كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الماتى قالاسىندا سالىنىپ جاتقان مەترو قۇرىلىسى نىسانىندا بولىپ, تاسىمال قىزمەتىنىڭ ىسكە قوسىلۋ شاراسىنا قاتىستى. «اباي» جانە «جىبەك جولى» ستانسالارى ارالىعىنداعى باعىتتى ءجۇرىپ وتكەن پرەزيدەنت ەلىمىزدەگى تۇڭعىش مەترو قىزمەتىنىڭ العاشقى جەلىسىنىڭ قوسىلار مەزگىلىنە, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى مەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىك شاراسى سەكىلدى بىرقاتار ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى.
وسى جىلدىڭ شىلدە ايىندا الماتى مەتروسىنىڭ العاشقى باعىتىنا قاتىنايتىن جەلىگە تەمىر جول رەلستەرى توسەلگەن بولاتىن. پرەزيدەنت اباي مەن تولەباەۆ كوشەلەرىن قيىپ وتەتىن «اباي» ستانساسىنان گوگول مەن فۋرمانوۆ كوشەلەرىن قيىپ وتەتىن «جىبەك جولى» ستانساسىنا دەيىنگى ارالىقتى مەترو ۆاگونىندا ءجۇرىپ ءوتتى. ساپار اياقتالعاننان كەيىنگى جۋرناليستەرمەن بولعان ءاڭگىمە بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى الماتى قالاسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ التىن بەسىگى ەكەندىگىن ايتا كەلىپ:
– بارلىق ىستەردىڭ قاينار كوزى وسىندا, ەگەمەن قازاقستاننىڭ تاريحى ەلىمىزدىڭ وسى نۇكتەسىنەن باستاۋ الادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مەرەيتويىنا بارشا ەلىمىز دايىندالۋدا. قازاقستاننىڭ ىرعاقتى ەكونوميكالىق ءوسىمى قايتا تۇلەدى, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە قۇرىلىستار قىزۋ جۇرگىزىلۋدە جانە دامىپ كەلەدى. ءبىز قوعامدا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتتىق, ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى ارتتى, – دەدى.
ودان ءارى ەلباسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلىن الماتى جاقسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىمەن قارسى الىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋدارىپ, الاتاۋ باۋرايىنداعى قالاعا قاتىستى ءبىرشاما دەرەكتەرگە توقتالا كەتتى.
– ون جىل ىشىندە – 2001 جانە 2010 جىلدارى الماتىنىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمى نومينالدى ءتۇردە 8 ەسەگە ارتتى, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. – ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى ناقتى تۇردە وسى جىلدار ىشىندە 3,6 ەسەگە ۇلعايدى. سونىڭ ىشىندە, ەرەكشە ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن ونەركاسىپ ءونىمىن ءوڭدەۋ سوندايلىق كورسەتكىشكە ءوستى. 2001-2010 جىلدارى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە الماتىدان تۇسكەن ءتۇسىم كولەمى كەمىندە 6 ەسەگە كوبەيىپ, 127 ميلليارد تەڭگەدەن 757 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ارتتى. قالا ماڭىزدى سانالاتىن مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندستۋريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا بەلسەندىلىكپەن قوسىلدى. الماتىدا 2010-2014 جىلدارى وسى باعدارلاماعا 16 جوبا ەنگىزىلگەن. ونىڭ ىشىندە 4 جوبا 2010 جىلى ىسكە استى. بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 3 كاسىپورىن ىسكە قوسىلدى, 2011 جىلعى ەكىنشى جارتىجىلدىقتا تاعى 3 جوبا ىسكە قوسىلاتىن بولادى. ناتيجەسىندە تەك 2011 جىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا قالادا قۇنى 205 ميلليارد تەڭگەدەن استام ونەركاسىپ ءونىمى ءوندىرىلدى, بۇل 2010 جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىنەن 21,5 پايىزعا كوپ. وسى رەتتە الماتىنىڭ رەسپۋبليكالىق كولەمدەگى ۇلەسى ءبۇگىندە 2,7 پايىزدى قۇرايدى. بيىلعى جىلى الماتى قالاسىنىڭ بيۋدجەتى 246 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجاتتى قۇرادى. الماتىلىقتاردىڭ ورتاشا ايلىق نومينالدى ەڭبەكاقىسى شامامەن 120 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىنە قاراعاندا 7 پايىزعا ارتقان. بۇل قالا بارلىق سالا بويىنشا ىرعاقتى دامۋىن جالعاستىرۋدا. بۇگىنگى الماتى بۇدان 20 جىل بۇرىنعى قالامەن سالىستىرعاندا, ساپاسى ءمۇلدەم وزگەرگەن قالا, – دەپ اتاپ ءوتتى ن.نازارباەۆ.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى قازاقستان ازاماتتارىن قاسيەتتى رامازان ايىنىڭ باستالۋىمەن قۇتتىقتاپ, بارشا قازاقستاندىقتارعا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, ءاربىر وتباسىنا قۇت-بەرەكە تىلەدى.
رەلستەردى سالعاندا ولار جاڭا ادىسپەن مونوليتتىك تەمىر-بەتون نەگىزگە قويىلدى. جولدىڭ ۇستىڭگى قاباتى – ءبۇتىن تەمىر-بەتون بولىپ تابىلادى. ول جول قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, جولدى پايدالانۋ مەرزىمىن ۇزارتادى. اتالعان تەحنولوگيا قازىر تەك باتىس ەۋروپانىڭ جەكەلەگەن مەملەكەتتەرىندە قولدانىلادى, ال تمد اۋماعىندا تەك الماتى مەتروپوليتەنىندە تۇڭعىش رەت قولدانىلىپ وتىر, – دەپ ەلباسىن قۇرىلىس ىسىمەن تانىستىرىپ ءوتتى «مەتروپوليتەن» مكك ديرەكتورى م.وكشەباەۆ.
الماتى مەتروپوليتەنىنىڭ العاشقى كەزەگىن بيىل جەلتوقساندا, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي تاپسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ءبىرىنشى جەلىنىڭ قۇرامىنا جالپى ۇزىندىعى 8,56 كم. بولاتىن 7 ستانسا كىرەدى.
ەسكە سالساق, الماتى مەتروسىنىڭ قۇرىلىسى 1988 جىلى كسرو سالالىق مينيسترلىكتەرىنىڭ باسشىلىعىمەن باستالىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلدى.
كسرو-نىڭ كۇيرەۋى مەترو قۇرىلىسىن تەجەپ, قازىلىپ قويعان جەراستى جولدارىنىڭ قازاندىقتارى قايتا كومۋگە كەلمەيتىندەي كۇيدە ەدى. قارجى تاپشىلىعىنان مەترونىڭ جەكەلەگەن نىساندارى ۇزاق جىلعا توقتاتىلىپ, كەزەڭ-كەزەڭمەن قارجى سالۋدى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى جۇيەگە اينالىپ كەلدى. بۇعان دەيىنگى جۇرگىزىلگەن جۇمىستار تەك مەترو قۇبىرىنداعى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاپ تۇرۋمەن عانا شەكتەلدى. 2005 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «الماتىنى 2010 جىلعا دەيىن دامىتۋ باعدارلاماسىن» بەكىتتى. ونىڭ ءىشىندە مەترو قۇرىلىسى باسىم ينۆەستيتسيالىق جوبالار قاتارىندا بولدى. وسى كەزدەن باستاپ مەترو قۇرىلىسى قايتا قارجىلاندىرىلىپ, بارلىق قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنىڭ 70%-دايى ورىندالدى. سونىمەن قاتار قالانى دامىتۋدىڭ باس جوسپارىنا سايكەس مەتروپوليتەن قۇرىلىسىن اياقتاۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋدى ءۇش جەلى بويىنشا كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. قازىرگى ۋاقىتتا مەتروپوليتەننىڭ ءبىرىنشى جەلىسى ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. رايىمبەك داڭعىلىندا ورنالاسقان مەترو فۋرمانوۆ كوشەسى بويىمەن اباي داڭعىلىنا دەيىن, ودان ءارى بۇرىلىس جاساپ, باتىس باعىتتاعى گاگارين داڭعىلىنا دەيىن باعىت الادى. ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ ۇزاقتىعى قوس جولتابانعا ەسەپتەلىنگەن 8,56 شاقىرىمدى قۇرايدى جانە وعان «رايىمبەك باتىر», «جىبەك جولى», «المالى», «اباي», بايقوڭىر», «م.اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتر» جانە «الاتاۋ» دەپ اتالاتىن جەتى ستانسا قوسىلادى. الماتى مەتروپوليتەنىن جوبالاۋ كەزىندە قالانىڭ تاۋ-گەولوگيالىق جاعدايى, سەيسميكالىق جانە گەوگرافيالىق ورنالاسۋى قاتاڭ ەسەپكە الىنعان. جوبانىڭ جالپى ۇزاقتىعى جەراستى تاۋى ارقىلى 21,74 شاقىرىمدى قۇرايدى.
قانات ەسكەندىر,
سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.