ەلىمىزدە اگرارلىق عىلىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ۇلتىمىزدان شىققان تۇڭعىش بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ (ۆاسحنيل) اكادەميگى, ونىڭ قازاق ءبولىمشەسىن ۇيىمداستىرۋشى ءارى تۇڭعىش ءتوراعاسى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كارىم مىڭباەۆتىڭ تۋعانىنا بيىلعى تامىزدا 105 جىل تولعالى وتىر.
ەلىمىزدىڭ دامۋىندا ءومىردىڭ ءار سالاسىندا ەلىم, جەرىم دەيتىن وزىق ويلى ۇلدارىن حالىقتىڭ ءوزى تۋعىزىپ وتىرعان. ولار كەشەگى وتكەن الىپتارىمىز شوقان, اباي, مۇحتار, قانىش توبى بولسا, سول قاتاردان ويىپ ورىن الاتىن تۇلعا وسى كارىم مىڭباەۆ. ول 1906 جىلى 16 تامىزدا قاراعاندى وبلىسىنىڭ نۇرا ءوڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. 1928 جىلى تاشكەنت قالاسىنداعى ورتا ازيا ماقتا جانە سۋ شارۋاشىلىعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ جاڭا تەحنيكالىق داقىلدار فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, ونى 1932 جىلى ءۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى. سودان كەيىن ءماسكەۋدەگى «كوتاپين» اتىنداعى ماتا فابريكاسىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇسەدى. كەيىننەن اۋىل شارۋاشىلىعى كوميسسارياتى شەشىمىمەن, وقۋىن ءۇزىپ, گرۋزياداعى كاۆكاز تاجىريبە ستانساسىندا عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزەدى. بىراق ول جەردە ونشا كوپ ىستەمەيدى. ارتىنشا ۇكىمەتتىڭ جاس مامانداردى ەلدەرىنە قايتارسىن دەگەن قاۋلىسىنا سايكەس الماتىعا ورالادى.
ول كەزەڭدە كەڭەستىك ءوندىرىس قارقىنداپ ورلەۋ ۇستىندە بولاتىن. حيميالىق جولمەن سينتەتيكالىق كاۋچۋك الۋ ونشا دامىماعان كەزدە اسكەري-ستراتەگيالىق ماتەريال رەتىندە وعان دەگەن قاجەتتىلىك كۇن ساناپ ارتقان. سوعان بايلانىستى كارىم جاستىق عۇمىرىن وسى سالانىڭ قالىپتاسىپ, وركەن جايۋىنا ارنايدى. ءوزى تۋىپ وسكەن ورتالىق قازاقستانننىڭ ۇساق قىراتتى ءوڭىرىندە وسپەيتىن ءشوپ بولمايتىن. كىم بىلەدى, كوكساعىزدى جاستىق شاعىندا اۋىل بالالارىنىڭ ەرمەگى رەتىندە شايناعان دا شىعار. رەزينا جاساۋدىڭ نەگىزگى شيكىزاتى وسى كوكساعىز بولعاندىقتان, ونىڭ تابيعاتتاعى جابايى تۇرلەرىن وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ تاۋ ەتەكتەرىنەن تاۋىپ, عىلىمي-تاجىريبە جۇمىستارىن باستاعان. ارنايى شارۋاشىلىقتار قۇرىپ, زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزىپ, كوكساعىزدىڭ مول ءونىمدى, مادەني ءتۇرلەرىن شىعارىپ, ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن جاساۋ ىسىنە باسشىلىق ەتەدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە, قازاقستان وداق بويىنشا سول جىلداردا رەزينا شيكىزاتىن شىعارۋدا جەتەكشى ورىندارعا يە بولعان ەكەن.
كوكساعىز بۇرىن ونشا زەرتتەلمەگەن وسىمدىك بولعاندىقتان, ونىڭ عىلىمعا بەيمالىم قىر-سىرىن اشۋعا دەگەن قۇشتارلىق كارىمدى لەنينگرادتاعى بۇكىلوداقتىق ءوسىمدىكتەر ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا اكەلەدى. ول وسى سالادا الەمدە الدىڭعى ورىندا تۇرعان بۇل ينستيتۋتتى ءايگىلى گەنەتيك عالىم, اكادەميك ن.ۆاۆيلوۆ باسقارىپ تۇرعان كەز ەدى. قابىلداۋ ەمتيحانىن وتە جاقسى تاپسىرعان ءارى وندىرىستىك تاجىريبەسى بار قازاق جىگىتىن ن.ۆاۆيلوۆ وزىنە اسپيرانت ەتىپ الىپ, عىلىمي جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك ەتەدى.
ءسويتىپ ول «كاۋچۋكتى جاقسارتۋدىڭ نەگىزگى جولدارى» تاقىرىبىنداعى كانديداتتىق جۇمىسىنا بايلانىستى ينستيتۋتتىڭ ءتاجىريبە الاڭدارىندا كەڭ كولەمدە, ارنايى ادىستەمەلەرگە سۇيەنىپ, زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. جۇمىس بارىسىندا, كوكساعىز داقىلىنىڭ بيولوگيالىق, شارۋاشىلىق قاسيەتتەرى جانە ءوسىرۋدىڭ اگروتەحنيكاسى تۋرالى جاڭا دەرەكتەر ءدۇنيەگە كەلەدى. ولاردى تۇقىمىنان جانە وسكىندەرى ارقىلى ءوسىرۋ تاسىلدەرىن, جاڭا سورتتارىن شىعارۋ, وسىمدىكتىڭ قۇرامىنداعى كوكساعىزدىڭ كولەمىن ارتتىرۋ, ءوندىرۋ اگروتەحنيكاسىن العاش رەت تاجىريبەگە ەنگىزەدى. 1940 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن تابىستى قورعاپ, بۇرىنعى تاجىريبە الاڭىن كاۋچۋككە قاجەت شيكىزات وسىرەتىن, كەڭ كولەمدەگى ءوندىرىس كوزىنە اينالدىرادى.
ك.مىڭباەۆتىڭ وسى سالاداعى اشقان عىلىمي جاڭالىقتارى, ەڭبەكقورلىق, ىزدەنۋشىلىك ەرەكشەلىكتەرى عىلىمي ورتادا جوعارى باعالانىپ, ينستيتۋت باسشىلىعى ونى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قاتارداعى قىزمەتكەردەن ءبولىم مەڭگەرۋشىسى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرەدى. كارىمنىڭ بۇل جەردە عىلىمي جۇمىستارىن ودان ءارى قاراي جالعاستىرۋىنا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باستالۋى بوگەت جاسايدى. ەل باسىنا تۇسكەن وسىناۋ اۋىر شاقتاردا ول لەنينگرادتى قورعاۋشى حالىق جاساعى قاتارىندا بولادى. ارتىنشا ءاسكەرگە الىنىپ, ومبىدا ارنايى دايىندىقتان وتەدى. دەگەنمەن, سوعىسقا قاجەتتى ۇشاق, اۆتوماشينا سەكىلدى جانە رەزينا پايدالاناتىن باسقا دا وسىعان ۇقساس تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ كوپتەپ شىعارىلۋى كاۋچۋككە دەگەن سۇرانىستى ەسەلەي ارتتىرادى. سوعان بايلانىستى ونىڭ جاساۋ ءتاسىلدەرىن جاقسى بىلەتىن كارىم مىڭباەۆ شۇعىل ءتۇردە اسكەردەن بوساتىلىپ, ەلگە قايتارىلادى. كاكەڭنىڭ كۇلاش دەگەن نەمەرە قارىنداسىن العان, وتە جاقىن ارالاسقان كۇيەۋ بالاسى, قازاقتان شىققان تۇڭعىش رەجيسسەر, پروفەسسور اسقار توقپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, سول كەزدە كارىم مىڭباەۆتى ستاليننىڭ ءوزى كرەملگە شاقىرىپ, اڭگىمە وتكىزەدى. اڭگىمە بارىسى تومەندەگىدەي جاعدايدا ءوربيدى:
– مايور, قازاقستاندا سەن سياقتى قانشا عالىم بار؟ – دەپ سۇرايدى ستالين.
– كوپ, جولداس ستالين.
– ولاي ەمەس, جولداس مىڭباەۆ. مەنىڭ بىلۋىمشە, بار-جوعى 5 عىلىم دوكتورى, 17 عىلىم كانديداتى عانا بار. بۇل كوپ ەمەس. ءبىزدىڭ ويىمىزشا ءسىز, مىڭباەۆ جولداس, قازاقستانعا قايتۋىڭىز كەرەك. باستاعان عىلىمي جۇمىستارىڭىزدى اياقتاڭىز. سوعىستان سوڭ شارۋاشىلىقتى وركەندەتۋىمىز كەرەك, – دەيدى ستالين.
قابىلداۋدان سوڭ 1942 جىلى قازاقستانعا ورالعان كاكەڭدى رەسپۋبليكا ۇكىمەتى جاقسى قارسى الىپ, ەلدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەركىن ارالاسۋ, وزىنە بەرىلگەن تاپسىرمالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قازاق كسر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەتىپ تاعايىندادى. كارىم وسى تۇستا ءوزىنە جۇكتەلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتپەن بىرگە وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ ماقتاارال, كيروۆ, قىزىلقۇم اۋداندارىندا ءىرى شارۋاشىلىقتار قۇرىپ, كوكساعىز وسىمدىگىن وسىرۋمەن اينالىسادى. وندا عىلىمي جۇمىستارىن جالعاستىرىپ, اتالمىش وسىمدىكتىڭ مادەني تۇرلەرىنىڭ شارۋاشىلىق-بيولوگيالىق قاسيەتتەرىن انىقتايدى جانە شارۋاشىلىققا ءتيىمدى اگروتەحنولوگيانى ەنگىزەدى. سونىمەن 1944 جىلى وسى ەڭبەكتەرى بويىنشا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعىن الادى.
سول تۇستا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن عىلىمي نەگىزدە قايتا قۇرۋ ءۇشىن ءبىر عىلىمي ورتالىق قۇرىپ, ولاردا ءار سالا بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋلەر ينستيتۋتتارىن اشۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. سوندىقتان سوعىستىڭ قاۋىرت كەزەڭىنە, ەلدەگى قيىنشىلىق پەن تاپشىلىققا قاراماي 1944 جىلى بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق فيليالى اشىلىپ, ونىڭ پرەزيديۋمىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى بولىپ ك.مىڭباەۆ تاعايىندالادى.
جاڭادان ۇيىمداستىرىلعان فيليالدا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋگە بىلىكتى ماماندار قاجەت بولادى. كارىم اعامىز اۋەلگى كەزەكتە كەلەشەگى بار ا.ە.ەلامانوۆ, م.ا.ەرمەكوۆ, ۆ.ا. بالمونت, يۋ.ن.بارمينتسەۆ سياقتى عالىمداردى سىرتتان تارتادى. سونىمەن قوسا, جوعارىداعى قىزمەتىمەن قوسا قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ سەلەكتسيا جانە گەنەتيكا كافەدراسى مەن قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا, توپىراقتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دارۆينيزم جانە گەنەتيكا كافەدراسىنا مەڭگەرۋشى بولىپ, شاكىرتتەر دايىنداۋ ىسىنە تىكەلەي قاتىسادى. ن.بازانوۆا, ب.پولىمبەتوۆا, ف.مۇحامەدعاليەۆ سەكىلدى بيولوگيا سالاسىنداعى عالىمدارىمىز وسىلايشا تاربيەلەنىپ شىعادى.
ك.مىڭباەۆتىڭ قاجىرلى ەڭبەگى, ىسكەرلىگى, ۇلكەن ابىرويىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق فيليال قاراماعىندا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە 4 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 8 تاجىريبە ستانساسى, 13 ءتاجىريبە الاڭى ۇيىمداستىرىلىپ, عىلىمي تاقىرىپتىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. كەيىننەن زامان جاقسارا كەلە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءار سالالارى بويىنشا, ءارتۇرلى تابيعي-كليماتتىق ايماقتاردا جاڭادان ينستيتۋتتار قاتارى ءوسىپ, جەمىستى جۇمىستار كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسۋدا.
مال شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى جەرگىلىكتى مالداردىڭ تۇقىمدارىن اسىلداندىرىپ, ءونىمىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن شەتەلدىك مول ءونىمدى مال تۇقىمدارىمەن شاعىلىستىرىپ, الىنعان بۋدانداردىڭ ءوسىپ-ءونۋ قاسيەتتەرىن ارتتىرۋدا, ولاردى دۇرىس ازىقتاندىرۋ, باعۋ, كۇتۋ تەحنولوگياسىن جاساۋ باعىتىندا عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزدى. مال تۇرلەرى بويىنشا جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەردى تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا بۇل ينستيتۋتتان ءوز الدارىنا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ءبولىنىپ شىقتى. وسىنداي جۇمىستاردىڭ بارىسىندا جاڭادان مول ءونىمدى مال تۇقىمدارى شىعارىلدى.
ەگىن شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا قارا توپىراقتى, ىلعالدى سولتۇستىك قازاقستاننىڭ بەس وبلىسى وڭىرىندە كارىم مىڭباەۆ 1948 جىلى قىزىلجار قالاسىندا ۆاسحنيل-ءدىڭ قازاق فيليالىنىڭ كوشپەلى سەسسياسىن وتكىزەدى. وندا ءوزى «اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ سەلەكتسياسى مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ اگروبيولوگيالىق نەگىزدەرى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەلىمىزدە تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋدىڭ العاشقى عىلىمي نەگىزدەرى وسى كەزدەن باستاپ قالانا باستاعان سەكىلدى. ويتكەنى, كاكەڭ سول وڭىردەگى شورتاندى استىق شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانساسىنىڭ جۇمىس باعىتىن, كولەمىن زەردەلەپ, زەرتتەۋلەردى قايتا قاراپ, تيىسىنشە تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ, جاڭا باعىتتار بەلگىلەگەن ەكەن. وعان وسى سالانىڭ ايتۋلى ماماندارىن تارتۋ ىسىنە قاتىسقان. ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ سەلەكتسيونەر-عالىمدارى, «حالىق جاۋلارى» ل.زايتسەۆا مەن ۆ.كۋزميندى جازاسىن اياقتاتپاي, كارلاگتان بوساتتىرىپ, ولار وسى ستانسادا جاڭا عىلىمي جۇمىستارىن جالعاستىرعان. بۇلار استىق تۇقىمدارىنىڭ جاڭا مول ءونىمدى سورتتارىن شىعارۋ جانە ءونىم الۋدىڭ تولىق اگروتەحنيكاسىن جاساعانى ءۇشىن كەيىننەن لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى اتانعانى تۋرالى عالىم حايدار ارىستانبەكوۆتىڭ ەستەلىگىندە كەلتىرىلگەن.
ەرتە ۋاقىتتاردا ارقا جۇرتى مالدارىنا قىسقى مال ازىعىن دايىنداي المايتىندىقتان, ولاردى بەتپاقدالا ارقىلى كۇزدىڭ جاۋىن-شاشىنى كەزىندە شۋ, مويىنقۇم وڭىرىنە ايداپ اپارىپ قىستاتىپ, كوكتەمدەگى قار سۋىمەن جازعى جايلاۋعا ورالتۋ ەجەلدەن قالىپتاسقان تىرشىلىك ءداستۇرى بولاتىن. وسى ءارى-بەرى كوشۋدە, كەيدە اۋا رايىنىڭ بۇزىلۋ سالدارىنان, جولدا مال كوپ شىعىنعا ۇشىرايتىن. كارىم مىڭباەۆ تۋعان ەلىنىڭ پاتريوتى, شىنايى عالىم رەتىندە حالقىن وسى سان عاسىرلىق ازاپتان قۇتقارۋ ىسىنە كوپ ءمان بەرەدى. اتالعان ءجايتتەردىڭ الدىن الۋ جانە كۇن كوزى جەتكىلىكتى تۇسەتىن, اۋا رايى ونشا قاتال ەمەس ءوڭىردى حالىق يگىلىگىنە جاراتۋ ءۇشىن, وسى پروبلەمانى جانە ونىڭ شەشىمدەرىن جان-جاقتى زەرتتەۋدى قاجەت دەپ تابادى. بۇل جۇمىستى العاش رەت ءوزى باستاپ, ءار ءتۇرلى مامانداردان تۇراتىن ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, ايماقتىڭ وسىمدىكتەر الەمىن, اشىق سۋ كوزدەرىن, مەرزىمدىك ازىقتىق قورلارىن زەرتتەپ, سوڭىنان 1948 جىلى «بەتپاقدالا ءشولى» اتتى مونوگرافياسىن جازادى.
عىلىمي تۇرعىدان العاندا بۇل زەرتتەۋ ايماقتىڭ كەلەشەك تاعدىرىن شەشۋگە جەتكىلىكسىز بولاتىن. وسىعان بايلانىستى, پرەزيدەنتىمىز ن.ءا. نازارباەۆتىڭ 1998 جىلدى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ دەپ جاريالاۋىنا قاراي بىزگە قىزمەت بابىندا كارلاگتىڭ ساقتالعان مۇراعاتتارىمەن تانىسۋعا تۋرا كەلدى. سوندا مىناداي ەكى قۇجاتقا تاپ بولدىق. ونىڭ ءبىرىنشىسى, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1948 جىلعى 22 تامىزداعى №651 قاۋلىسىنىڭ كوشىرمەسى. وندا بەتپاقدالا, سارىارقا ءوڭىرىن شارۋاشىلىققا پايدالانۋ ءۇشىن, زەرتتەۋدى ورتالىق ۇكىمەت ارقىلى گۋلاگ-تىڭ كارلاگ ءبولىمشەسىنە تاپسىرۋ جايلى ءوتىنىش جاسالعان. ارينە, مۇنداي ماسەلەنى كوتەرىپ شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ ك.مىڭباەۆتىڭ باستاماسى ەكەنى ءسوزسىز. بەتپاقدالانى زەرتتەۋگە كارلاگتى تارتۋ جونىندەگى ۇسىنىستىڭ ءتۇسۋ سەبەبى, وندا ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ايتۋلى عالىمدارى ايداۋدا بولعان. سونىمەن قوسا بۇل جازالاۋ ورنىنىڭ ءتۇرلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە قاجەت جاقسى جابدىقتالعان زەرتحاناسى دا بار ەدى.
وسى ماسەلە وڭ شەشىلگەن سوڭ, كارلاگتىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى د.سميرنوۆ باستاعان ەكسپەديتسيا بۇل ايماقتا ەكى جىل ۇزبەي جۇمىس جاساعان. ولار ءوڭىردىڭ رەلەفىن, توپىراعىن, اشىق سۋ كوزدەرىن, كولەمدەرىن, حيميالىق قۇرامىن, مال ازىقتىق ءشوپتەردىڭ تۇرلەرىن, ءوسىپ-ءونۋىن, زەرتتەگەن جانە مەرزىمدىك ىلعالدىڭ ءتۇسۋ ۇزاقتىعىن, كولەمىن انىقتاعان. جۇمىس قورىتىندىسىندا ءشولدىڭ 98% ءار ءتۇرلى بونيتەتتى «ۆ» ءتيپتى جايىلىم, 1,5% كولتابان-سۋ باسقان شابىندىق, 6 تيپ دالالىق شابىندىق جانە 0,5% جىرتۋعا جارامدى جەر بارلىعىن تاپقان. ال جايىلىم جەرلەردىڭ 51% كوكپەك, جۋساندى بولىپ كەلسە, 16% جۋىعى 3 دەڭگەيلى بەتەگەلى-سەلەۋلى, سەلەۋلى-بەتەگەلى قۇرامداعى مال ازىقتارىن كوكتەمدە, كۇزدە پايدالانۋعا جارامدى جەرلەر. زەرتتەلگەن ايماقتىڭ جالپى كولەمى 2,5 ملن. گا. مۇنىمەن بىرگە, وڭىرگە 1:100000 جانە 1:200000 ءمولشەرىندە توپوگرافيالىق كارتا جاسالىپ, وندا توپىراق ەرەكشەلىكتەرى, ازىقتىق ءشوپ قورلارى, تۇرلەرى, پايدالانۋ مەرزىمى, كوپ كەزدەسەتىن بۇتالار, جەردىڭ رەلەفى, بۇلاقتار, مال سۋارۋعا جارامدى سۋ كوزدەرى جانە ماۋسىمدىق ىلعالدار جايلى جان-جاقتى مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن 625 بەتتىك مونوگرافيا قوسا جازىلىپ, 1950 جىلى مينيسترلەر كەڭەسىنە جىبەرىلگەن.
سونىمەن بىرگە عالىمدار جينالعان دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ءوڭىردىڭ اۋا رايىن, توپىراق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ, وعان بەيىم مال ازىقتىق قورىن جاساۋ, وندا ءتيىستى مال تۇرلەرىن كوپتەپ ءوسىرۋ جانە كۇن كوزىنىڭ ۇزاقتىعىن پايدالانىپ, باۋ-باقشانى قولعا الۋدىڭ دا مۇمكىندىگىن قاراستىرعان. بۇلاردى شەشۋ ءۇشىن اينالاداعى وزەن ارنالارىمەن قوسا جەر استى سۋ كوزدەرىن ىزدەستىرۋگە گەولوگيا-مينەرولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ۋفا احمەدسافين ءبىر توپ ماماندارمەن جۇمىس جاساعان. جۇرگىزىلگەن بارلاۋلار نەگىزىندە 70-تەن اسا تۇششى سۋ كوزدەرىنىڭ بارلىعى انىقتالعان. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, بۇل ءوڭىر كەڭەستىك ءداۋىردىڭ 60-شى جىلدارىنان باستاپ جابىق الاڭعا اينالىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن اسكەري پوليگون بولىپ قالۋدا.
ءيا, كارىم مىڭباەۆ تۋعان ەلىنىڭ پاتريوتى بولا ءبىلدى. بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىن ول باسقارعان جىلدارى بۇعان مەكەمەلەردەگى جوعارى لاۋازىمداعى ادامداردىڭ 80% جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنەن تۇردى.
بىزگە جەتكەن ەستەلىكتەرگە نازار اۋدارساق, كاكەڭنىڭ عىلىمي قىزمەتتەگى ءومىرى پارتيالىق شەنەۋنىكتەردىڭ وكتەمدىكتەرىنە, ورىنسىز تالاپتارىنا تويتارىس بەرۋمەن وتكەنى سەزىلەدى. بىردە ورتالىق كوميتەتتىڭ مال شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى م.ۆ.لۋتسەنكو تەلەفون شالىپ, فيليال پرەزيديۋمىنىڭ ءماجىلىسىن ءجۇرگىزىپ وتىرعان جەرىنەن شۇعىل شاقىرتادى. بىراق, عالىم جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. كەلەسى كۇنى بۇل ءماسەلە ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا جەتەدى. ول كارىم مىڭباەۆتى شاقىرتىپ الىپ, بىردەن جونگە سالماق ويمەن: «ءسىز نەگە ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى شاقىرعاندا كەلمەدىڭىز؟» – دەيدى ءزىلدى ۇنمەن. جەلدىڭ قاي جاقتان سوققانىن سەزگەن كاكەڭ قايمىقپاستان: «مارحابات ەتىڭىز, جولداس بوركوۆ, اۋەلى تانىسىپ الايىق. مەن عىلىمنىڭ ادامىمىن, ۆاسحنيل-ءدىڭ وسىنداعى فيليالىنىڭ ءتوراعاسى دەپ ءبىلىڭىز», دەيدى. بوركوۆ مىرس ەتىپ: «توراعا ەكەنىڭىزدەن حاباردارمىن. ال مەن سىزدەن كەلمەگەن سەبەبىڭىزدى سۇراپ تۇرمىن عوي», دەيدى كەيپىن بۇزباستان. عالىم باسشىدان كوزىن تايدىرماستان ونىڭ بەتىنە تىكە قاراپ, بايىپپەن: «فيليالدا پرەزيديۋمنىڭ ءماجىلىسى ءوتىپ جاتقاندا, مەن تەك ءۇش ادامعا بولا ونىڭ جۇمىسىن ۋاقىتشا ۇزە الامىن. ولار – مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى, ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى, ەكىنشى حاتشىلارى. ال باسقالارىنا ءماجىلىس جۇمىسىن اياقتاماي بارا المايمىن. عافۋ ەتىڭىز» – دەپ ورنىننان تۇرىپ ەسىككە بەتتەيدى. بوركوۆ جاۋاپتىڭ تىم سەنىمدىلىگىنەن, كارىم مىڭباەۆتىڭ وڭاي شاعىلاتىن جاڭعاق ەمەستىگىن بايقاپ, وتىرۋىن وتىنەدى. ءوزى دە ءبىلىمدى, مادەنيەتى جوعارى ول كاكەڭدى سىناماق بولىپ اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى جايلى ۇزاق اڭگىمەلەسىپ, قوشتاساردا شاقىرعان ادامىنىڭ تەرەڭ تانىم يەسى ەكەنىنە كوزى جەتىپ, ورنىنان تۇرىپ, جىلى قوشتاسادى.
مۇحتار اۋەزوۆ كەڭەستىك بيلىك تاراپىنان شەتقاقپايلىققا ءتۇسىپ, تاعدىرى قىل ۇستىندە جۇرگەن كەزىندە, وسىعان بايلانىستى ونىڭ 50 جىلدىعى ەل كولەمىندە ەلەنبەي قالعاندا پارتيالىق بيلىكتەن ەشبىر سەسكەنبەستەن 1947 جىلى قاسكەلەڭدە ات شاپتىرىپ توي جاساپ, مۇحاڭنىڭ يىعىنا شاپان جاۋىپ, استىنا ات مىنگىزىپ قۇرمەت كورسەتكەن دە كارىم مىڭباەۆ ەدى.
اكادەميك ۆ.بالمونت بيازى قازاق-مەرينوس قوي تۇقىمىن شىعارعاندا, ونىڭ ءجۇنىنىڭ قاسيەتىن ءبىلۋ ءۇشىن اعامىز ەكسپەريمەنت رەتىندە لەنينگرادقا ءجۇن جىبەرىپ, ودان دايىن ماتا جاساتىپ, كوستيۋم تىكتىرتەدى دە ولاردى وسى جۇمىسقا قاتىسى بار ءتورت ادامعا كيگىزەدى. بۇل «قىلمىستى» قىراعى كوزدەر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ا.پ.زاگوۆەليەۆكە جەتكىزەدى. ول مەملەكەت دۇنيەسىنە قول سۇققان كىنالىلەردى شاقىرىپ الىپ, بۇلارىڭ قالاي دەپ زىركىلدەيدى. سوندا كارىم مىڭباەۆ ەشبىر قايمىقپاستان, وزىنە ءتان جىگەرلىكپەن بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدى: «عىلىم قۇرباندىقتى قاجەت ەتەدى, ءبىز جاڭا شىعارىلعان قوي تۇقىمى ءجۇنىنىڭ ماتالىق قاسيەتتەرىن انىقتاۋ ءۇشىن وسىنداي ارەكەت جاسادىق. بىراق ونىڭ ەش ايىبى جوق. بۇل جاڭالىقتىڭ جاقسىلىعى دا, جاماندىعى دا, ەڭ الدىمەن, ونى جاساپ شىعارۋشىلارعا تيەسىلى ەمەس پە؟!» دەيدى. جاۋاپتىڭ دالەلدى, عىلىمي نەگىزدە, ۇلكەن سەنىمدىلىكپەن ايتىلعانىنان سەسكەنگەن ورىنباسار بىردەن رايىنان قايتىپ, اڭگىمەنىڭ ارتىن جالپى عىلىمنىڭ دامۋىنا قاراي وزگەرتەدى.
كارىم مىڭباەۆ 1948 جىلى 30 قىركۇيەكتە, ماسكەۋگە ىسساپارمەن بارا جاتقان جولدا ۇشاق اپاتىنان كەنەتتەن قايتىس بولدى. وندا اعامىزدىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرى, سول كەزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بىلگىر مامان عىلىمدار: قىلىش باباەۆ, ساپار نۇعىمانوۆ, حاسەن ناۋرىزباەۆ جانە سولودنيكوۆ بىرگە كوز جۇمدى. وسى ۇشاق اپاتى جايىندا قاۋەسەت حالىق اراسىندا كەزىندە كەڭىنەن تاراعان. بىرقاتار ادامدار مۇنى ورتالىقتىڭ ىرقىنا كوپ كونە بەرمەگەن كارىم مىڭباەۆ سەكىلدى قازاقتىڭ ءبىرتۋار تۇلعاسىنا ادەيىلەپ ىستەلگەن قاستاندىق دەپ ەسەپتەيدى. مۇنى سول كەزدەگى كۋاگەرلەر ءسوزى دە دالەلدەي تۇسەتىندەي. اتاقتى جازۋشىمىز س.مۇقانوۆتىڭ ەستەلىگىندە مىناداي جولدار بار. «ءبىر كۇنى ماعان ع.ءمۇسىرەپوۆ تەلەفون شالىپ كەشكە قوناققا شاقىردى. بارساق كارىم وتىر ەكەن. ول الداعى تاڭدا ماسكەۋگە ت.د.لىسەنكونىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىنا ءبىر توپ قازاق عالىمدارىمەن ۇشپاقشى ەكەن. كوڭىلدى كەش اياقتالعاندا, مەن كارىمنەن ءماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن ەكى ۇلىما سالەم-ساۋقات الا كەتۋىن ءوتىندىم. كەلىستىك. اەروپورتقا تاڭ اتپاي باردىم... كارىم بالالارىمەن جانە مەن جىراعىراق جەردە سامولەتكە ۇشاتىندارمەن بىرگە باردىق. سامولەتكە مىنگەننەن كەيىن, كارىم تىسقا شىعىپ, تەمىرىن تاعى دا قۇشاقتاپ كوتەرىپ, قۇشىرلانا ءسۇيدى.
– مۇنىڭ نە سونشاما بالاجانسىپ؟! – دەدىم مەن.
– كىم بىلەدى, – دەدى كارىم – سوڭعى ءسۇيۋىم عاجاپ ەمەس!
– ايتپا جامان سۇمدىقتى! (س.مۇقانوۆ. تولىق شىعارمالار جيناعى. 13-توم).
ەرتەڭىنە سول سامولەت بالقاشتان شىعا بەرىپ 15 مينوتتەن سوڭ اپاتقا ۇشىرادى. قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى كارىم مىڭباەۆ باستاعان ءتورت ءىرى عالىمىنان ايىرىلدى. مەملەكەتتىك كوميسسيا ۇشاقتىڭ اپاتقا وزدىگىنەن ۇشىراماعاندىعىن انىقتادى. زيالى قاۋىم مۇنى عالىمعا جاساعان تىكەلەي قاستاندىق ەكەنىن ىشتەي بىلگەن, بىراق جۇمعان اۋىزدارىن اشۋعا قورىققان. سودان بىلاي عالىمدار ونىڭ ەڭبەكتەرى جايلى ماندىتىپ ەشتەڭە جازباعان. ولاردان قالعان سوڭعى كوز (بۇگىندە و دۇنيەلىك) زامانداسى, اكادەميك حايدار ارىستانبەكوۆ ەل تاۋەلسىزدىك العان سوڭ, قارتايعان شاعىندا ۇشاق اپاتىنىڭ ءمان-جايىن بىلاي دەپ ەسكە الادى: «جارىلىس سونشا كۇشتى بولعاندىقتان ونداعى وپات بولعان ادامداردىڭ ەشبىرىن تانۋعا بولمادى. كارىمدى ايەلى كوستيۋمىنىڭ ءبىر جاپىراق جىرتىندىسىنان جانە ونداعى تۇيمەسىنەن تانىعان. سوندىقتان بارلىق مۇردەلەردى بىرىكتىرىپ الماتىداعى تاشكەنت مازارىنا جەرلەگەن.
ءسويتىپ, حالقىمىز اياۋلى ازاماتى, ۇلتىنىڭ جاناشىرى, قامقورشىسى, جەلدىڭ وتىندە, سۋىقتىڭ بەتىندە تۇرعان قيماسىنان ايىرىلعان. سوڭعى ساپار, باقيلىققا ەلىمەن بىرگە قازاق زيالىلارى, قارا تۇتىپ قايعىرىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى زيرات باسىندا ەگىلە سويلەپ, شىعارىپ سالادى. اكادەميك قانىش ساتباەۆ اعامىزدىڭ: «كارىم, سەن جاس كەتىپ باراسىڭ. سەنىڭ ءولىمىڭ ءبىز ءۇشىن دە, ەل ءۇشىن دە اۋىر قازا. مەزگىلسىز كەتتىڭ-اۋ, كارىم! جولداستار, كارىمدەي ادام ءومىرگە ءجۇز جىلدا ءبىر-اق كەلەدى» – دەپ قامىعا كوزىن ءسۇرتىپ, مىنبەردەن سۇرى قاشىپ ءتۇسكەنى گۇلباھرام سەرىكقىزى مىڭباەۆانىڭ «اعام ەسىمە تۇسسە كەۋدەمدى وكسىك قىسادى...» اتتى ەستەلىگىندە جازىلعان.
جۇمباق جاعدايداعى ەر قازاسى ەلىنە قاتتى باتقاندىعىن حالىق باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى قابىر باسىندا اشىق ايتقان.
قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى, 1948 جىلى 7 قازاندا مارقۇمداردىڭ زيراتىنا ەسكەرتكىش قويىلسىن دەگەن قاۋلى العانىمەن, بۇل شەشىم 1956 جىلعا دەيىن ورىندالماپتى. ول تەك كەيىنىرەك حايدار ارىستانبەكوۆتىڭ رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ الدىنا قويعان تالابى ارقىلى عانا جۇزەگە اسادى.
كارىم مىڭباەۆ قىسقا عۇمىرىندا 200-دەن اسا عىلىمي ماقالالار مەن ەكى كىتاپ جازىپ قالدىرعان. عالىمنىڭ ومىرلىك قوساعى ميليتسا ۆاسيلەۆنادان تاراعان بالالارى جاپار – پروفەسسور, ينجەنەر-ەلەكتريك, گۇلنار – گەولوگ, اللا – فيزيك, ال كەنجەسى تەمىر الماتىدا سيمفونيالىق وركەستردە ديريجەرلىك ەتكەن. كەيىن ولار شەت ەلگە قونىس اۋداردى. 2006 جىلى اكەلەرىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا شاقىرىلعان ەدى, الايدا, ەشبىرى كەلمەدى. تەك الماتىداعى ۇلى سارىن عانا قاتىسقانى ەسىمىزدە.
قازاق زيالىلارى وزدەرىنىڭ ەستەلىكتەرى ارقىلى كاكەڭنىڭ سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى جان ەكەنىن بىزگە جەتكىزە ءبىلدى. ول ۇلتتىق ونەردى سۇيگەن, قادىرلەگەن جانە جۇرگەن ورتاسىندا ۇنەمى ۋاعىزداعان, ىسىمەن كورسەتكەن ادام بولعان. ءوزى دە جاقسى دومبىراشى, ءانشى, اڭشى جانە قازاق تاريحىن, ادەبيەتىن, مادەنيەتىن جەتىك ءبىلگەن جان ەدى. وسىنشاما قاسيتەتتى بويىنا سىڭىرگەن تۇلعانىڭ قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنان سىڭىرگەن ەڭبەگىن ءبىزدىڭ ويىمىزشا مىناداي ءبىر اۋىز تۇجىرىممەن تۇيىندەپ ايتۋعا بولادى. اكادەميك قانىش ساتباەۆ ەلىمىزگە جەر استى قازىناسىنىڭ العاشقى كىلتىن ۇستاتىپ كەتسە, جەر بەتى بايلىعىن عىلىمي نەگىزدە يگەرۋدىڭ ىرگەتاسىن كارىم مىڭباەۆ قالادى. سوندىقتان ونى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ اتاسى دەپ ايتۋعا بولادى. نەبارى 20 جىلدىڭ ىشىندە (1928-1948) مەكتەپ وقۋشىسىنان وداقتىق دارەجەدەگى اكادەميككە اينالۋى, ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان ايتۋلى عالىم دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلۋى وسىنىڭ جارقىن مىسالى.
سوندىقتان, ەل الدىندا ەڭبەگى زور ءبىرتۋار تۇلعانى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن ونىڭ جازعان ەڭبەكتەرىن, ىستەرىن, ول تۋرالى ەستەلىكتەردى كىتاپ ەتىپ باسىپ شىعارۋ قاجەت. سونىمەن قوسا استانا, قاراعاندى قالالارىندا جانە ءوزى كوپ شاكىرت دايىنداعان الماتىداعى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت الدىنا ەسكەرتكىشىن ورناتىپ, ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنە ونىڭ اتىن بەرۋ ورىندى بولار ەدى دەمەكپىز.
ەلامان شاحانوۆ, قاراعاندى وسىمدىك شارۋاشىلىعى جانە سەلەكتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك.
يگور نەچاەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك.
قاراعاندى.