جالپى, قازاق ەلىندە ۇلتتىق مادەني مۇرالاردىڭ كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قاھارىنان قان تامىپ تۇرعان كەزىندە ساقتالىپ, مۋزەيلەردىڭ ءوز دارەجەسىندە بولۋىنا ىقپال ەتىپ, قامقورلىق جاساعان مادەنيەت مينيسترلەرى ءمۇسىلىم بازارباەۆ پەن وزبەكالى جانىبەكوۆ دەسەم قاتەلەسپەسپىن. ويتكەنى, مەن سول كەزەڭدە مادەنيەت سالاسىندا ۇزەڭگىلەس ءجۇرىپ قىزمەت ەتتىم. ولار ەرەن ەڭبەكتەرىمەن قازاق تاريحىندا, حالىق ەسىندە قالدى. ۇلت قۇندىلىقتارىن باعالاپ ساقتاۋدا جانپيدالىق كورسەتكەندەرىن بىلەمىن. ءبىر عانا دەرەكتى ەسكە الايىن. ول ارحەولوگ الان مەدوەۆ زەرتتەگەن بالقاش بويى پەتروگليفتەرىنىڭ كوللەكتسياسىنا بايلانىستى. 1972 جىلى ماسكەۋدە قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى جايلى ۇلكەن كورمە وسى ماتەريالدارمەن اشىلدى. 1973 جىلى الماتىدا ازيا جانە افريكا ەلدەرى جازۋشىلارىنىڭ 5-ءشى كونفەرەنتسياسى ءوتتى. وعان 69 ەلدىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سوندا سولتۇستىك بالقاش پەتروگليفتەرىنىڭ كوللەكتسياسى ارقىلى قازاق ەلىنىڭ كونە داۋىرىمەن تانىستىرعان ەدى. وسىدان كەيىن بالقاشتىڭ عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلىپ, حرونولوگياسى رەتتەلگەن, كوشپەندىلەردىڭ ون ءۇش مىڭجىلدىق كونە تاريحىن قامتيتىن پەتروگليفتەرى كوللەكتسياسىن ماسكەۋدىڭ تاريحي مۋزەيىنە قويۋ تالاپ ەتىلدى. ا.گ.مەدوەۆ ۇلتتىق تاريحىمىزداعى تەڭدەسى جوق عىلىمي دەرەكتەردىڭ ءباز باياعى الىمجەتتىكپەن ءوز جەرىنەن كەتۋىنە جول بەرمەۋ كەرەك دەگەندى ايتتى.
مادەنيەت ءمينيسترى م.بازارباەۆتىڭ الدىنا بارىپ, عىلىمي ماتەريالدار ءوز وتانىندا, ياعني بالقاشتا بولۋى كەرەك دەپ ءوتىندىم. مينيستر ءوزى قول قويعان بۇيرىعىن ماسكەۋگە كەتىپ قالسا دا وزگەرتىپ, پەتروگليفتەردىڭ بالقاش مۋزەيىنە جىبەرىلۋىن كورسەتىپ جاڭا بۇيرىق شىعاردى. بۇل, ول كەزدە ماسكەۋدى تىڭداماۋ ءمينيستردىڭ ءوز باسىنا وتە قاۋىپتى جاعداي ەدى. بالقاش پەتروگليفتەرى بۇرىنعى كسرو كولەمىندە ءتورتىنشى (ەرميتاج, ماسكەۋدىڭ ورتالىق تاريحي مۇراجايى, ءنوۆوسىبىر مۇراجايىنان سوڭ) عىلىمي ەكسپوزيتسيا بولاتىن. وسى باعالى جادىگەرلەردى بالقاشقا جەتكىزۋگە ۇشاق كومانديرىمەن كەلىسىپ, ارحەولوگ ا.مەدوەۆ پەن سۋرەتشى ا.گورباتوۆتىڭ بالقاشتا ەكسپوزيتسيانى ءوز قولدارىمەن قۇرۋىنا جاعداي جاساعان مينيستر م.بازارباەۆ, قۇندىلىعىن باعالاعان رەسەيدىڭ اتاقتى اكادەميكتەرى وكلادنيكوۆ, تيحونوۆ, گريازنوۆ, ت.ب. بولاتىن. اكادەميك ا.وكلادنيكوۆ ەكسپوزيتسيا بارىسىن نوۆوسىبىردەن تەلەفون ارقىلى سۇراپ ءبىلىپ, باعىت بەرىپ, مەنىمەن حابارلاسىپ وتىرعان ەدى. بالقاشتىڭ تۇڭعىش قالالىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى 1973 جىلى 25 قىركۇيەكتە رەسمي تۇردە اشىلدى. وسىلايشا, عىلىمي ەكسپوزيتسيا ارقىلى كونە داۋىرلەردەن تامىر تارتقان تاريحىمىزدى ناسيحاتتاعانىم ءۇشىن مينيستر م.بازارباەۆ جەزقازعاندا وتكەن وبلىستىق مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى كونفەرەنتسياسىندا ماعان قۇرمەت گراموتاسىن ءوز قولىمەن تاپسىرىپ ەدى.
1974 جىلى ماسكەۋدە بارلىق 15 وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ بەلگىلى مۋزەيلەرىنىڭ ديرەكتورلارى قاتىسقان ۇلكەن كونفەرەنتسيا ءوتتى. بالقاشتىڭ قالالىق مۋزەيىنىڭ كورسەتكىشتەرى پولتاۆا مۋزەيىمەن قاتارلاس بولىپ شىققان-دى. ناتيجەسىندە, مەن شاقىرىلعان ەدىم. ارينە, ونى قاداعالايتىن ماسكەۋدەگى مادەنيەت ءمينيسترى جانىنداعى ارنايى كوميسسيا. سول كونفەرەنتسيادا ەڭ تومەن دارەجەدەگى قازاقستان مۋزەيلەرى دەگەن پىكىر ايتىلدى... كونفەرەنتسيا سوڭىندا دەلەگاتتارعا پريبالتيكا ەلدەرىنىڭ, ۋكرايناداعى كيەۆ, لۆوۆ قالالارىنىڭ مۋزەيلەرىن, اتاقتى «9-فورد» مۋزەيىن ارالاتتى. قۋىرشاقتار مۋزەيىندە (لاتۆيا) تاڭقالعانىم: دۇنيە جۇزىنەن جينالعان قۋىرشاقتاردىڭ ىشىندە كوزىمە وتتاي باسىلعان الداركوسەنىڭ بەينەسى. قايتىپ كەلگەن سوڭ مينيستر ءمۇسىلىم بازارباەۆقا كورگەن-بىلگەنىمدى ايتىپ ەدىم: «اسىقپاڭدار, ءالى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى كوتەرەمىز. مويىنداۋ كەرەك, مۋزەي جاعىنان مەشەۋلىك بار. بالقاشتىڭ مۋزەيى پولتاۆامەن تالاسىپ جاتقانى جاقسىلىقتىڭ نىشانى. قولداۋ بولادى», – دەپ اعالىق ءىلتيپاتىن كورسەتىپ, مەنىڭ كسرو مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالعانىما قۋانىشىن جاسىرمادى. بيازى مىنەزدى, سىمباتتى, ءبىلىمدار ازامات, بەلگىلى عالىم ءمۇسىلىم بازارباەۆ سىندى قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتىنىڭ ىقىلاسىن ەستۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن باقىت ەدى, ارينە.
كەڭەس زامانىندا ءوز ۇلتىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋ ءارى قيىن, ءارى قاۋىپتى بولدى عوي. اركىمنىڭ ءوز ۇلتىن ءسۇيۋى ار-نامىس, ورە بيىكتىگىنە بايلانىستى ەكەن. ءوز زامانىندا الاش ازاماتتارىنىڭ جولىن ۇستاعان ازامات وزبەكالى جانىبەكوۆ. وسى كىسىنىڭ تۋعان ەلىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسىن كوزبەن كورگەندەردىڭ ءبىرىمىن. ول ورتالىق كوميتەتتە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, بارلىق اكادەميكتەردى, عالىمداردى جيناپ الىپ ءسوز سويلەگەندە: «الاش» دەپ قازاقتاردى ايىپتايدى. ايتىڭىزدارشى, الاش ازاماتتارى قانداي قىلمىس جاساپ, كىمگە قيانات كورسەتتى؟ مەن وسىندا وتىرىپ ءوزىم بىلمەيمىن. الاش ازاماتتارىنىڭ ناقتى كىناسىن ەشكىم اشىپ ايتا المايدى», – دەپ العاش الاش ارىستارىن اقتاۋ ماسەلەسىن كوتەرگەنى بەلگىلى. ول كەزدە ءاليحان بوكەيحاننىڭ, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ اتى اتالىپ كەتسە, جاۋاپقا تارتىلاتىن تار كەزەڭ ەدى. مىنە, ۇلتجاندىلىق سانانىڭ كەرەمەتتىگى! قاتەرلى جەردە تايسالماي ءسوز باستاعان, قيىندىق تۋسا كوش باستاۋدان قايمىقپاعان ازامات!
وزبەكالى جانىبەكوۆ قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرىن, تاريحىن, مادەنيەتىن كورسەتەتىن مۋزەيلەردى كوتەرىپ, ەل قاتارلى ءوز بولمىسىمىزدى ناسيحاتتاۋ جولىندا كوپ ەڭبەك ەتكەن. ۇلتتىق اسپاپتار, ۇلتتىق كيىمدەر مۋزەيلەرىن اشقىزدى. قازاقستاننىڭ مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, ءمينيسترى بولىپ ون جىلدان اسا قىزمەت ەتكەندە وزبەكالى جانىبەكوۆ ۇلتتىق بولمىستى قالىپتاستىرۋعا قىرۋار ەڭبەك ەتىپ, باتىل قيمىلداعان ناعىز پاتريوت ەدى. قول استىندا قىزمەت ىستەدىم. 1980 جىلى الماتىدا قازاق مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ مۋزەيى اشىلدى. بارلىق مۋزەي ديرەكتورلارىن جيناپ, ۇلتتىق مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ تۇپنۇسقالارىن كورسەتتى. ۇلكەن كونتسەرت زالىنىڭ ساحناسىندا مۋزەي قىزمەتكەرلەرى العاش رەت تاريحي ۇلگىدەگى ۇلتتىق كيىمدەرمەن قوبىز, دومبىرا, سىبىزعى, سىرناي, داۋىلپاز, شەرتەر, جەتىگەن, ادىرنا, اساتاياق, شىڭكىلدەك, سازگەن سەكىلدى بۇرىن كورسەتىلمەيتىن ۇلتتىق مۋزىكا اسپاپتارىمەن حالىق ءان-كۇيلەرىن ورىندادى. «سازگەن» ءانسامبلىنىڭ العاشقى قادامى وسىلاي باستالدى. ورىسشا تاربيەلەنىپ ۇلتتىق كيىمدەرگە, كيەلى دومبىراعا جاتسىنا قارايتىن بىزدەر ءۇشىن تۋما مادەنيەتىمىزدى تاڭدانا تانۋعا مۇمكىندىك تۋعان-دى. كوزبەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستىپ, عاسىرلار بويى جابىق كەلگەن مۇرالاردىڭ جازىلعان كىتاپتاي تاريحتى باياندايتىنىنا كۋا بولدىق. بۇل كورەگەن ءمينيستردىڭ بىزگە بەرگەن ءبىر ساباعى ەدى.
وزبەكالى رەسپۋبليكا مۋزەيلەرىن, تاريحي ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەرىن جاڭارتۋعا, اسەمدەۋگە, ءمان-ماعىناسىنىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا عىلىمي تۇردە ساي كەلۋىنە اسا ءمان بەردى. قازاق بولمىسىن تەرەڭنەن ىزدەپ تاۋىپ, جاريالاپ, اسپانداتا كوتەرگەندەي بولدى. اتامۇراعا دەگەن كوزقاراسىمىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتىپ, مۋزەي ماماندارىنىڭ قازاق جاستارىنان ىرىكتەلۋىنە كوڭىل ءبولدى. ءو.جانىبەكوۆتىڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىنىڭ, كيىز ۇيلەردىڭ ءتۇر-تۇرلەرىن زەرتتەپ شىعارعان كىتاپتارى ءبىزدىڭ وقۋلىعىمىزعا اينالدى. قازاق جەرىندەگى مۋزەيلەرگە ۇلكەن-كىشى دەپ قاراماي, ارقايسىسىنىڭ زامانعا ساي بولۋىن تالاپ ەتىپ قويدى. وتە ىسكەر, ۇلتجاندى, وتكىر, شەشەن كىسى, مىقتى ەتنوگراف ەدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك قامقورلىعى ەسىمدە. جاڭاشىل مينيستر وزبەكالى جانىبەكوۆ بالقاش بالالارى ءۇشىن ويىن-ساۋىق پاركىنىڭ بولۋىنا كوپ كومەك ەتتى. كول جاعاسىندا بالالار مىنەتىن ۆاگونەتكالار, ءتۇرلى اتكەنشەكتەر جۇمىس ىستەدى. «چەرتوۆو كولەسو» دەپ اتالعان, بۇكىل قالانى اۋماعىمەن كورۋگە بولاتىن اتتراكتسيون ۇزاق ۋاقىت تۇرعىزىلمادى, قاراجات جوق, ارنايى ماماندار جوق. قىس ايى. 1988 جىل. مەن قالالىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىمىن. اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆالەنتين كۋپريانوۆ دەگەن كابينەتىنە شاقىرىپ الىپ, وسىعان مەنى كىنالادى. سول جەردە كۋپريانوۆتىڭ كابينەتىندە ءوزىنىڭ كوزىنشە تەلەفونىنان وزبەكالى جانىبەكوۆكە بارلىق جايدى ايتتىم. ءوزىم اشقان بالقاشتىڭ مۋزەيىنەن كەتكەنىمە رەنىش بىلدىرە تۇرا, تەلەفوندى كۋپريانوۆقا بەرۋىمدى ءوتىندى. ارنايى ماماندار بارىپ كورەتىنىن, كومەك بەرەتىنىن قاتتىراق ايتسا كەرەك, مەنىڭ بۇل ەركىن ارەكەتىمە قىسىلىڭقىراعان توراعا: «نەسىنە مينيسترگە شىقتىڭ, كەلىسەتىن ەدىك قوي» دەگەننەن باسقا ەشتەڭە دەي المادى. ءسوزى مەن ءىسى ءبىر مينيستر ايتقانىنداي, قىسقا ۋاقىتتا «چەرتوۆو كولەسونى» تۇرعىزدىرىپ, 1988 جىلدىڭ 22 ناۋرىزىندا سالتاناتتى تۇردە اشىلعان ەدى. بۇل كۇن وزبەكالى جانىبەكوۆ سىندى ايماڭداي ءمينيستردىڭ تاپسىرماسىمەن 1926 جىلدان تىيىم سالىنعان ناۋرىز مەرەكەسىن بالقاشتا العاش رەت اشىق تويلاۋدىڭ باستاماسى بولدى. سونداي ازاماتتىڭ قولداۋىمەن حالىق ءۇشىن ورناتىلعان اتتراكتسيونداردىڭ وتپەلى كەزەڭدە قولدى بولىپ, تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, جويىلعانى كوزكورگەندەرگە عانا ايان.
بۇگىنگى قازاق دالاسىندا الەمگە بەلگىلى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى, ايشا ءبيبى, ۇلىتاۋداعى دومباۋىل, الاشاحان, ت.ب. تاريحي مۇرالاردىڭ جاڭارۋىنا, مۋزەي كادرلارىن دايىنداۋعا ءو.جانىبەكوۆتىڭ ىقپالى, قامقورلىعى مول بولدى. «الدىمەن ءوز جەرىڭدى تانى» دەپ رەسپۋبليكاداعى بارلىق مۋزەي قىزمەتكەرلەرىن جيناپ الىپ وڭتۇستىكتى ارالاتىپ, تاريحي مۇرالاردى كورسەتكەن ەدى. وزبەكالى جانىبەكوۆ قاراپايىمدىلىعى مەن بىلىكتىلىگى, شەشىمدىلىگى مەن وجەتتىگى كەلبەتىنە جاراسقان, شەشىمتالدىعى ىسىنەن دە, سوزىنەن دە كورىنىپ تۇراتىن دارىندى تۇلعا ەدى. ءمينيستردىڭ كابينەتىنە كەز كەلگەن ۋاقىتتا ەركىن كىرۋگە, ماقساتىڭدى, شەشىلمەي تۇرعان ماسەلەنى قىسىلماي ايتۋعا بولاتىن جانە وڭ ناتيجەسى بولاتىنىنا سەنىمدىلىكپەن شىعارىپ سالۋشى ەدى. شىركىن, بۇگىنگى كەيبىر شەنەۋنىكتەر وسى وزاعاڭداردان ۇلگى السا, قانە! ءبىلىمدى, بىلىكتى ارىستارىمىزدىڭ حالىققا جاقىندىعى نەگە جۇعىستى بولمادى دەگەن دە وي كەلەدى. كەز كەلگەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ ەسىگىندە كۇزەتشى. بۇل ءوز حالقىنان الىستاۋ ما, الدە قورقۋ ما؟ «اكىم بول, حالقىڭا جاقىن بول» دەگەن ۇلى ءسوز بار عوي. وسىندايدا ءوزىم كورىپ, قىزمەت بابىندا اقىل-كەڭەستەرىن تىڭداپ, قازاق قىزدارىنىڭ عىلىمعا, ىسكەرلىككە ارالاسۋىن قولداپ, ۇلتىنىڭ تاعدىرىنا بارىنشا ادال بولعان ءمۇسىلىم بازارباەۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, اشىربەك سىعاي, ماقاش ءتاتىموۆ سىندى ءبىرتۋار ازاماتتاردىڭ كىسىلىكتەرى مەن ىرىلىكتەرى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. 25 جىلدا عاسىرلىق اسۋلاردان اسىپ, الەمگە تانىلعان قازاق ەلىنىڭ جاستارى وسىنداي تەكتىلەردىڭ ىزىمەن جۇرسە ەكەن دەپ تىلەيمىن.
كۇلاش سارداربەك, ولكەتانۋشى, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى
قاراعاندى وبلىسى, بالقاش قالاسى