ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ-اق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا جەتە ماڭىز بەرىلىپ كەلەدى. سونىڭ ايقىن ءبىر كورىنىسى كونستيتۋتسيامىزدىڭ 1-بابىندا ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ نورماسى بەكىتىلىپ, 30-باپ تۇگەلدەي ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا, بوستاندىقتارىنا, مۇددەلەرىنە ارنالدى. بۇل دەموكراتيالىق اشىق قوعامدا ومىردەگى بارلىق قۇندىلىقتاردىڭ ىشىندە ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى عانا ەڭ ماڭىزدى بولىپ سانالاتىندىعىن بىلدىرەدى. دەمەك, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ تەتىكتەرىن ىسكە اسىرۋعا, ولاردىڭ ورىندالۋىنا كەپىلدىك بەرۋدى كۇشەيتۋگە ەلباسىمىزدىڭ سارا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ال بۇل ماسەلەلەردىڭ شىن ءمانىندە قالاي جۇزەگە اسىپ جاتقاندىعىن پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى كوميسسيا جۇمىسىنان بايقاۋعا بولادى. ول ەلىمىزدەگى ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى العاشقى مامانداندىرىلعان ۇلتتىق مەكەمە بولىپ تابىلادى.
1994 جىلعى 12 اقپاندا ەلباسى ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيانى قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. وسى كەزدەن باستاپ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ جاڭا ەرەجەسى بەكىتىلگەننەن كەيىن ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ جانىندا جۇمىس ىستەيتىن بولدى. بۇل ونىڭ مارتەبەسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى, سول سەبەپتى كوميسسياعا ءىس-قيمىل جاساۋعا جەتكىلىكتى تۇردە قۇقىق تا بەرىلگەن.
كوميسسيانىڭ جوعارى مارتەبەسى جانە ونىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور اراسىنداعى «جالعاستىرۋشى تەتىك» ءرولى تەك ادام قۇقىقتارى سالاسىنىڭ تۇيتكىلدى نۇكتەلەرىن تەز تابۋعا عانا ەمەس, ولاردىڭ اراسىندا كونسترۋكتيۆتىك ديالوگتىڭ دامۋىنا دا مۇمكىندىك تۋعىزادى. كوميسسيا قوعامدىق پىكىردى, قولدانىستاعى زاڭنامانى زەرتتەپ, مەملەكەت باسشىسىنا ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى جاعداي, ازاماتتىق قوعامنىڭ سۇرانىستارى تۋرالى مالىمەت بەرەدى. سونىمەن قاتار, كوميسسيا ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋگە بەلسەندى اتسالىسادى, وسى سالادا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كۇشەيتىلۋىنە كومەكتەسەدى.
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ مەملەكەتتىك تەتىگىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنا ءوز ۇلەسىن قوستى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىن. بۇل قازاقستاننىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى حالىقارالىق كونۆەنتسيالارىنا جانە بۇۇ-نىڭ ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار مەن ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ءجانە مادەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىلەرىنە قوسىلۋى, حالىقارالىق گۋمانيتارلىق قۇقىق جانە ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى حالىقارالىق شارتتار ءجونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرۋ, ءبىلىم ءجانە عىلىم مينيسترلىگىندە بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ قۇرىلۋى بولىپ تابىلادى. بۇعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى ۋاكىل (ومبۋدسمەن) ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋىن, تۇزەۋ مەكەمەلەرى مەن تەرگەۋ يزولياتورلارىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا بەرۋدى, ءولىم جازاسىنا موراتوري ەنگىزۋدى, كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ جۇمىستارىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس جاقسارتۋدى, «قازاقتەلەكوم» اق ۇسىناتىن بايلانىس قىزمەتىنىڭ ءتاريفىن تومەندەتۋ مەن قول جەتىمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى جاتقىزۋعا بولادى.
قازىرگى كەزدە كوميسسيا راتيفيكاتسيالانعان حالىقارالىق كەلىسىمدەردى ىسكە اسىرۋ وزەكتى ماسەلەلەرىمەن, قاماۋدا ۇستايتىن ورىنداردا قيناۋدىڭ الدىن-الۋ, تاۋەلسىز ۇلتتىق پرەۆەنتيۆتىك تەتىكتەرىن قۇرۋمەن, ومبۋدسمەن ينستيتۋتىنىڭ زاڭنامالىق بازاسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ جانە جەتىلدىرۋمەن, 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ ۇسىنىمدارىن ىسكە اسىرۋدىڭ مونيتورينگىمەن, ازاماتتىق قوعامنىڭ ينستيتۋتتارىمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن, شەتەلدىك ەلشىلىكتەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋمەن, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىندە مەملەكەتتىڭ وڭ ءيميدجىن قۇرۋىنا كومەكتەسۋمەن اينالىسادى.
جىل سايىن كوميسسيا حاتشىلىعىنا 1000-نان استام ازاماتتاردان جازباشا شاعىم حاتتار كەلىپ تۇسەدى. كەلىپ تۇسكەن ارىزدار كوميسسيانىڭ ءتيىستى ۇسىنىمدارىمەن نە بولماسا قورىتىندىلارىمەن ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا: پروكۋراتۋرا, سوت, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنا قاراۋعا جىبەرىلەدى. كونستيتۋتسيا قاعيدالارىنا, سونداي-اق باسقا دا زاڭنامالىق اكتىلەر نورمالارىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى, شەتەل ازاماتتارى, ورالماندار, ازاماتتىعى جوق ادامدار, ۇيىمدار ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن زاڭدا بەلگىلەنگەن ءتارتىپپەن كوميسسياعا شاعىمدانۋعا قۇقىلى. تەك ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا قاراۋ ءتارتىبى, نەگىزىنەن, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى زاڭنامامەن, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ جانە ازاماتتىق ءىس ءجۇرگىزۋ زاڭنامالارىمەن شەشىلەتىن ازاماتتاردىڭ شاعىمدارىن قارامايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
2010-2011 جىلدار بويى كوميسسيا مەملەكەتتىك ورگاندار, قوعامدىق ۇيىمدار جانە حالىقارالىق ساراپشىلارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ ارقىلى ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا مونيتورينگ جۇرگىزدى, ونىڭ قورىتىندىلارى 2010 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ادام قۇقىقتارىنىڭ احۋالى تۋرالى باياندامادا ءوزىنىڭ ورنىن تاپتى. ال 2011 جىلى كوميسسيا ءوزىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەتتىك ورگاندار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ ءمالىمەتتەرىنە, سونداي-اق كوميسسيا جانە ونىڭ حاتشىلىعىنىڭ ارنايى زەرتتەۋلەرىنىڭ قورىتىندىلارىنا نەگىزدەلگەن «2010 جىلعى قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارىنىڭ احۋالى» اتتى جىل سايىنعى بايانداما جوباسىنىڭ تۇساۋىن كەستى.
وندا, ەڭ الدىمەن, ەلدەگى ادام قۇقىقتارى احۋالى كورسەتىلدى. بايانداما قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسى تۋرالى دەرەكتەرگە تولى, وسى سالاداعى ۇلتتىق زاڭنامانى كورسەتەدى, ونى حالىقارالىق قۇقىقتىق اكتىلەرمەن سالىستىرادى ءجانە ت.ب. العاشقى تەرگەۋ-تەكسەرۋ بارىسىندا ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كەيبىر لاۋازىمدى تۇلعالارمەن قيناۋدى قولدانۋدىڭ الدىن-الۋ جولدارى بويىنشا, سونداي-اق اقپارات الۋعا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ۇسىنىستار بەرىلدى.
ادام ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, ولاردى قالاي قورعاپ قالۋدى ءبىلۋى كەرەك, ايتپەسە قۇقىقتىق تەتىكتەردىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى ايتۋدىڭ ماعىناسى بولمايدى. 2005 جىلى كوميسسيا ادام قۇقىقتارىنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرى بويىنشا 3 جيناق شىعاردى. 2004-2006 جىلدارى جەكە جيناقپەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ادامنىڭ جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ تۋرالى» 2003, 2004, 2005 جىلدارداعى كوميسسيانىڭ باياندامالارى جاريالاندى.
يۋنەسكو-ءنىڭ كلاستەرلىك بيۋروسىنىڭ جانە قازاقستانداعى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ (بۇۇدب) كومەگىمەن قۇرىلعان ادام قۇقىقتارى جونىندەگى تسيفرلى كىتاپحانا حالىقتى قۇقىقتىق اعارتۋدا ەڭ كورنەكتى قۇرالداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وعان ۇقساس كىتاپحانا تمد جانە بالتيكا ەلدەرىندە جوق. نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ينتەرنەتتەگى http://hrc.nabrk.kz مەكەن-جاي بويىنشا الۋعا بولادى. قۇجاتتار قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانعان. ينتەرنەتكە قوسىلماي تسيفرلى كىتاپحاناعا تىكەلەي كىرۋ ءۇشىن وفف-لاين رەجيمى قولدانىلادى, بۇل از قامتىلعان ازاماتتار ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
2006 جىلعى قىركۇيەك ايىنان باستاپ كوميسسيانىڭ ۆەب-سايتى, سونداي-اق قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ, قۇقىق قورعاۋ تاقىرىبىندا اقپاراتتىق-انىقتامالىق ماتەريالداردىڭ ەلەكتروندىق كىتاپحاناسى قىزمەت ەتەدى. يۋنەسكو-ءنىڭ كلاستەرلىك بيۋروسىنىڭ جانە قازاقستانداعى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ كومەگىمەن الماتى قالاسىنىڭ, وڭتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ اكىمدىكتەرىندە ۇقساس تسيفرلىك كىتاپحانالار قۇرىلعان.
بۇگىندە ۇلتتىق زاڭناماعا, قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنا ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ ماسەلەسى بۇكىل بارلىق دەڭگەيلەردە ءجانە قۇقىق قورعاۋ فورۋمدارىندا تالقىلانۋدا. ونىڭ ۇستىنە بۇل ماسەلە قازاقستاننىڭ ەىقۇ-دا توراعالىق ەتۋىنە بايلانىستى وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. ۇلتتىق جوسپاردىڭ كەيبىر قاعيدالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۇقىقتىق ساياسات جونىندەگى تۇجىرىمداماسىندا ءوز ورنىن تاپتى. وسىعان وراي ۇلتتىق جوسپاردىڭ كەيبىر ۇسىنىمدارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگاندار بىرقاتار نورماتيۆتىك اكتىلەردى قابىلدادى. ماسەلەن, زاڭداردى جەتىلدىرۋگە, قوعامدى اقپاراتتاندىرۋعا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كاسىپتىلىگىن جوعارىلاتۋعا باعىتتالعان 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان بۇۇ ازاپتاۋعا قارسى كوميتەتىنىڭ ۇسىنىمدارىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى, ازاپتاۋ جانە قاتىگەزدىككە بايلانىستى ت.ب. ارىزداردى تەكسەرۋ تۋرالى نۇسقاۋلىق بەكىدى.
ارينە, مەملەكەتتىك جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىندە ادام قۇقىقتارى ءالى دە ءسوزسىز باسىمدىققا يە بولعان جوق, مەملەكەتتىك ورگاندار جانە باسقا ۇيىمدار قىزمەتىندە كوبىنەسە تار ۆەدومستۆولىق جانە كورپوراتيۆتىك مۇددەلەردى العا قويادى. ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ ءجونىندەگى ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋ – بۇل قورىتىندىسى بارلىعىنىڭ جانە ءار قايسىسىنىڭ كۇش سالۋىنا بايلانىستى كەشەندى, كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن, ماقساتتى مىندەت. ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قورعاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ جانە ۇكىمەتتىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسى ءارقاشاندا جۇيەلى ەمەس. وكىنىشكە وراي, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزۋ جاعدايلارى ءالى دە كەڭ تارالعان, ولار كوميسسيانىڭ بايانداماسىندا ءجىتى باياندالادى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزۋ فاكتىلەرى تۋرالى اقپارات كوپ.
نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ىشىندە – پاتەرناليزم جانە قۇقىقتىق نيگيليزم ءداستۇرلەرى ارقىلى كورسەتىلەتىن قوعامدىق سانا-سەزىمنىڭ ينەرتسياسى, ازاماتتارعا ءوز قۇقىقتارىن جانە بوستاندىقتارىن ءجۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى جاسايتىن زاڭناماداعى جانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىنداعى كەمشىلىكتەر دەيمىز. ويتكەنى, ادام قۇقىقتارىن جانە بوستاندىقتارىن ءجۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قۇقىقتىق تەتىكتەر مەن پروتسەدۋرالاردىڭ ءبىرىڭعاي, ءدال ۇيلەستىرىلگەن جۇيەسى كەرەك. وسىعان بايلانىستى, بىرىڭعاي ستراتەگيا ەندىرۋ, قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى جاعدايدى جاقسارتۋ ءجونىندەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ كۇشتەرىن بىرىكتىرۋ ارقىلى ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قورعاۋ بويىنشا تۇجىرىمدامانى ازىرلەۋ نەگىزگى ماقسات.
قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ۇەۇ-مەن ءجانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت, مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ساياساتىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى ۇسىنىمداردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا الدىمەن ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا مونيتورينگكە, تالدامالىق زەرتتەۋلەرگە, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا قاتىسۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسى 2008 جىلعى 26 قاڭتاردا وتكەن باس پروكۋراتۋرانىڭ كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسىندە قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تولىق قۇقىقتى مۇشەسى دەپ ايتتى. ءبىز بارلىق حالىقارالىق قۇقىق جونىندەگى كوپشىلىككە تانىلعان اكتىلەرگە قوسىلدىق. وسىعان بايلانىستى, ءبىز ەشكىمگە كونستيتۋتسيامەن جانە زاڭدارمەن بەكىتىلگەن ادام قۇقىقتارىن بۇزۋعا جانە ەلدىڭ ءيميدجىن تومەندەتۋگە جول بەرمەۋىمىز كەرەك.
تۇسكەن وتىنىشتەردى تالداۋ بويىنشا ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى جالعاسىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندە: نەگىزسىز قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جانە سوتتاۋ, سونداي-اق كىنالى تۇلعالاردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتپاۋ, لاۋزىمدى تۇلعالاردىڭ قىزمەت بابىن تەرىس پايدالانۋى, بوستاندىقتان ايىرۋ ورىنداردا ۇستاۋ رەجىمىن بۇزۋ, دالەلسىز تۇتقىنعا الۋ, قىلمىستىق ىستەر بويىنشا دالەلدەردى فالسيفيكاتسيالاۋ, تەرگەۋ جۇرگىزۋدىڭ جانە قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەردى سوتتاردا قاراۋ مەرزىمدەردىڭ ۇزاقتىعى, زاڭسىز جۇمىستان بوساتۋ, تۇرعىن ءۇي, زەينەتكەرلىك قۇقىقتارىن جانە مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتۋ قۇقىعىن بۇزۋ جانە ت.ب. كوميسسيا العاشقى تەرگەۋ ورگانداردىڭ زاڭدىلىعىن ساقتاۋدى باقىلاۋ جۇرگىزەتىن ورگان ەمەس ەكەنىن جانە ءتۇسكەن وتىنىشتەر بويىنشا شەشىم قابىلداۋعا قۇقىعى جوق ەكەنىن ەسەپكە الىپ, وسى ءوتىنىشتەر زەرتتەلىپ جانە قورىتىندى جاسالعان سوڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا قاراۋ ءۇشىن جولدانادى.
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى ءوزىنىڭ تەڭ ءدارەجەدەگى ارىپتەسى رەتىندە تانيتىنىن باسا ايتقىم كەلەدى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2006-2011 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن» كوميسسيا كۇندەلىكتى قىزمەتىندە كەڭىنەن قولدانادى.
ءبىز ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ءوز ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان ءارى جانداندىرا تۇسپەكپىز. كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, سەمينار-ترەنينگتەر, وتىرىستار وتكىزۋ, تەرگەۋ يزولياتورلارى مەن تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە, قۇرىلىس وبەكتىلەرىنە جانە الەۋمەتتىك سالانىڭ باسقا دا مەكەمەلەرىنە بىرگە بارۋ شەڭبەرىندەگى كەزدەسۋلەر كەڭىنەن تاراعان.
كوميسسيا وكىلدەرىنىڭ ءوزى دە ۇكىمەتتىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى وتكىزەتىن ءىس-شارالارعا ءتۇرلى ادىستەمەلىك جانە اقپاراتتىق كومەك كورسەتە وتىرىپ, بەلسەنە قاتىسادى. ءوزارا ەكى جاقتى ءتيىمدى كەلىسىم بويىنشا ۇكىمەتتىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنا كەلىپ تۇسكەن ازاماتتاردىڭ كۇردەلى شاعىمدارىن قاراۋ ءتاجىريبەگە ەنگىزىلگەن. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وكىلدەرى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ جانە ونىڭ ساراپتامالىق كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ءارىپتەستىك قاتىناستاردى دامىتۋ ءۇشىن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ قۇرامىنا ازاماتتىق قوعامنىڭ بارىنشا تانىمال ءجانە بەدەلدى وكىلدەرىن ەنگىزە وتىرىپ, ساپالى تۇردە وزگەرتۋ ۇيعارىلدى.
ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن ۇكىمەتتىك ەمەس قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدار دا ءوز تاراپتارىنان كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا وڭ باعالارىن بەرىپ, ءاردايىم ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا دايىن ەكەندەرىن ءبىلدىرىپ وتىرادى. كوميسسيا ءوز تاراپىنان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار تۋرالى زاڭنامانى ءجانە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن جەتىلدىرۋ تۋرالى ۇسىنىمدارىن مەملەكەت باسشىسىنا, پارلامەنتكە ءجانە ۇكىمەتكە جىبەرەدى.
قازىرگى زامانداعى ادام قۇقىقتارى – جالپىادامزاتتىق مادەنيەتتىڭ قۋاتتى ءبولىگى. ال ديپلوماتيا مەملەكەتارالىق قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋدا عانا ەمەس, ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ مەن نىعايتۋدا دا شەشۋشى ءرول اتقارادى. سوندىقتان بۇگىنگى قولدانىلىپ جۇرگەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ حالىقارالىق امبەباپ جانە وڭىرلىك تەتىكتەرى ناق وسى ديپلوماتيالىق ونەردىڭ ارقاسىندا ءساتتى ازىرلەنگەن. دەمەك, ءسوزىمدى قورىتىندىلاي كەلە, ادام قۇقىقتارىنىڭ ءمانىسىن مەن مىنانداي فورمۋلامەن انىقتاعان بولار ەدىم: «ادام قۇقىقتارى – جوعارى قۇندىلىق, ونى قۇرمەتتەۋ, ساقتاۋ جانە قورعاۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى».
ساعىنبەكتۇرسىنوۆ, پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى كوميسسيا توراعاسى.