شىن مانىندە, ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋى, ءداستۇرلى بازالىق سالالاردى دامىتۋعا سەرپىن بەرۋ, ەڭبەك نارىعىن جاڭعىرتۋ, ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق, ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋ, ينستيتۋتتىق وزگەرىستەر, قاۋىپسىزدىك جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس سىندى باسىمدىقتار باعىتىمىزدى ايقىنداپ, بولاشاعىمىزدى ءبىرتۇتاستاندىرا تۇسەدى. بۇل ورايدا نەگىزگى تەمىرقازىقتىڭ بەكي تۇسۋىنە, تامىرىن تەرەڭگە تارتۋىنا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اتى شىققان, وندىرىسىمەن وركەندەگەن, بىلىمىمەن باسەكەگە قابىلەتتى, كاسىپكەرلىگىمەن كەڭ ءورىس تاپقان ايماقتاردىڭ قوسار ۇلەسى ايرىقشا.
«اۋىل – التىن بەسىك» دەيدى قازاق. اۋىلدى اباتتاندىرۋ, ءوڭىردى وركەندەتۋ باستى مىندەت. اۋليەاتانىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا ورنالاسقان سەكسەن مىڭنان استام حالقى بار جامبىل اۋدانى ونەركاسىبى وركەندەگەن ايماقتار قاتارىنان سانالادى. مەملەكەت مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, وركەن جايار ىستەرگە باستاماشى بولعان اۋداننىڭ احۋالى بۇگىندە ايتارلىقتاي جاقسارعان. اۋداندا اعىمداعى جىلدىڭ ءۇش ايىندا ونەركاسىپ سالاسىندا 1 ميلليارد 411,7 ميلليون تەڭگەگە ءونىم ءوندىرىلۋى دە كاسىپكەرلىكتىڭ كەڭ ءورىس العانىن كورسەتەدى. ماسەلەن, مۇندا 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا وتكەن جىلى جالپى قۇنى 6 ميلليارد 725 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىن 3 جوبانىڭ ىسكە اسىرىلعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بولاشاقتا دا اتالعان ءۇش جوبا ۇدەمەلى دامۋدىڭ دەڭگەيىن ارتتىرىپ, اۋدان ەكونوميكاسىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەتىن بولادى.
قاراتوبە اۋىلدىق وكرۋگىندە ورنالاسقان «وڭتۇستىك حالال تاعامدارى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى ەت وندىرەتىن كومبيناتىنىڭ ءوندىرىس قۋاتى تاۋلىگىنە 40 توننا «حالال» تاعامدار ستاندارتىنا سايكەس كەلەتىن ەت ونىمدەرىن شىعارۋعا قاۋقارلى. جوبانىڭ قۇنى جەكە قاراجاتتار ەسەبىنەن 2 ميلليارد 450 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان. وتكەن جىلدىڭ ماۋ- سىم ايىندا ىسكە قوسىلعان كاسىپورىندا بۇگىندە 40 ادام جۇمىس ىستەيدى. بولاشاقتا اتالعان سەرىكتەستىك جۇمىسىن كۇشەيتىپ, بىرقاتار تىڭ جوبالاردى قولعا الۋعا نيەتتەنىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا كومبينات تولىق كولەمدە جۇمىس اتقارىپ, 153 ادامدى جۇمىسپەن قامتيدى.
جالپى, وڭىرلەردەگى ءوندىرىستىڭ نەگىزگى وزەگى حالىق. ەلدىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ, ودان ەكونوميكانى الەۋەتتەندىرۋ, ءتىپتى ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋ دا ماڭىزدى ءىس. سوندىقتان دا باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرىپ, وزگە مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن پايدالانا وتىرىپ ءوزارا ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋ دا كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە. ماسەلەن, كولقاينار اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «اسا-DAMU» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ قۇس فابريكاسى بۇگىندە رەسەي مەملەكەتىمەن بايلانىس ورناتقان كاسىپورىن رەتىندە بەلگىلى. اتالعان فابريكانىڭ ءبىر مەزەتتە 316 مىڭ تاۋىق جانە 84 مىڭ بالاپان ءوسىرىپ, جىلىنا 90 ميلليون داناعا دەيىن جۇمىرتقا شىعارۋ مەن 280 تونناعا دەيىن قۇس ەتىن وندىرۋگە مۇمكىندىگى بار.
– بۇگىنگى تاڭدا 82 مىڭعا جۋىق بالاپان وسىرىلۋدە. بالاپاندار رەسەي مەملەكەتىنىڭ كەمەروۆو قالاسىنان جەتكىزىلگەن. اعىمداعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ءبىرىنشى كورپۋس ىسكە قوسىلىپ, العاشقى جۇمىرتقالار شىعارىلا باستادى. الداعى شىلدە ايىندا كەمەروۆو قالاسىنان 90 مىڭ بالاپان اكەلىنەدى, – دەيدى اۋدان اكىمى مادەن مۇساەۆ.
بۇگىندە 80 مىڭ تاۋىقتان كۇندىگىنە ورتاشا ەسەپپەن 65 مىڭ دانا جۇمىرتقا الىناتىن بولسا, ايىنا 1,9 ميلليون دانا جۇمىرتقا شىعارىلادى دەپ جوسپارلانعان. ال, ەكىنشى تسەح الداعى قازان ايىندا ىسكە قوسىلادى. جالپى, جىل سوڭىنا دەيىن ءوندىرىس كولەمى كۇنىنە 130-140 مىڭ دانا بولسا, ال ايىنا 4,1 ميلليون جۇمىرتقانى قۇرايتىن بولادى. ءوز كەزەگىندە «اسا-DAMU» اۋدان جۇرتشىلىعىن عانا ەمەس, وبلىس حالقىن دا تولىقتاي قۋاتتى تاعام تۇرىمەن قامتاماسىز ەتە الادى. سونىمەن قاتار, ءۇشىنشى تسەحتىڭ جۇمىسىن 2018 جىلى تولىق ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن.
جاڭعىرۋ جولىنا تۇسكەن جامبىل اۋدانىنداعى ءوندىرىستى كاسىپورىنداردىڭ قاتارىنا قاراتوبە اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «كازۋپاكترەيد» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ گيپس زاۋىتىن دا جاتقىزۋعا بولادى. قۇنى 1 ميلليارد 725 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان جوبانىڭ جىلدىق قۋاتى 180 مىڭ توننا نەمەسە تاۋلىگىنە 450-500 توننا قۇرىلىس گيپسىن جانە 100 مىڭ تەكشە مەتر گيپسوكارتون وندىرۋگە نەگىزدەلگەن. سونداي-اق, بۇگىندە زاۋىتتىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى تولىق اياقتالىپ, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار تۇركيا مەملەكەتىنەن جەتكىزىلگەن. سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 918 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان كاسىپورىندا بۇگىندە 50 ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر. ءبىر عانا كاسىپورىننىڭ ءوزى اۋىلداعى ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتىپ, ايماقتاعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە ۇلەس قوسۋدا.
قازىرگىدەي قۇرىلىس قارقىندى دامىپ, كەڭ ەتەك جايعان تۇستا مۇنداي سەرىكتەستىكتەردىڭ دە قۋاتى ارتا تۇسپەك. سەبەبى, قۇرىلىس جۇمىستارىنا قاجەتتى ماتەريالداردىڭ ءبىر بولىگى وزىمىزدەن شىعىپ تۇرسا, بۇل قۇرىلىس كەزىندە قارجى ۇنەمدەۋگە جانە ساپالى قۇرىلىس جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, ەلباسى ايتقانداي, وتاندىق ونىمدەردى پايدالانىپ, العا شىعۋعا دا سەپتەسەدى.
اۋىلدى جەرلەردە وتىن تاسىپ, وت جاعۋ دا وڭاي ەمەس. تاڭ بوزىنان ءۇيدىڭ مۇرجاسىن تازالاپ, وشاققا وت تامىزۋ جۇمىستارى اۋىل تىرشىلىگىندە ەجەلدەن قالىپتاسقانمەن, بۇگىندە ەلدى مەكەندەردى كوگىلدىر وتىنمەن قامتۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر. ءبىر جاعىنان تابيعي تازا, ەكىنشىدەن, اسا كوپ اۋرەشىلىكتى قاجەت ەتپەيتىن گاز ماسەلەسى دە اۋداندا شەشىلىپ كەلەدى. اۋدان بويىنشا بۇگىندە 42 ەلدى مەكەن بار بولسا, سونىڭ ىشىندە 24 ەلدى مەكەن كوگىلدىر وتىنمەن قامتىلعان. مادەن توقتارباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەندى 2018 جىلعا دەيىن 13 ەلدى مەكەندى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى ەكەن. بۇل تۇرعىدا «امانگەلدى گاز وڭدەۋ زاۋىتى» جشس-ءنىڭ ۇلەسى ايرىقشا. بيىلعى ءۇش ايدىڭ ىشىندە زاۋىت 214,8 ميلليون تەڭگەگە 21,8 مىڭ توننا ءونىم وندىرگەن. ەندى ءونىم تۇرلەرىن كوبەيتۋ ماقساتىندا 40 مىڭ توننا جوعارى وكتاندى بەنزين وندىرەتىن تۇراقتاندىرۋ بلوگى جانە سىيىمدىلىعى 4 160 توننالىق قىسىمدالعان گاز ساقتاۋ قويماسىن سالۋ جوبالارى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. قۇرىلىس جۇمىستارى دا 80 پايىزعا ورىندالعان.
«كاسىپتىڭ كوزىن تاپقان, بايلىقتىڭ ءوزىن تابادى» دەيدى حالىق. ەن بايلىق ەنشىمىزدە بولسا, بولاشاقتى باعدارلاۋ, رۋحاني جاڭعىرۋ, باسەكەگە قابىلەتتىلىك قاعيدالارى دا قاراپايىم جولمەن جۇزەگە اسا بەرەرى حاق. جامبىل اۋدانىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان بۇل كاسىپورىندار كەلەشەكتە دە كەمەل سيپات الىپ, ەگەمەن ەلدىڭ ەرەكشە باستامالارىن ناسيحاتتاي بەرەتىنى انىق.
حاميت ەسامان, «ەگەمەن قازاقستان» جامبىل وبلىسى