وڭتۇستىكتە ەلەكتر ەنەرگياسىنا ءزارۋلىك بار. “شامنىڭ جارىعى تۇبىنە ءتۇسپەيدى” دەگەندەي, رەسپۋبليكادا ءۇشىنشى قالا اتانعان شىمكەنتتىڭ تاپ ىرگەسىندە وتىرسا دا ەلەكتر جارىعىنىڭ تولىق قۋاتى جەتپەيتىن, كەيدە جالپ ەتىپ ءسونىپ قالاتىن شاعىن اۋىلدار بار.
وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا ەلەكتر ەنەرگياسى, جىلۋ وندىرەتىن قازاندىقتار ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ, قالىڭ جۇرت ايلاپ قاراڭعىلىقتىڭ قۇشاعىندا قالعانىن ۇمىتقان جوق. ۇيدە كوگىلدىر وتىن, جىلۋ بولماي, دالادان شوپشەك تەرىپ, قازان اسقان كۇندەر دە ۇمىتىلماق ەمەس.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بيۋدجەتىنىڭ ءوزى تۇتاس قىرعىزستانداي مەملەكەتتىڭ جىلدىق بيۋدجەتىنەن ارتىق. وسىنىڭ ءوزى قوردالانعان ماسەلەلەردى رەت-رەتىمەن شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ادامدار دا قىزىق. پىشاق ۇستىنەن ءبولىنىپ كەتكەن جەرلەرگە ءۇي سالىپ العاننان كەيىن تەزىرەك ەلەكتر جارىعى, جول تارتىلىپ, اۋىز سۋ جانە ىستىق سۋ كىرسە دەپ ويلايدى.
الايدا, وسى ماسەلەلەردىڭ شەشىلمەي جاتقانى جوق. جۋىردا شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى ارمان جەتپىسباەۆ التى ايلىق جۇمىس ەسەبىندە ەلەكتر, تابيعي گازبەن جانە جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى جۇمىستاردى تۇيىندەپ ايتقان.
جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا 2011 جىلى 2 جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 451,0 ملن.تەڭگە قارالعان. ونىڭ ىشىندە, ۇزىندىعى 3,1 كم. ماگيسترالدى جىلۋ قۇبىرلارىن كۇردەلى جوندەۋگە 352 ملن.تەڭگە قاراستىرىلىپ, جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ءناتيجەسىندە بيىلعى جىلى 60 پايىز جىلۋ قۇبىرلارى كۇردەلى جوندەۋدەن وتەدى.
ىشكى ورامدىق جىلۋ قۇبىرلارىنىڭ 12,3 كم اۋىستىرۋعا 98,8 ملن.تەڭگە قارالىپ, جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
قالا اكىمى بۇگىن جانە ەرتەڭ اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ جاي-جاپسارىن باياندادى. الايدا, ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىعىن شەشپەي, ونەركاسىپتى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس.
ال ەنەرگوورتالىقتار جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى.
تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى جانىنداعى ساراپتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, كاسىپكەر قايىپبەك قامباروۆ وسىعان بايلانىستى ويلارىن بىلايشا جۇپتايدى.
جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمنىڭ جەلىلەرى مەن تەحنيكالىق جاي-كۇيى جوندەۋدى نەمەسە اۋىستىرۋدى تالاپ ەتەدى. وسىعان بايلانىستى بىلتىر تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى سالالىق باعدارلاماسى ماقۇلداندى. باعدارلامانىڭ مىندەتى كوممۋنالدىق جۇيەلەردىڭ جاڭعىرتىلۋى مەن دامۋىنا ىقپال ەتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنداعى ەنەرگيا تيىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ, وسى سالاعا جەكە كاپيتال تارتۋ جانە تاريف جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ونىڭ ىشىندە شىمكەنت قالاسى ەنەرگيا تاپشىلىعىن تارتىپ وتىرعان ايماق. بۇل تاپشىلىق ونەركاسىپكە, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋگە كەرى اسەر ەتەتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى – وڭىردەگى ەنەرگيا وندىرەتىن كاسىپورىنداردى جاڭارتۋ. وسىعان بايلانىستى ەنەرگەتيكتەر مەن ماماندار بىرلەسە وتىرىپ, «3-ەنەرگوورتالىق» اق-عا ارناپ ينۆەستيتسيالىق جوبا جاسادى. ول يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى مەن وقو بويىنشا تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ دەپارتامەنتىنىڭ بىرلەسكەن بۇيرىعىمەن بەكىتىلدى.
جالپى ءبىر ايتا كەتەرى, اتالعان كاسىپورىننىڭ جىلۋمەن بىرگە 160 مۆت ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋگە شاماسى جەتەدى. قازىر جازعى ۋاقىتتا 80 مۆت, قىسقى ۋاقىتتا 150 مۆت ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرىپ وتىر. 2007-2010 جىلدار ارالىعىندا جەكە ينۆەستورلارمەن كاسىپورىنعا 7,6 ميلليارد تەڭگە قارجى سالىندى. 2,9 ميلليارد تەڭگەگە جىلۋ ورتالىعى مەن قالانىڭ وڭتۇستىك ايماعىن قوساتىن جاڭا جىلۋ ماگيسترالىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. جىلۋ جۇيەلەرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى, قوندىرعىلارى جاڭاردى. ولاردىڭ بۇرىنعىعا قاراعاندا قۋاتتىلىعى, تيىمدىلىگى ارتتى. وسى جۇمىستاردىڭ ءناتيجەسىندە ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ 165 پايىزعا ءوستى. ايتالىق, 2007 جىلى ول 536,4 ملن. كۆ/ساع بولسا, 2009 جىلى 884,4 ملن. كۆت/ساع-قا جەتتى. بۇدان بولەك وتىنعا كەتەتىن شىعىننىڭ كولەمى دە ايتارلىقتاي كەمىپ, تۇتىنۋشىلارعا جىلۋ بەرۋ 1,5 ەسەگە, ال ەلەكتر قۋاتىن بەرۋ 23 پايىزعا ارتتى. اكتسيونەرلەر كومەگىنىڭ ارقاسىندا 2007-2010 جىلدار ارالىعىندا مازۋت پەن گازعا ءتولەنەتىن شىعىننىڭ ءبارىن كاسىپورىن ءوز ەسەبىنەن جابا الدى. ياعني, كاسىپورىن توقتاپ قالۋدىڭ الدىن الىپ, تۇتىنۋشى الدىنداعى مىندەتىن ورىنداپ شىقتى دەگەن ءسوز.
جوبا بويىنشا 2012 جىلعا قاراي كاسىپورىنعا جاڭا تۋربينا مەن گەنەراتور ورناتۋ ارقىلى ونىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ قۋاتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دالىرەگى, ەلەكتر قۋاتىن 210 مۆت-قا دەيىن نەمەسە 80 پايىزعا وسىرۋگە مۇمكىندىك بار. بۇل وڭىردەگى جارىق تاپشىلىعىن ءبىرجولاتا شەشە الادى. جالپى, ءبىز مىنا ماسەلەگە ايرىقشا كوڭىل بولۋگە ءتيىستىمىز, كاسىپورىنداردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ونى دامىتۋ قاجەت. دامىماعان, جاڭالانباعان كاسىپورىندى قۇردىمنان قۇتقارىپ قالۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز وتكەن قىستا سەمەي مەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ پريوزەرسك قالاسىنداعى جاعدايدىڭ قايتالانباۋىن كۇنى بۇرىن الدىن الۋعا ءتيىستىمىز. ولاي بولسا وتكەن-كەتكەننەن ساباق الۋ, جىلۋمەن, جارىقپەن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپورىنداردىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالارىنا جەتكىلىكتى دارەجەدە ءمان بەرۋ, ونىڭ جۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتۋ اتقارۋشى ورگاننىڭ مىندەتى دەپ بىلەمىن.
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى وسىلاي دەيدى. ءبىر سۇيسىنەرلىگى, ورتالىقتىڭ قوندىرعىلارىن زامان تالابىنا ساي جابدىقتاۋعا مەيىلىنشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعان “3-ەنەرگوورتالىق” باسشىلىعى وزدەرىندە دە قارجى تاپشىلىعى بايقالسا دا يگىلىكتى ىستەردەن شەت قالمايدى ەكەن. مۇنى قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءۋاليحان سۇلەيمەنوۆ اقساقال راستاعان.
– شىمكەنتتە بۇگىندە 300-دەن اسا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى جانە 7 مىڭعا جۋىق تىل ەڭبەككەرى تۇرادى. مەنىڭ بىلۋىمشە, سوعىس ارداگەرلەرىنە جىلۋدى تەگىن بەرۋ رەسپۋبليكادا تەك شىمكەنتتە عانا بار. وسىنداي يگى ءداستۇردى قالىپتاستىرعان جوعارىدا اتالعان كاسىپورىننىڭ باسشىلىعىنا ءوز تاراپىمنان دا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن.
ەنەرگوورتالىق قالانى جىلۋ جانە ىستىق سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان جالعىز كاسىپورىن. ونىڭ قىزمەت ەتۋ ايماعىنا جالپى اۋماعى 3,7 ملن. تەكشە مەتردى الىپ جاتقان 1843 كوپ قاباتتى ءۇي, ەكى مىڭداي مەكەمە جانە قوعامدىق ۇيىمدار كىرەدى. تەتس ساعاتىنا ورتاشا ەسەپتەن 100 مۆت ءوندىرىپ كەلدى. بۇل وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كەرەك ەنەرگيانىڭ ۇشتەن بىرىندەي عانا.
ءتورت جىل بۇرىن ەنەرگوورتالىققا كەلگەن جەكە ينۆەستور مودەرنيزاتسيالاۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋ جاساۋعا قوماقتى قاراجات بولگەن. جاڭا جىلۋ ماگيسترالى قۇرىلىسىنىڭ قۇنى 2,9 ملرد. تەڭگەگە ءتۇستى. بۇل وبلىس ورتالىعىن جىلۋمەن قامتۋدى جالعاستىرۋداعى كوپ جۇمىستاردىڭ بىرەگەيى عانا. جىلۋ جۇيەسىن جاقسارتۋ مەن قورشاعان ورتاعا زالالسىزداندىرۋ ارەكەتى ءوز ءناتيجەسىن بەرە باستاعان سىڭايلى.
الايدا, وندىرىستىك شىعىنداردىڭ كوپتىگى ورتالىقتىڭ قولىن بايلاپ وتىر. مامانداردىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا 4 ملرد. تەڭگە شىعىنعا وتىرعان. ونىڭ ىشىندە جىلۋ جابدىقتاۋعا قىزمەت ەتۋگە باعىتتالعان دەبيتورلىق قارىز جارتى ميلليوننىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە تۇتىنۋشىلار ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن 100 ملن. تەڭگە قارىز.
وسىنىڭ ءبارىن ەسەپكە الساق, الىپ قالانى جىلىتىپ ءارى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ورتالىقتىڭ ءحالى مۇشكىل سياقتى. قيىندىقتان شىعار جول قايسى؟
تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى جانىنداعى ساراپتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, كاسىپكەر قايىپبەك قامباروۆ ءبىر سوزىندە: ءبىز قاي ۋاقىتتا دا ءتاريفتىڭ كوتەرىلۋىنەن قورىقپاۋىمىز كەرەك. تۇتىنۋشى ونى تۇسىنە ءبىلۋى ءتيىس. شىمكەنتتە سوڭعى ءۇش جىلدا كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە ءتاريفتى كوتەرمەگەن كاسىپورىندار دا بار. ال وسى ءۇش جىلدا تاۋار باعاسى, ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيى ءبىرشاما كوتەرىلدى. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ءتاريفتى كوتەرمەگەندىكتەن شىعىنعا باتىپ وتىرعان كاسىپورىندار دا جوق ەمەس. سوندىقتان, قولداعى بار دۇنيەنى قۇرتىپ الۋعا بولمايدى, – دەيدى.
كاسىپكەر ءارى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتىنىڭ ءۋاجى ورىندى شىعار. “ 3-ەنەرگوورتالىق” وڭتۇستىكتە جىلۋ مەن ەلەكتر تاپشىلىعىن جويا الاتىن بىردەن ءبىر كاسىپورىن. ال ونداي كاسىپورىندى تۇرالاتىپ الۋ ەرتەڭگى كۇنى ۇلكەن قيىندىقتار اكەلەتىندىگىن ۇمىتپاۋ كەرەك سياقتى.
باقتيار تايجان, شىمكەنت.