-اق كورىنىس تاپقانداي. مىنە, وسى بۋرابايدىڭ ءوزىنىڭ قالاي پايدا بولعاندىعى, بۋراباي دەپ قالاي اتالعاندىعى تۋرالى اڭىزدار, جىرلار نە سان. ءارتۇرلى جەلىدە باياندالسا دا ءبارىنىڭ تۇپ­قازىق مازمۇنى – ءبىر. كوكشەنىڭ تاۋى مەن ورمان-كولىن ءبىر ەرەكشە جا­راتىلعان اق بۋرا مەكەن ەتكەن ەكەن دەيدى. ونى جۇرت جەردىڭ كيەسىنە بالايدى, ەلدىڭ قىدىر-قۇتى دەپ سانايدى. اقبۋرا جاسانعان جاۋدى, جاقىنداعان جامانشىلىقتى جاسقاپ ەل قوريدى. سول ءۇشىن دە ول مەكەن ەتكەن اتىراپتى بۋراباي دەپ, سۋ ىشەتىن كۇمىس كولدى بۋراباي كولى دەپ اتاپ كەتىپتى. جىلدار وتكەندە قاسيەتتى اقبۋرا وزىنە وشىككەن قا­نىپەزەر قاراقشىنىڭ قاندى وعىنان مەرت بولىپ, قۇبىلاعا باسىن بەرە شوگىپ, ۇلكەن تاۋعا اينالادى. كوكشەنىڭ كوگىلدىر تاۋلار شوعىرىنىڭ ءبىر سىلەمى وسى بۋراباي. كوكشەتاۋدىڭ ءبىر بالاماسى دا, اتىراپ پەن اۋدانعا بەرىلگەن ات تا – بۋراباي. جىر ارقاۋى, سىر پەرنەسى دە – بۋراباي. بۋراباي-كوكشەنى جىرلاپ, انگە قوسقاندار كوشىن ءبىرجان سال, بالۋان شولاق, ۇكىلى ىبىراي, ساكەن سەيفۋللين, ەركەش يبراھيم, كاكىمبەك سالىقوۆ, قادىر مىرزا-ءالى سىندى ارداگەر ارداقتىلارىمىز باستاعان.  ءيا, ماعجان اقىن ايتسا ايتقان­داي, بۋراباي – ارقانىڭ ارالى, جەر ەركەسى. بۋرابايدىڭ التىن شاراداي اياسىندا انادايدان باۋىرىمداپ بولەكتاۋ, مىنا جاعىنان نايزا قيا وقجەتپەس اسقاقتايدى. وسىلاردىڭ ورتاسىندا مولدىرەپ ءدوپ-دوڭگەلەك ايعا ۇقساعان بۋراباي كولىن كوزگە قالاي اسەم ەلەستەتەدى دەسەڭىزشى ماعجان؟! ادامشا كولدەنەڭدەپ كولبەپ جاتقان جەكەباتىر شە؟ ساڭ­لاق اقىن ساكەن دە وسى تۋعان جەر تاماشالارىن «ارقانىڭ كەربەز سۇلۋ كوكشەتاۋى» دەپ تۇرىپ, شىركىن-اي, كەلىستىرە سۋرەتتەگەن عوي. ساكەن داستانى بۋرابايدىڭ سان اڭىزىن تىرىلتەدى, ونىڭ جىرلاۋىندا وتكەن كۇندەردىڭ سۋرەتتى شەجىرەسى مەن ەرتەگىسى سىلەكەي اعىزىپ, تاۋ مەن كۇن ەركەلەسىپ سۇيىسكەندەي بولادى. ءيا, كوكشەتاۋ عاجابى وسىنداي. «بولىپتى باياعىدا جەكە باتىر, تاۋ باعىپ جاتادى ەكەن تىگىپ شاتىر. ءبىر كۇنى قاراۋىلدا قالعىپ كەتىپ, سول باتىر بۇگىنگىشە ۇيىقتاپ جاتىر. سول باتىر وسى كۇنى ءبىر ۇلكەن تاۋ, كوز جۇمعان كوككە قاراپ سىرى ۇلكەن تاۋ... باتىردىڭ قىرىققا تاياۋ كەلگەن جاسى, دەنەسى بيىك جوتا, تاۋداي باسى. ساقالى ءتوسىن جاپقان, قىر مۇرىندى, كيۋلى باستا جاتىر دۋلىعاسى». كوك­شەتاۋدى وتان قىلىپ جۇرگەن اقباس بۋرا, «باسىنا اتساڭ-داعى وعىڭ جەتپەس, ءيىلىپ ەشبىر تاۋعا ءتا­جىم ەتپەس» وقجەتپەس, قالماقتىڭ تۇت­قىن قىزىنىڭ جۇمباعى ايتىلعان قۇزتاس جۇمباقتاس جايلى اڭىزداردى ساكەن اقىننىڭ شىرايلاندىرىپ ايتۋى قانداي! اداق باتىرعا تامساندىرىپ, قالماقتىڭ تەكتى سۇلۋىنا ءسۇيسىندىرىپ, بۋراباي اڭىزدارىنىڭ ادەمى الەمىنە جەتەلەپ كىرگىزىپ جىبەر­مەي مە؟ ايتقانداي, وسى ساڭلاق ساكەن 1927 جىلى وقجەتپەستىڭ ەتەگىندە كيىز ءۇي تىكتىرىپ, قىمىز ءىشىپ جاتقان عوي. ۇكىلى ىبىرايدى الدىرىپ, ەكى جاقسى ءماجىلىستى قىزدىرىپ, كوك­شەنىڭ كەۋدەسىندە ءان-جىردى اۋە­لەتكەن. «ارقانىڭ اساۋ تۋعان اردا­گەرى, كىم سۇيمەس, كىم جىرلاماس كوك­شە, سەنى. سۋىڭ بال, قويىنىڭ ىرىس, ءشوبىڭ شۇيگىن, دۇنيەدە باعاڭ قىم­بات سەن ءبىر سەرى» دەپ «گاككۋ», «قال­دىرعانىمەن» قوسا تاۋ-تاستى جاڭ­عىرىقتىرعان ۇكىلى بابا اتى بۋرا­بايدىڭ ەن ىشىندە بۇل كۇندە ىبىراي سوقپاعى بولىپ قالعانىنا مىڭ شۇكىر. ساۋدا كەرۋەندەرى حان ورداسىنا اقىلباي اسۋى ارقىلى كەلگەن. بۇل جەردەن بۇكىل بۋراباي الا­قانداعىداي كورىنەدى. اقىلباي ومىردە بولعان ادام, ابىلايدىڭ زامانداسى, اتىعاي رۋىنىڭ باتىر, باعلان, ىقپالدى كىسىسى. حالىققا دا, حانعا دا جاقسىلىق, شاراپاتى مول بولعان. سودان دا بولار, وسى اسۋمەن بىرگە بۋرابايدىڭ ىرگەسىندەگى بۇرىنعى دوروفەەۆكا قازىر اقىلباي اۋىلى دەپ اتالادى.  ايگىلى بالۋان شولاق تا بۋرا­باي اڭىزدارىنىڭ بەل ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الادى. ايت­پەگەندە شە؟! وسى قاسيەتتى ولكەنىڭ اسا دارىندى, ونەرپاز تۋماسى. ستانيتسا اتامانىنىڭ قىزى ناستاسيا ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ماحاببات تاريحى كوكشەنىڭ تاۋ-تاسىنا قاشالىپ جازىلعانداي حالىق جادىندا ساقتالعان. ول جايلى ءوزىنىڭ «بالۋان شولاق» رومانىندا ءسابيت مۇقانوۆ تا, سونىڭ جەلىسىمەن «جاۋجۇرەك» دراماسىندا دۋلات يسابەكوۆ اعامىز دا جازدى. بالۋان مەن ناستاسيا اراسىنداعى ماحاببات حيكاياسى سول سپەكتاكل ارقىلى قازىر الەمگە ءمالىم. ال بالۋاننىڭ قىزدى الىپ قاشىپ داۋرەن سۇرگەن بۋراباي قويناۋىنداعى جەرلەر بۇل كۇندە ماحاببات ۇڭگىرى, ناس­تاسيا تاۋى دەپ اتالادى. بۇل تۋرالى ولكەتانۋشى, گيدروگەولوگ عالىم ايت­قاجى قازبەكوۆ تە ءوزىنىڭ بۋرا­بايعا ارنالعان قوماقتى كىتا­بىندا مول ماعلۇمات بەرگەن.  بۋراباي-كوكشە تۋرالى اڭگىمەدە كەنەسارى حان تۋرالى ايتپاۋ مۇمكىن بە؟! سەبەبى, بۇل ەڭ اۋەلى كوكجال كەنەسارىنىڭ كوكشەسى. «كوكشەم مەنىڭ ساعىنار حان كەنەنى, ەلىن, جەرىن ارۋاعى جەبەدى. ايتار كوكشە: پەرزەنتىم دەپ ەڭ ۇلى كەكىلىك تاۋدا ۇشىپ تۇسكەن جەبەنى». ءبىز دە وسىلاي دەپ جىرلاپپىز. حان كەنە بۋ­رابايدا تۋعان. وسىندا ەر­لىكتى قۋعان. بۋراباي ىشىندەگى ۇڭگىر­دى جاقسى كورىپ, شەرگە باتقان كەزدەرىندە سايالاپ, وي تۇڭعيىعىنا بويلاعان. وسى ۇڭگىردى حالىق كەيىن كەنەسارى ۇڭگىرى دەپ اتاپ كەتكەن. سول ۇڭگىردىڭ اۋزىنداعى تاقتادان ۇلى ماعجاننىڭ مىنا ءبىر شۋماعىن وقيسىز: سول ءتۇنى سوناۋ ۇڭگىر تاۋ ىشىندە, قاباعىن قارس جازىپ كەنە ويلايدى. قامالعان قازاعىنا جول تاپپاققا, جۇرەگىن ءتىلىم-ءتىلىم تىلە ويلايدى. ءيا, وسى ۇڭگىردە كەنەكەم ەلىم دەپ كۇڭىرەنگەن ەدى. وقجەتپەستىڭ قياسىنا قادام باسقان ەدى. حان كەنەنىڭ قاسيەتتى ۇڭگىرى, كەنەسارى توبەسى بۇل كۇندە حالقىنىڭ قاستەرلى ورىندارىنىڭ ءبىرى. وسى ارادان كەنەسارى اۋىلى دا الىس ەمەس.  بۋرابايدىڭ جەر اتاۋلارىندا اڭىز تولعاپ, اقيقاتتى جەلبىرەتكەن بابا تاريحىنىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي. ءيا, كوكشەتاۋدىڭ ۇمىتپايىق يەسىن, بۋرابايدىڭ قاستەرلەيىك كيەسىن!

قورعانبەك امانجول,

«ەگەمەن قازاقستان»