ءبىزدىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءوسىپ-ءونىپ, كوركەيدى. وتكەن جيىرما جىل ىشىندە مەملەكەتىمىز ىرگەسىن مىقتاپ قىمتاپ, بولاشاعىنا جول اشتى. وسى كەزەڭ ارالىعىنداعى اتقارىلعان جۇمىستاردى تالداۋ, ءوزگەرىستەر ولشەمىن دايەكتەۋ, الدا تۇرعان مىندەتتەردى سارالاۋ تاۋەلسىزدىك تۋىن تىكتەي ءتۇسۋ بولماق. بۇل ورايدا ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالارىنىڭ تابىستى بولۋى كوبىنە مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جاعدايىنا تىكەلەي بايلانىستى دەيمىز. ال سوتتار مەملەكەتتىڭ نەگىزگى قۇقىقتىق ينستيتۋتى بولىپ تابىلاتىندىعىن ەلباسى سۋديالار وداعىنىڭ V سەزىندە اتاپ ءوتتى. ەندەشە ازاماتتار ءۇمىتىنىڭ اقتالۋى, ولاردىڭ ادىلەتتىلىككە دەگەن سەنىمى سۋديالار قىزمەتتەرىمەن تىعىز. سوندىقتان سوت جۇيەسىندە تۋىنداعان وزەكتى ماسەلەلەر ءارقاشان مەملەكەتتىڭ جانە بۇكىل قوعامنىڭ نازارىندا بولۋعا ءتيىس, دەدى پرەزيدەنت. مىنە, بۇل قاعيدانى باسشىلىققا العان جوعارعى سوت ءتوراعاسى بەكتاس بەكنازاروۆ اتالعان قىزمەتكە سايلانۋىنا ءجۇز كۇن تولۋىنا ورايلاستىرىلىپ جاقىندا ءوتكىزگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرىنە ارنالعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا اتقارىلعان جۇمىستاردى, وزەكتى ماسەلەلەردى, وزگەرىستەردى, الدا تۇرعان مىندەتتەردى قوعامنىڭ نازارىنا سالدى.
جوعارعى سوت ورگانى باسشىسى وتكىزگەن العاشقى ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ ەرەكشەلىگى, مۇندا وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتارعا شاقىرىلعان ايماقتىق تىلشىلەر قاۋىمى ونلاين رەجىمدە بەينە-كونفەرەنتس بايلانىس ءجۇيەسىن پايدالانىپ, سۇراقتارىن تىكەلەي قويا الدى. وبلىستاردىڭ, استانا مەن الماتى قالالىق, جالپى العاندا رەسپۋبليكانىڭ 18 سوتىنا جينالعان جۋرناليستەردەن كەلىپ تۇسكەن سۇراقتار سانى 100-گە جۋىقتادى. قازاقستاندىق سوت جۇيەسىنىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان ماقساتتارى, جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالار, كادر, حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ سياقتى ماسەلەلەرگە قاتىستى ەلىمىزدىڭ باس سۋدياسى ءبىر جارىم ساعاتتان ارتىق ۋاقىت بويى جاۋاپ قايتاردى.
جوعارعى سوت توراعاسىنا ارنالعان سۇراقتاردىڭ مازمۇنى دا ءتۇرلى بولدى. سونىڭ العاشقىسى قولدانىستاعى ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەسى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن سۇراق رەتىندە قويىلدى. بۇعان ەلىمىزدىڭ باس سۋدياسى تياناقتى جاۋاپ بەردى. قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن ەلباسى سۋديالار وداعىنىڭ V سەزىندە قويعان بولاتىن, دەدى توراعا. بۇل جۇمىس كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ەلىمىز 2010 جىلدان باستاپ ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسىنە ءوتتى. ءىس العاشىندا اۋداندىق سوتتا قارالادى, زاڭدى كۇشىنە ەنبەگەن سوت اكتىلەرى وبلىستىق سوتتارداعى ەكى القادا قارالىپ, ال زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرى جوعارعى سوتتا تەكسەرىلەدى. بۇل نەگىزىنەن سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋدەگى دۇرىس قادام بولدى. وسى جۇيەدە ءبىر جارىم جىل بويى جۇمىس جاساي كەلە, ءبىر ورىندا توقتاپ قالماي, ونى ودان ءارى دامىتۋ قاجەتتىگى ايقىندالدى. ءبىرىنشى ساتىلى سوتتا جول بەرىلگەن كەمشىلىكتەر تەز ارادا ءارى ساپالى تۇردە جويىلىپ, سوت اكتىسى زاڭدى كۇشىنە ەنۋى ءتيىس. قازىرگى كۇنى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىن جوعارعى سوت قارايتىن بولعاندىقتان, حالىق تىكەلەي وعان ادىلدىك ىزدەپ كەلەتىن بولدى. بىلتىرعى جىلى وبلىستىق سوتتا قارالماعان 10 000 مىڭعا جۋىق ءىس بويىنشا سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرۋ جونىندەگى وتىنىشتەر تىكەلەي جوعارعى سوتقا كەلىپ تۇسكەن. بۇل ىستەر بويىنشا سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعى العاشىندا وبلىستىق سوتتىڭ اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق القالارىندا تەكسەرىلۋى ءتيىس ەدى. بۇگىندە جوعارعى سوت تومەنگى ساتىلاردا شەشىلۋى ءتيىس ءماسەلەلەردى قاراپ, سۋديالار مەن سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇكتەمەسى وتە اۋىر بولىپ وتىرعانىن بايقادى. جوعارعى سوتتىڭ ءاربىر سۋدياسى قازىرگى كۇنى 70-80 ءىستى قاراپ, زەرتتەپ جاتسا, وبلىستىق سوتتىڭ الەۋەتى تولىققاندى ىسكە اسىپ جاتقان جوق.
سونىمەن قاتار, وبلىستىق سوتتاردىڭ توراعالارى سوت اكىمشىلەرىنە اينالىپ وتىرعان جايى بار. ولار القانى باسقارمايدى, ءىس قارامايدى, بۇل ءوز كەزەگىندە كەيبىر سوتتار ءتاجىريبەسىنىڭ قاداعالاۋسىز قالۋىنا الىپ كەلدى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, وبلىستىق سوت ءتوراعالارى كاسساتسيالىق سوت القاسىن باسقارىپ, جالپى وبلىس بويىنشا قابىلدانعان سوت اكتىلەرىنە ناقتى جاۋاپ بەرۋى ءتيىس, دەدى بەكتاس بەكنازاروۆ.
ارىز-شاعىم تاقىرىبىنداعى سۇراقتار دا از بولمادى. حالىق سۋديالاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە قانشالىقتى ءجيى شاعىمدانادى جانە بۇل شاعىمدار قانشالىقتى نەگىزدى دەگەن سۇراققا ب.بەكنازاروۆ: «سۋديالارعا قاتىستى كەلىپ تۇسەتىن شاعىمدار ماسەلەسىن قاراستىرعان كەزدە, ول شاعىمداردىڭ قايسىسى اپەللياتسيالىق نەمەسە كاسساتسيالىق تۇرعىدا, ال قايسىسى سۋديالاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە قاتىستى ەكەندىگىن اجىراتا ءبىلۋىمىز قاجەت. شاعىمداردىڭ تەكسەرىلۋى ءجانە شەشىلۋى قازىرگى كۇنى ەرەكشە قاداعالاۋعا الىنىپ وتىر. سۋديالاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە قاتىستى شاعىمدار سانى وتە كوپ دەپ ايتا المايمىن. سوتقا قورعاۋ, قولداۋ ىزدەپ كەلگەن ادامداردا كەي جاعدايدا ءىستى جۇرگىزەتىن سۋديا ەكىنشى تاراپتى قولداپ, ونىڭ مۇددەسىن قورعاپ وتىر دەگەن وي قالىپتاسۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار, سوت اكتىلەرى ۋاقىتىلى بەرىلمەۋى, ءىستىڭ اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق ساتىدا قاراۋعا ۋاقىتىلى جىبەرىلمەۋى سەكىلدى جايتتار دا كەزدەسەدى. حالىق ءوز شاعىمىن العاشىندا وبلىستىق سوتقا جولداپ, جاۋابىن الادى. مىسالعا, قازىرگى كۇنى جالپى شاعىمداردىڭ 90 پايىزى وبلىستىق دەڭگەيدە ءوز شەشىمىن تاۋىپ وتىر. وبلىستىق سوت تاراپىنان بەرىلگەن جاۋاپقا كوڭىلى تولماعان جاندار جوعارعى سوتقا جۇگىنەدى. ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە ءاربىر شاعىم بويىنشا ناقتى تەكسەرۋدى ءجۇرگىزىپ, جاۋابىن بەرىپ, شاعىمدانۋعا نەگىز بولعان جايتتاردى رەتكە كەلتىرەمىز», – دەدى .
سوناۋ 2007 جىلدان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلگەن القابيلەر سوتىنا قاتىستى بەرىلەتىن باعا, ولاردىڭ قاتىسۋىمەن قارالعان ىستەر بويىنشا شىعارىلعان سوت اكتىلەرىنىڭ ساپاسى قازىر كىمدى بولسا دا قىزىقتىراتىنى انىق. وسىعان بايلانىستى سۇراققا جوعارعى سوت توراعاسى: «قىلمىستىق ىستەر بويىنشا مامانداندىرىلعان سوتتار وبلىس ورتالىعىندا ورنالاسقان. بۇل سوتتاردا كاسىبي سۋديالار اسا اۋىر ىستەردى قارايدى. القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالاتىن ىستەر جالپى العاندا زاڭ تالابىمەن شەشىلۋدە. اعىمداعى جىلدىڭ التى ايىندا 183 قىلمىستىق ءىس القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالىپ, ولار بويىنشا 248 ادام سوتتالسا, 39 ادام قىلمىس قۇرامىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى اقتالدى. جالپى العاندا بىلتىرعى جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالاتىن ىستەر سانى كۇرت وسكەن. قازىرگى كۇنى القابيلەردىڭ قاراۋىنا اۋىر قىلمىستار بويىنشا ىستەردى بەرۋ ماسەلەسى تالقىلانۋدا. القابيلەر تۋرالى زاڭعا ساي, ولاردىڭ ءتىزىمىن جاساۋ كەزىندە 25 جاسقا تولماعان, وتەلمەگەن نەمەسە الىنباعان سوتتالعاندىعى بار, سوت ارەكەتكە قابىلەتسىز نەمەسە ارەكەت قابىلەتى شەكتەۋلى دەپ تانىلعان ادامدار, سۋديالار, پروكۋرورلار, تەرگەۋشىلەر, ادۆوكاتتار, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن اسكەري قىزمەتشىلەر, سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, ناركولوگيالىق نەمەسە پسيحونەۆرولوگيالىق ديسپانسەردە ەسەپتە تۇرعان ادامدار ەنگىزىلمەيدى. زاڭ بويىنشا قورعاۋشى مەن پروكۋرور القابيلەرگە ءۇمىتكەرلەرگە نەگىزدى جانە نەگىزسىز نارازىلىق قورسەتۋ قۇقىعىن پايدالانىپ, اقىر اياعىندا پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى سەنەتىن القابيلەر عانا قالادى», دەدى.
ەلىمىزدىڭ سوت قاۋىمداستىعىنىڭ سۋديالاردىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسى قۇرامىنا ەنۋىنە قاتىستى ماسەلە سوت جۇيەسىنىڭ جالپى ءادىل تورەلىك ەتۋدەگى ارەكەت دەڭگەيىن تانىتا الاتىندىعى بەلگىلى. سوندىقتان بۇل ساۋال دا نازاردان تىس قالمادى. سۋديالاردىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسى 1953 جىلى قۇرىلىپ, قازىرگى كۇنى بۇۇ مەن ەۋروپا وداعى جانىنداعى ۇيىم مارتەبەسىنە يە. اتالمىش حالىقارالىق ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – دۇنيە جۇزىندەگى سوت قۇرىلىمدارىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قولداۋ كورسەتۋ. حالىقارالىق اسسوتسياتسيا الەمدە بارلىعىنىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن سوت جۇيەسى جوق ەكەندىگىن العا تارتادى, ال مەن مۇنىمەن تولىقتاي كەلىسەمىن. سوندىقتان سوت قۇرىلىمىنىڭ وڭتايلى ءتۇرىن ىزدەۋ جۇمىسى ءالى جالعاسۋدا. اعىمداعى جىلدىڭ مامىر ايىندا وسى ۇيىم وكىلدەرىمەن كەزدەستىك. اسسوتسياتسيا وكىلدەرى قازاقستاننىڭ سوت قاۋىمداستىعى تۋرالى ەسەپ دايىنداپ, سونىڭ نەگىزىندە الداعى قىركۇيەك ايىندا تۇركيادا وتەتىن 54-ءشى وتىرىسىندا قر سۋديالار وداعىنىڭ وسى ۇيىمعا تولىققاندى مۇشە بولۋعا قاتىستى ءوتىنىشى قارالىپ, شەشىلەتىن بولادى. ساراپشىلار قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى كوپتەگەن نەگىزگى كورسەتكىشتەرى بويىنشا حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاقىن جانە وسىنىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ سوت قاۋىمداستىعى حالىقارالىق سۋديالار اسسوتسياتسياسىنىڭ قۇرامىنا ەنۋگە تولىق ءمۇمكىندىگى بار ەكەندىگى تۋرالى پىكىر ايتۋدا. ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنىڭ اتالعان ۇيىم قۇرامىنا ەنۋى ۇلتتىق سوت بيلىگىن جوعارى ساتىعا كوتەرمەك. ءبىز قازىرگى كۇنى وسى ماڭىزدى قادامعا دايىندالىپ, قۇجاتتار راسىمدەپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىرمىز. قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىنىڭ بۇل حالىقارالىق ۇيىمنىڭ مۇشەلىگىنە ءوتۋ-وتپەۋى 70 ەل قاتىساتىن داۋىس بەرۋ كەزىندە شەشىلمەك, دەدى جوعارعى سوت باسشىسى.
ءار سۋدياعا قويىلاتىن تالاپ وتە جوعارى. ال سوت توراعاسىنا ءارى سۋديا رەتىندە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. وسى ورايدا سوت توراعالىعىنا ءۇمىتكەر تۇلعالارعا قويىلاتىن تالاپتار جونىندەگى سۇراققا جاۋاپ وزگەلەر ۇلگى الاتىنداي قايتارىلدى. ۇزاق جىلدار بويى سوت سالاسىندا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ب.بەكنازاروۆ سۋديالىق جانە سوت توراعالىق ءتاجىريبەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, سوت ءتوراعاسىنا قاي كەزدە بولماسىن قاتاڭ تالاپتار قويىلاتىنىن جەتكىزدى. سوت توراعاسى سۋديا رەتىندە بىرىنشىدەن سانالى تۇردە ءىس قاراۋ كەرەك, ول شىعارعان شەشىم ءار ۋاقىتتا ءادىل بولىپ, ول وزگە سۋديالارعا ۇلگى بولۋ قاجەت. باسشى رەتىندە ءوزىنىڭ مىنەز- قۇلقىمەن, تارتىبىمەن, ادامگەرشىلىگىمەن, ومىرلىك باي تاجىريبەسىمەن وزگەلەرگە ۇلگى بولاتىن ادام عانا سوت توراعاسى بولۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. جوعارعى سوتتىڭ باسشىلىعى جانە جوعارعى سوت كەڭەسى سوت ءتوراعاسى ماسەلەسىن شەشكەن كەزدە الدىمەن وسى تالاپتاردى ورىنداۋعا دەن قويامىز. كادر ماسەلەسىنە كەلگەندە مەن جوعارعى سوت ءتوراعاسى رەتىندە اشىقتىق پەن جاريالىلىقتىڭ بولۋىن قالايمىن. بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ بارلىق ساتىداعى سوت توراعالارىنا ۇسىنىلاتىن كانديداتۋرالاردى, جوعارعى سوتتىڭ ءتوراعاسى ۇسىنعان كانديداتۋرالاردى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جاريالاپ, ەڭ الدىمەن زاڭگەرلەردىڭ, جالپى كوپشىلىكتىڭ, حالىقتىڭ پىكىرىن دە بىلۋگە ارەكەتتەنەمىز. بۇل قادامىمىزدى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن, وسىلايشا ءبىز وسى كانديداتۋرالار بويىنشا ءارتۇرلى پىكىرلەر دە الاتىن بولدىق.
سۋديالاردىڭ سانى دا, ساپاسى دا جۇرتشىلىقتى الاڭداتاتىن ماسەلە. وسى ورايدا قويىلعان سۇراققا توراعا: – سۋديالاردىڭ سانىن كوبەيتۋ ماسەلەسى قازىر شەشىمىن تاۋىپ جاتىر دەپ مەن ايتا المايمىن. وتكەن جىلعى قاراشا ايىنداعى ەلباسىنىڭ جارلىعى بويىنشا قىسقارتۋعا بايلانىستى 71 سۋديا ءوز قىزمەتىنەن كەتكەن بولاتىن. سونىمەن قاتار وسى جارلىقپەن 114 سۋديا وتستاۆكاعا شىقتى, ءسويتىپ سۋديالاردىڭ سانى الدەقايدا قىسقاردى. 400-گە جۋىق ادامنىڭ سانى قىسقارىپ, سولاردىڭ ىستەرى, جۇكتەمەسى جۇمىستاعى باسقا سۋديالاردىڭ موينىنا ءتۇستى. ارينە, بۇل ماسەلە ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قيىندىقتاردى الىپ كەلدى. سوعان قاراماستان جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا وتكەن جىلى دا, بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دا جۇمىس ساپاسى تومەندەگەن جوق. جۋىق ارادا جاسوسپىرىمدەردىڭ ىستەرى بويىنشا مامانداندىرىلعان سوت ماسەلەسىن شەشەمىز دەگەن ويدامىن, بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ وتىرمىز. جاقىندا ۇكىمەت تە وسى باعىتتى قولداپ, بىزگە قوسىمشا 40 سۋديا مەن 114 سوت مامانى قىزمەتكە كەلەتىن بولادى, دەدى.
نەگىزگى سۇراقتاردىڭ تاعى ءبىرى زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن سۋديالاردىڭ ودان ءارى قاراي جۇمىستى جالعاستىرۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ جانە جاڭا رەفورما باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن سۋديالاردىڭ ءومىر بويىنا مەملەكەت قامقورلىعىندا قالۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى بولدى. بۇل ورايدا توراعا زەينەتكە شىعۋ مەرزىمى ماسەلەسى ەشكىمدى اينالىپ وتپەيتىندىگىن ايتتى. سۋديالىق مىندەت جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, قىرۋار جۇمىستى اتقارۋدى تالاپ ەتەدى. قازىرگى تاڭدا 65 جاستان اسىپ ءارى قاراي جۇمىسىن اتقارىپ جاتقان سۋديالار جوق. ەلىمىزدە زەينەتكەرلىك جاسىنا جەتكەن 39 سۋديا قىزمەتىن اتقارۋدا. ايەل ازاماتشالاردىڭ زەينەتكە شىعۋ مەرزىمى 58 جاس, ال ەرلەردىڭ زەينەتكە شىعۋ مەرزىمى 63 جاس. ءبىز زەينەتكەرلىك جاسقا جەتىپ, ءوز قىزمەتىن ءتيىستى دەڭگەيدە اتقارىپ وتىرعان سۋديالاردى بارىنشا قولداۋعا تىرىسامىز. بارلىعىن زەينەتكەرلىككە شىعارۋ ءماسەلەسىن قويىپ وتىرعانىمىز جوق. قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاڭا سۋديالار بۋىنىن دا ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. جاس سۋديالاردىڭ شەبەرلىگىن ارتتىرۋعا بارىنشا قولعابىس جاساپ, شىڭداي ءتۇسۋىمىز كەرەك. ال الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا كەلگەندە بىزدە ءبىرشاما سۇراقتار تۋىندايدى. رەسەي, ازەربايجان, ۋكراينا, تاجىكستان سەكىلدى ەلدەردەگىدەي سۋديالاردىڭ ءومىر بويىنا مەملەكەت قامقورلىعىندا بولۋى ماسەلەسى جونىندەگى ءبىزدىڭ باستامامىزدى ەلباسى قولدادى. اتالمىش جايت ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ شەشىلەتىن ۋاقىت ەنشىسىندەگى ماسەلە. وسى سۇراقتىڭ وڭدى شەشىمىن تابۋى ءۇشىن ءبىز قولدان كەلگەندى جاساۋعا تىرىسامىز. ءومىر بويى ءوز قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ, زەينەتكەرلىك جاسقا جەتىپ, وتستاۆكاعا كەتكەن سۋديالارعا مەملەكەت تاراپىنان ءسايكەسىنشە تۇپكىلىكتى قامقورلىق كورسەتىلۋى ءتيىس.
كەلەسى كەزەكتە سۇراق سۋديالاردىڭ قىزمەتىنە جۇرگىزىلەتىن مونيتورينگ, نەگىزسىز شەشىمى ءۇشىن سۋديانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ تومەن بولۋىنا بايلانىستى قىزمەتىنەن بوساتىلۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بولدى. بۇل ماسەلەدە سوت مونيتورينگى ءبىرىنشى ساتىلى جانە وبلىستىق سوت سۋديالارىنىڭ قىزمەتىن ساراپتاپ, سۋديانىڭ قانشالىقتى كاسىبي دايىندالعاندىعى, بىلىكتىلىگى, ءىس قاراۋ بارىسىنداعى مۇقياتتىلىعى بويىنشا باعا بەرەدى, دەدى بەكتاس بەكنازاروۆ. 2010 جىلى جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ بارىسىندا سوت تورەلىگىن ساپاسىز جۇرگىزەتىن 209 سۋديا انىقتالدى. ولاردىڭ 195-ءى اۋداندىق ساتىداعى, 14 سۋديا وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردا قىزمەت ەتەدى. ساراپتاما ءناتيجەسىندە 8 سۋديا قىزمەتىنەن بوساتىلسا, 125 سۋدياعا قاتىستى ماتەريالدار وبلىستىق سوتتاردا تالقىلاندى. بۇدان كەيىن ولاردىڭ جۇمىس ساپاسى جوعارىلاعاندىعىن ايتۋ قاجەت. 15 سۋدياعا قاتىستى قۇجاتتار وبلىستىق سوتتارمەن سوت جيۋريىنە بەرىلىپ, 5 سۋديا كاسىبي جارامسىز دەپ تانىلسا, 2 سۋديا ءوز ەركىمەن قىزمەتىنەن بوساتىلدى. 6 سۋدياعا ءوزىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن جوعارىلاتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ەسكەرتىلدى. جۇزەگە اسىرىلعان شارالار ناتيجەسىندە قازىرگى كۇنى كوپتەگەن سۋديالاردىڭ ءوز جۇمىسىنا دەگەن كوزقاراسى ءوزگەرىپ, سوت اكتىلەرى تولىقتاي زاڭ تالاپتارىنا ساي قابىلدانىپ جاتىر. اعىمداعى جىلى 103 سۋدياعا قاتىستى سوت مونيتورينگى جۇرگىزىلىپ, ونىڭ ىشىندە 35 سۋديا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن قىزمەتتەن بوساتىلسا, جۋىق ارادا ءوز قىزمەتىندەگى شالالىعى, نەمقۇرايلىعى جانە ساپاسىز قىزمەتى ءۇشىن 52 سۋديا قىزمەتىمەن قوش ايتىسۋى مۇمكىن. ەگەر سۋديا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدا قويىلىپ وتىرعان قاتاڭ تالاپقا ساي بولماسا, ءوز ەركىمەن ارىزىن جازىپ جۇمىسىنان كەتەدى. ەگەر ءوز ەركىمەن قىزمەتىنەن كەتۋدەن باس تارتسا, سوت ءجيۋريى ارقىلى لاۋازىمىنان بوساتىلادى. سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپتىڭ وتە قاتاڭ ەكەندىگىن تاعى دا قايتالاپ ايتامىن. بۇل جۇمىس ودان ءارى جالعاسىن تاباتىندىعىنا ەشكىمنىڭ كۇمانى بولماسىن, – دەدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.