الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە قاينار دەگەن اۋىل بار. ۇياداي عانا ەلدى مەكەننىڭ تىنىس-تىرشىلىگى وسىنداعى قازاق كارتوپ جانە كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ تىرشىلىگىمەن ساباقتاس. ەلىمىزدەگى وسى سالامەن اينالىساتىن ينستيتۋتتىڭ قۇرىلعانىنا 65 جىل بولىپتى. وسى مەرزىمدە عالىمدار قانشاما جولباسشى بولدى دەسەڭىزشى.
جاقىندا مۇندا ەكىنشى نان سانالاتىن كارتوپ داقىلىنىڭ جاڭا ءتۇرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ءماسەلەسىن كوتەرگەن حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ, وندا ءوڭىر ديقاندارىمەن بىرگە شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن ماماندار كارتوپ, كوكونىس جانە باقشا داقىلدارىن وندىرۋدەگى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ قازىرگى جاعدايى مەن بولاشاعى جايلى ءسوز قوزعاپ, تاجىريبە الماستى.
اتالعان ينستيتۋتتىڭ ەگىستىكتەرى مەن جىلىجايلارىن ارالاعاندار جاڭا تەحنولوگيامەن جايقالىپ وسكەن كارتوپتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كوردى. ەلىمىزدە 170 مىڭ گەكتارعا كارتوپ ەگىلسە, سونىڭ 34 مىڭ گەكتارى جەتىسۋلىقتار ەنشىسىندە ەكەن. اس اتاسىنان كەم تۇسپەيتىن كارتوپ داقىلىن جىل سايىن شارۋالار كوپتەپ ەگۋدى قولعا العان. ماسەلەن, وتكەن جىلى عانا 165 تسەنتنەردەن ءونىم العان ديقان قاۋىمى بۇل مەجەنى 585 مىڭ تونناعا جەتكىزىپ, ساپالى كارتوپ جيناعان. بۇل جاڭا تەحنولوگيا مەن شارۋاگەرلەردىڭ تىنىمسىز تىرلىگىنىڭ جەمىسى ەكەنى تۇسىنىكتى.
عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسىپ, ونىمدىلىگى مول, ەكولوگيالىق تازا ءارى ءتوزىمدى تۇقىمدى ويلاپ تابۋعا دەن قويعان عالىمدار ەڭبەگى ەرەكشە. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىسى وراسان دەۋگە بولادى. قازاقستاندىق كارتوپ وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋالاردىڭ 60 پايىزى ءدال وسى عىلىمي ينستيتۋت وسىرگەن تۇقىمداردى پايدالانىپ كەلەدى. جايقالعان القاپتاعى جاڭا تەحنولوگيامەن تانىسۋ بارىسىندا بۇگىنگى ىزدەنىستىڭ ناقتى جۇمىسپەن جالعاسقانىنا كوز جەتكىزىلدى. ينستيتۋت يگىلىگىندە عىلىمي جۇمىسپەن شۇعىلدانۋ ءۇشىن ءبولىنگەن 450 گەكتار القاپتىڭ 200 گەكتارى سۋارمالى. ال, 60 گەكتارعا كارتوپ, 30 گەكتار القاپقا كوكونىس وتىرعىزىلىپ, تامشىلاتا سۋارۋ ارقىلى گەكتار بەرەكەلىلىگىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى قولدانىلعانىنا دا جينالعاندار ءوز باعاسىن بەردى.
سوڭعى جىلدارى عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسۋ ءۇشىن 332 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلىپتى. وسى قارجىنىڭ ءبىر بولىگىنە سالىنىپ جاتقان جىلىجايداعى زەرتحانادا كارتوپتى ءارتۇرلى اۋرۋلاردان ساقتاندىرۋ جانە ساپالىق قۇرامى تەكسەرىلەدى. وسىلايشا باستاپقى تۇقىم نەگىزى قالانادى. جانە تۇقىم ساپاسىن جوعارى ءدارەجەگە جەتكىزۋ قاتار جۇرگىزىلەدى. تازا, ەليتالى كارتوپ, كوكونىس, باقشا داقىلدارىنىڭ تۇقىمدارىن مولايتۋ ماسەلەلەرى وسىلاي جالعاساتىنىن ايتقان ءجون. سوڭعى جىلدارى ينستيتۋتقا 50 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, اگروتەحنيكالىق شارالارعا قاجەتتى جاڭا تەحنيكا ساتىپ الىنعان.
– كارتوپتىڭ جاڭا تۇقىمدارى عىلىمي ورتالىقتا سالىنىپ جاتقان زاۋىتتا وندىرىلەتىن بولادى. قازىرگى كەزدە نىسان قۇرىلىسى قارقىندى. تاياۋدا قۇرىلىس اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. مۇنداي زاۋىت تمد ەلدەرىندە جوق. تەك, كانادا مەن ساۋد ارابياسىندا بار, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى باعدات اليەۆ.
– سەمينارعا قاتىسقاندار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ كوكونىس وسىرىلگەن القاپتارى مەن جىلىجايلارىن ارالاپ, بار جۇمىستى كوردى. جالپى, كوكونىس تۇقىمىن كوبەيتۋدە بىرقاتار ءتۇيىندى ماسەلەلەر بار دەسەك, مامان تاپشىلىعى, عالىمداردىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ, سەلەكتسيالىق جۇمىستى جىلداپ جۇرگىزگەنىنىڭ ناتيجەسىندە الىنعان تۇقىم كوبىنە قولدانىسقا وتپەيدى. اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن تۇقىم شارۋاشىلىعىن قۇرۋ قاجەت. بۇل ارينە مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز شەشىلمەيدى, – دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سايلاۋبەك باباەۆ.
عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قول جەتكىزگەن تاعى ءبىر ەلەۋلى جەتىستىگى سەلەكتسيالىق جۇمىس جۇرگىزۋگە ارنالعان جىلىجاي كەشەنى. جاڭا تەحنولوگيانىڭ بار مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان گەليو- جىلىجاي وڭتۇستىك كورەيا تەحنولوگياسىمەن بوي كوتەرىپتى. عالىمدار قىزاناق, قيار جانە بۇرىشتىڭ سان ءتۇرىن وسى جەرگە وتىرعىزىپ, كۇتىپ-باپتاۋدا.
عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا كارتوپ, كوكونىس جانە باقشا داقىلدارىن وندىرۋدەگى عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ قازىرگى جاعدايى مەن بولاشاعى جونىندە شەت ەلدەن كەلگەن ماماندار مەن شارۋالار پىكىر الماسىپ, تاجىريبە ءبولىستى. ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋ مۇمكىندىكتەرىن العا قويعان كەڭەستىڭ تيىمدىلىگىن وعان قاتىسقاندار ەرەكشە ايتتى.
كۇمىسجان بايجان.
الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانى.