قالا حالقىنا اينالعان قازاق

ارينە, تەرەڭگە كەتسەك حالىقتى ءتۇرلى تاپتار مەن توپتارعا بولۋگە بولادى. بىراق, ءبىزدىڭ قاراستىراتىنىمىز سول كوپشىلىكتىڭ ءوزى بولماق.  قازاق بۇقاراسى حح عاسىردا دا­لا حالقىنان اۋىل حالقىنا اۋىستى. عا­سىرلار بويى قالىپتاسقان, ۇشى-قيىرى جوق كەڭ دالاعا ءتان ەركىن مىنەزىمىز, دارحان جۇرەگىمىز, كەڭقولتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, شارۋاشىلىق ەرەكشەلىكتەرىمىز بىرتە-بىرتە اۋىلدىق, وتىرىقشىلىق قالىپقا ءتۇستى. ءوزى جىلى ۇيلەردە تۇرىپ, قولعا قاراپ قالعان ازىن-اۋلاق مالىن قورادا باعىپ, اۋىلدىق ايماق شەگىندە عانا ءجۇرىپ-تۇراتىن تىرلىككە كوشتى. ۇزاق ۋاقىت حالىق بۇل تارتىپكە كوندىگە الماي, تىنىسى تارىلىپ, ەركىن ءجۇرىپ, كەڭ تىنىس- تاۋدى ارمانداپ, جان-جۇرەگى سايىن دالاعا ۇمتىلاتىن. «قاسقىردى قانشا اسىراساڭ دا ورمانعا قاراپ ۇليدى» دەگەندەي, قازاق تا جاڭا قالىپقا كوندىگە الماي, كوپ ۋاقىت ءوزىنىڭ ستيحياسىن اڭساپ, قينالدى. اسىرەسە, كوكتەمدە, ەل جايلاۋعا كوشەر ۋاقىتتا جان-دۇنيەسى جابىرقاپ, كوڭىلى ەلەگىزىپ, كەڭ دالاعا قۇلاش ۇرعىسى, اتقا ءمىنىپ شاپقىسى, ماڭ دالانى باسىنا كوتەرىپ ءان سالعىسى كەلەتىن...  دەگەنمەن, كەڭەس زامانىندا قازاق جاڭا داۋىردەگى اۋىل ومىرىنە ابدەن كوندىكتى. مىسى باسىلىپ, شالقىعان كوڭىلى ءبىر ارناعا ءتۇسىپ, ءبىرشاما جۋاسىدى. اۋەلدە ءۇيدىڭ اينالاسىن قورشاپ, جەر شەكتەۋدى, مەجە بەلگىلەۋدى بىلمەگەن باسى بىرتە-بىرتە ەتەك-جەڭىن جيناپ, اۋلاسىن قورشاپ, ەسىگىن بەكىتۋدى دە ۇيرەندى. تاماشا ۇيلەر تۇرعىزىپ, قورا-جايلارىن دا تۇرلەندىرىپ سالاتىن دەڭگەيگە جەتتى. جاڭا جاعدايعا اب­دەن ۇيرەنىپ, باۋىر باسقانى سونداي, دا­لادا قالىپتاسقاندىعى ۇمىتىلىپ, حالىق اراسىندا «قازاقتىڭ التىن بەسىگى, ءتىلى, جۇرەگى, ءدىلى» دەپ ايتەۋىر بارلىق ەپيتەتتەردى اۋىلعا قوسىپ سوي­لەي­تىن بولدىق. وبالى نە كەرەك, اۋىل دا قازاققا كوپ نارسە بەردى: مەك­تە­بىن­دە بالاسىن وقىتتى, كلۋبىندا ماد­ە­نيەتتىڭ ءدامىن تاتىردى, مال مەن ەگىن شارۋاشىلىعىندا جۇمىسىن ىست­ە­تىپ, قاراجات تاپقىزىپ, تاماعىن اسىراتتى. ەڭ باستىسى, ۇلت رەتىندە جويىلۋدان ساقتالىپ قالدى.  تەك باسقا حالىق وكىلدەرى كو­بى­رەك قونىستانعان, جۇمىس پەن قىز­مەت ورىندارى مولىراق بولاتىن, ينفرا­قۇ­رى­لىمدارى جاقسىراق كەڭشار مەن اۋ­دان ورتالىقتارىنا كوشىپ بارعاندار عانا تىلدەرىنەن ايرىلىپ, دىلدەرى ورىس- تانا باستادى. قالاعا كوشىپ بارعان قازاقتارعا قاراعاندا, وسىنداي مەكەندەرگە قونىستانعان قازاقتار تەزىرەك ورىستاندى. ويتكەنى, مۇندا ۇلتتىق وقشاۋلانۋ بولعان جوق, ءبارى اشىق-شاشىق, مەكتەپ ورىسشا, بالالار دا, ۇلكەندەر دە ەمىن-ەركىن ارالاسىپ جاتتى. باسقالارمەن ورىسشا سويلەسەتىن قازەكەڭ بىرتە-بىرتە ءوزارا دا باسقا تىلدە شۇلدىرلەيتىن بولدى. ال قالالى جەردە مەكتەبى ورىسشا بولعانىمەن, بالاعا دالادان گورى ءۇيدىڭ ىقپالى كۇشتىرەك ەدى, ويتكەنى, سىرتتان قاۋىپتەنۋ ينستينكتى مۇندا ارقاشان ساقتالىپ وتىردى. سوندىقتان ءتىلىن ۇمىتپاعان قازاقتار قالالى جەردە سالىستىرمالى تۇردە ايتقاندا كوبىرەك بولدى.  ۇزاق جىل قازەكەم وسىلاي ءومىر ءسۇ­رىپ جاتتى, باسقا ەتنوستارمەن ارالاسى جىلدان جىلعا وسە بەردى. قالالى جەرگە قونىس اۋدارعاندار دا جىل سايىن كوبەيىپ جاتتى, بىراق جالپى حالىق, نەگىزگى كوپشىلىك ءالى دە اۋىل تۇرعىندارى بولىپ قالا بەردى. الايدا, ونىڭ موينىندا ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىك بولعان جوق, مەملەكەتشىل سانا دا باسقالارمەن سالىستىرعاندا تومەنىرەك بولدى.  ەندى نە بولدى... ەندى قازاق قالا حال­قىنا اينالىپ كەلە جاتىر. بۇرىن قالاعا ءبىرلى-جارىمى عانا كوشسە, قازىر مىڭ-مىڭداپ كوشىپ, قونىستانا باس­تادى. قازاقستان كارتاسىندا حالىق سا­نىنداعى قازاقتاردىڭ ۇلەسى 70-80 پايىزعا جەتكەن قالالار پايدا بولدى. بۇرىن ەڭ كوبى 25 پايىزدان اسپايتىن. قازىر قازاقتىڭ جارتىسىنان كوبى قالا تۇرعىنى اتاندى. ارينە, ءالى قالاعا تۇتاستاي قالىپتاسا قويعان جوق, ەتەك-جەڭى جايىلىپ, تامىر-تانىسىنىڭ ءبارىن ۇيىنە قوناققا شاقىرىپ, توي جاساسا قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ, ميلليونداردى شاشىپ جاتىر. بۇل اۋىلدان قالعان ادەتتەر. ۋاقىت وتە كەلە اقشانى ۇنەمدەپ, قالانىڭ تالقىسى مەن داعدىسىنا اۋىسادى, ءتارتىبى مەن ما­دەنيەتىنە دە توسەلەدى. «باسقا تۇسسە باس­پاقشىل» دەمەكشى, قازاق وعان دا ۇيرەنەدى.  تەك قازاق ەندى موينىندا ءوزىنىڭ دەربەس مەملەكەتىنىڭ اماندىعى مەن دامۋىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالاعان ۇلت ەكەنىن ۇقسا بولدى. قالا حالقىنا اينالعاندا كوپشىلىككە وسىنداي ءزىل باتپان سالماق تا تۇسكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك.