قاراعاندىلىق ادەبيەتشى عالىمدار مەن ۇستازدار قاۋىمىنا قابي لەكەروۆ ەسىمى جاقسى تانىس. پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا, ودان سوڭ وسى ۇجىمنىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە اينالعان كەزىندە ۇزاق جىل ساباق بەرگەن ول ءوز ورتاسىنا تاماشا انشىلىك قىرىمەن دە تانىمال بولعان. اتتەڭ, بۇل ونەرى سوعىس ءورتى كيىپ كەتىپ, ءۇزىلىپ قالماعاندا ورلەي تۇسەر مە ەدى دەرسىز. مايداننان جالعىز اياقپەن ورالىپ, بالداققا سۇيەنگەن ءبىر كەم دۇنيە ۇلكەن ساحنادان ونى ەرىكسىز الىستاتقان-دى. بىراق ءجۇرەكتى اتتاي تۋلاتقان, كوڭىلدى الاي-تۇلەي تولقىتقان مۇڭ كەي-كەيدە انگە دەلەبە قوزدىرىپ قوياتىن. سوندايدا اقىن ۇستازى قابىكەن مۇقىشەۆ قۇربى-زامانداستارى, وقىتۋشىلارى الدىندا ونىڭ ءان شىرقاۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزاتىن. ادەمى كوڭىر تەنور داۋىسىمەن ءايگىلى وپەرالاردان اريالار مەن رومانستاردى شالقىتقاندا ءبىر سەرگىپ, سەرپىلىپ قالاتىن.
سول سوعىستان كەيىنگى جىلداردا, مۇعالىمدەر ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەنىندە ۇستازى دوس اقىنى قاسىمنىڭ «داريعا سول قىز» ءانىن ۇيرەنۋىنە بار ىقىلاسپەن ىنتازارلىق تانىتقان. ءسويتىپ, بۇل ءان ءتۇرلى كەشتەردە ورىندالىپ ءجۇردى. سودان كوپ ۇزاماي ونى ءوز قۇلاعىمەن ەستۋ ءۇشىن ءان يەسىنىڭ ارنايى كەلە قالاتىنىن كىم بىلگەن. بۇل كەزدەسۋ بۇگىنگە دەيىن سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى قابي اقساقالدىڭ ەسىندە. ول قالاي بولعان ەدى؟ بۇرىشتاعى پيانينوعا, بولمە ءتورىندە ءىلۋلى تۇرعان دومبىراعا قاراپ قويىپ, كەۋدەسى سىر ساندىق قارت تومەندەگى اڭگىمەنى باستادى.
... كىتاپحانادا ەدىم. «سەنى قابىكەن اعاي اكت زالىنا شاقىرىپ جاتىر»,– دەگەن حابار جەتكەن بەتتە دەرەۋ سوعان باردىم. ونداعى ۇلكەن قارا رويال جانىنداعى ەكى ادامنىڭ بىرەۋى بەيتانىس بولعانىمەن ەسىمە تۇسە كەتتى. بۇدان ونشاقتى جىل بۇرىن, الماتىداعى № 12 مەكتەپتىڭ وقۋشىسى كەزىمدە ءۇش-ءتورت جازۋشىمەن بىرگە كەزدەسۋگە كەلگەندەردىڭ ءبىرى, ياعني اقىن قاسىم امانجولوۆ ەكەنىن تاني كەتتىم.
– مىنە, «داريعا سول قىزدىڭ» جۇلدىزىن جارقىراتۋشى جىگىتىمىز وسى. سەن سياقتى بۇل دا مايدانگەر, – دەپ ۇستازىم مەنى تانىستىرىپ وتكەننەن كەيىن: «ايتىپ كورسىن, تىڭدايىق», – دەدى ول بىردەن.
مۇنداي وقىس كەزدەسۋدەن, دايىندىقسىز ءان ايتۋدان بويىم ءدىرىلدەڭكىرەپ, رويال كلاۆيشتەرىنە يمەنە قول تيگىزدىم. ساۋساقتارىمنىڭ قيمىلىن بايقاعان اقىن:
– باۋىرىمنىڭ مۋزىكالىق ساۋاتى بار ەكەن عوي. پيانينو ويناۋعا شورقاقتار ءبىر ساۋساعىمەن عانا تىقىلداتىپ وتىرىپ الادى, – دەدى ءجۇزى جادىراي ءتۇسىپ.
وسى جىلى لەبىز بە, الدە مايدانداعى بويعا بىتكەن باتىلدىق اسەر ەتتى مە, مەن ءاندى تولقۋسىز باستاپ كەتتىم. اقىن ءان اياقتالعان ساتتە كوزى جاساۋراپ, ءۇنسىز وتىرىپ قالدى. سوسىن ورنىنان تەز كوتەرىلىپ, يىعىما قولىن سالىپ, ارقامنان قاقتى دا, ءاننىڭ ءار جەرىنەن بىرنەشە رەت قايتالاتتى. ءاسىرەسە, جاۋىنگەردىڭ وق ءتيىپ, قايراتى كەمىپ, جارالى بولىپ جاتقان تۇسىن ءۇن-دىبىس ءورنەگىمەن تولقىتا اۋەندەتۋگە كوڭىل ءبولگىزدى. ءاننىڭ ءالى نوتاعا تۇسە قويماعانىن, كوركەمدەي تۇسەتىن تۇستارى بار ەكەنىن ەسكەرتىپ:
– ءتۇسىنىپ ايتۋىڭ, جۇرەك ءۇنىمەن جەتكىزە ءبىلۋىڭ ۇنايدى. كەشەگى سوعىسقا قاتىسقانداردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز داريعاسى بولدى عوي. سەنىڭ دە داريعاڭ كۇتكەن شىعار. لاۋلاعان وتتا ومىرگە قۇشتارلىقتى ءوشىرمەگەن جارىق ساۋلەگە ارنالعان جىر عوي بۇل, – دەپ اقىن تاعى ءبىر رەت ايتىپ شىعۋىمدى ءوتىندى.
«ساپىردى داۋىل, تەبىرەندى تەڭىز, تۋلادى تولقىن, شايقالدى شىڭ-قۇز», – دەيتىن تارماقتارىن ءسال كوتەرە اسقاق اۋەنمەن ەرەكشەلەپ ايتۋىمدى قۇپتاپ, ءاندى ءوز اۋزىمنان ەستىگەنىنە ريزالىعىن سەزدىرگەنىنە ەڭسەلەنىپ, اسكەري ادەت بويىنشا الدىندا بالداقسىز ءتىپ-تىك تۇرا قالعانىمدى اڭعارماپپىن.
سوسىن قابىكەن ەكەۋى «جاس قازاقپەن» سالىستىرا كەلىپ, ماعان ونىڭ ەلەگيا, جوقتاۋ مانەردە شىرقالۋىنىڭ وزىندىك ءمانىن ءتۇسىندىردى.
– تولەگەن ەرلىكپەن قازا تاپسا, مىنا جىگىت سوعىستان ەلگە امان-ەسەن ورالىپ كەلە جاتىر. سۇيگەنىن ىزدەپ كەلەدى. تاباتىنىنا ءۇمىتى ۇلكەن. سوندىقتان ءومىرشەڭ رۋحتاعى ءان-باللادا دەسەم, بولادى. كوڭىلىمنەن شىعاتىنداي ايتۋشىلارى كورىنە باستاعان ەكەن. مىنا سولدات ءىنىم, مۇڭداس باۋىرىم دا كوڭىلىمنەن شىعىپ تۇر, – دەپ قۇشاعىنا قىسقانى قالاي ۇمىتىلار. ءانگە جول اشۋشىداي بولعان عاجايىپ ءبىر كوڭىل-كۇيدىڭ بەسىگىنە تەربەلگەنىمدى بىلەمىن.
الايدا مەن «داريعا سول قىزدى» سيرەك ايتاتىنمىن. ول بىلگەنگە نازىك تە كۇردەلى, كيەلى ءان عوي. ماحاببات تا, مەيىر دە, ەرلىك تە بار. سودان دا تولقىعان اۋەن بوياۋىن قاسەكەڭ الدىنداعىداي جەتكىزۋگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك ءاردايىم ىركىلدىرەتىن. وسىنىمدى بىلەتىن جايىق اعا بەكتۇروۆ, ارىپتەسىم قالجان تۇڭعىشباەۆ, ءىنىم ەبىنەي بوكەتوۆ سىندى ازاماتتار شابىتتىڭ ءبىر شۋاقتى شاقتارىندا قولقالاعاندا عانا سالاتىنمىن. قاراعاندىدا ەكىنشى ۋنيۆەرسيتەت اشىلعان سالتاناتتا ءسابيت مۇقانوۆ جارىقتىق كىمنەن قۇلاقتانعانىن بىلمەيمىن «داريعا سول قىزدى» ايتاتىن عالىم قايدا؟» دەپ جار سالعاندا ايانباي ايتقانىم دا بار. سونداعى: «قايران, قاسىم-اي» – دەگەن جازۋشى تەبىرەنىسى كۇنى كەشەگىدەي قۇلاعىمدا.
قابي اعا اڭگىمەسىن اياقتاعاندا ول كىسىنىڭ ءسوزىن ەستىسىن دەپ ەرتە بارعان نەمەرەمىز ەكەۋىمىز تىم-تىرىس قالدىق. سەزىمتال ادام ەمەس پە, تاياعىنا سۇيەنىپ, پيانينوعا قاراي قوزعالدى. باياعىدا ءبىر ايەل روزا باعلانوۆادان اياق استىنان ءان سالىپ بەرۋىن سۇراعان ەكەن. ايەلدىڭ بۇل ءوتىنىشى اۋەلدە ۇناڭقىراماي, سوسىن ەكىقابات ەكەنىن بايقاپ قالعان ءانشى: «ءايتسە دە بۇل ءوزى ءبىر كىسىنىڭ ەمەس, ەكى ادامنىڭ ءوتىنىشى ەكەن عوي», دەيتىنىندەي ىشتەگى تىلەۋدى ۇققان بولار, «داريعانى» ايتتى. عاجاپ, الگىندەگى قالجىراڭقى جان ءاپ-ساتتە جاسارىپ كەتكەندەي جايناپ سالا بەردى.
بۇگىندە وبلىستا قاسىم امانجولوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا قىزۋ ازىرلىك جۇرگىزىلىپ جاتىر. جان-جاقتان شاقىرىلۋشىلار كوپ. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, سول كوپتىڭ ىشىندە قابي لەكەروۆ اقساقال جوق. قاراپ وتىرساق, اقىننىڭ كوزىن كورگەندەر قاتارىندا قاراعاندىدا وسى كىسى عانا قالعان ەكەن. «داريعاسىن» العاش اۋەلەتكەن ادام دا وسى قابەكەڭ. سونى ەسكەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. راسىن ايتقاندا, بىلمەيدى. مۇمكىن ەندى بىلەر.
ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى.