ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ تاريحي قۇجاتتارى

قازاق مەملەكەتتىلىگى بۇگىنگى تاۋەل­سىز­دىككە كەيبىرەۋلەر ويلاعانداي كسرو-نىڭ كۇيرەۋىنىڭ ناتيجەسىندە عانا جەتكەن جوق. ونىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ويتكەنى, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس كەشە عانا باس­تا­لىپ, بۇگىن اياقتالعان جوق. بۇگىنگى قازاق­ستان اۋماعىن ەجەلگى زامانداردان بەرى مەكەندەگەن تايپالار مەن ۇلىستاردىڭ كەزىنەن باستاپ-اق ۇلان دالا ءۇشىن, ونىڭ كەڭىستىگى مەن ءاربىر سۇيەم جەرى ءۇشىن قان توگىپ, جان الىسقان كۇرەستەر بولدى. ءبىز­دىڭ بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىمىز ەۋرازيا تورىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان جەرىمىز ءۇشىن, ەلىمىز ءۇشىن, كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەرگە تولى بولاتىن. قازاق حالقى قازىرگى اۋماعىنا باسقا جاقتان اۋىپ نەمەسە باسقىنشىلىق جولمەن كەلگەن جوق. ولار عاسىرلار بويى وسى جەردى مەكەندەگەن تايپالار مەن حالىق­تاردان قالىپتاستى جانە ولاردىڭ قالىپ­تاسۋ تاريحى مەيلىنشە تەرەڭ جانە كۇردە­لى. ءبىزدىڭ حالقىمىز تاريحتىڭ سان قيلى سوقپاقتارىنىڭ قيىن دا جانكەشتى جانە جەڭىستى دە جەمىستى جولىن كەشتى. بۇل جول نەگىزىنەن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدى جانە بۇكىل الەم مويىنداعان مەملەكەتىمىزدى قۇرۋ جولىنداعى كۇرەسپەن ءوتتى. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن عانا قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكا­سى دەربەس, ەگەمەندى مەملەكەتكە اينالدى. 1991 جىلى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جا­ريالانعان ساتتەن باستاپ مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزگى نىشاندارىنىڭ قالىپتاسۋ بارى­سى ءجۇردى. XX عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ۇلان-باي­تاق اۋماعىندا سوتسياليستىك دەپ اتالعان ءبىر مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق جۇيە ساپالى ءارى مازمۇندى وزگە ءبىر مەملەكەتتىك-قۇ­قىق­تىق جۇيەمەن اۋىستى. بۇل كەڭەس ودا­عى ىدىراعان سوڭ جانە بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ نەگىزىندە دەربەس ەگەمەندى مەملەكەتتەر قۇرىلعاننان كەيىن جۇزەگە استى. بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە تاريحتا وتە سيرەك كەزدەسەتىن ەكى وقيعا ورىن الدى. ءبىرىنشىسى – قۇدىرەتتى, استام دەرجاۆا دەپ ەسەپتەلىپ كەلگەن وداقتاس مەملەكەت ءبىر ساتتە قۇلادى. ەكىنشىسى – ءبىر فەدەراتيۆتىك مەملەكەتتىڭ ورنىندا 15 دەربەس مەم­لەكەت قۇرىلدى. سوعان سايكەس ەسكىنى ىسى­رىپ, ونىڭ ورنىنا جاڭا تۇرپاتتى مەم­لەكەت پەن جاڭا قۇقىقتىق جۇيەنى جا­ساق­تاۋدىڭ وبەكتيۆتى قاجەتتىگى پايدا بولدى. بۇرىنعى سوتسياليستىك جۇيەدەگى رەس­پۋب­ليكانى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتكە ال­ماس­تىرۋ 1990 جىلدىڭ 25 قازانىنان باس­تالىپ, 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا اياقتالدى. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاۋەل­سىزدىگى كسرو-داي الىپ يمپەريانىڭ كۇي­رە­ۋى­نىڭ سالدارىنان قالىپتاسقانىمەن, ونىڭ ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزىن باستى ءۇش قۇجات, اتاپ ايتقاندا: 1990 جىلعى 25 قا­زانداعى «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەس­پۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا», 1991 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ اتاۋىن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى دەپ وزگەرتۋ تۋرالى» قازاق كسر-ءىنىڭ زاڭى جانە قازاقستان رەس­پۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قابىلداعان «قا­زاق­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قۇرادى. اتالعان قۇجاتتار ىشىندە «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» تاۋەلسىزدىك جولىنداعى ءبىرىنشى كونس­تيتۋتسيالىق اكت بولىپ تابىلادى. قازاق كسر-ءىنىڭ 1991 جىلعى 10 جەل­توقسانداعى زاڭىمەن قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى بولىپ قايتا اتالۋىنا بايلانىستى اتالعان قۇجات «قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» دەگەن جاڭا اتاۋعا يە بولدى. قازىرگى كەزدە دەكلاراتسيانى باعالاۋدا ەكى ۇستا­نىم ورىن الىپ وتىر. بىرەۋلەر: ول قا­زاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنا قان­داي دا بولسىن ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزگەن جوق, سوندىقتان تاۋەلسىز جانە سوتسياليستىك ەمەس مەملەكەت يدەيالارى باياندال­عان اكت بولىپ ەسەپتەلە المايدى دەپ پاي­ىم­داي­دى. ەكىنشى بىرەۋلەرى دەكلاراتسيا ءتاۋ­ەل­سىز­دىكتى جانە مەملەكەت دامۋىنىڭ سو­تسيا­ليستىك ەمەس جولىنىڭ باستاۋىن قا­لا­دى. قۇجاتتا سوتسياليستىك فەدەراتيۆتىك مەم­لە­كەتتىڭ ءپرينتسيپىن, ۇيىمداستىرىلۋ ءتارتىبى مەن قىزمەتىن تەرىسكە شىعارعان ەرەجەلەر باياندالعان جانە ول بۇرىن ورىن الماعان تىڭ جاڭالىقتاردى ۇسىندى دەپ ەسەپتەيدى. جوعارىدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ورنى­عۋى­نىڭ جانە قالىپتاسۋىنىڭ نەگىزىن جو­عارىدا اتالعان ءۇش تاريحي قۇجاتتىڭ قۇ­راعاندىعىن كورۋگە بولادى. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىن جازۋدا جانە وقىتۋدا وسى اتالعان تاريحي قۇجا­ت­تارعا ايرىقشا ماڭىز بەرۋ كەرەك. دەكلاراتسيا قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن رەسمي تۇردە جاريا­لا­دى. قا­زاق كسر-ءى 1978 جىلعى رەسپۋبليكا كونس­­­تيتۋتسياسى بويىنشا زاڭ جۇزىندە ەگەمەن­دى مەملەكەت بولدى, الايدا قازاق كسر-ءىنىڭ ەگەمەندىك قۇقىقتارى كەڭەس ودا­عىنىڭ ەگە­مەندىگىمەن شەكتەلدى. سول كەزدەگى كونس­تيتۋتسيانىڭ 73-بابىندا «كسرو زاڭدارىن قازاق كسر-ءىنىڭ اۋماعىندا ورىنداۋ مىندەتتى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. ال دەكلاراتسيا بويىنشا «قازاق كسر-ءى ءوز اۋماعىندا رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندى قۇقىقتارى مەن كونستيتۋتسياسىن بۇزاتىن وداقتىڭ زاڭدا­رى مەن ونىڭ جوعارى ورگاندارىنىڭ باسقا دا اكتىلەرىنىڭ قولدانىلۋىن توقتاتا تۇرۋ­عا قۇقىلى. قازاق كسر-ءى ۇلتتىق مەملەكەتتىگىن ساقتاۋ, قورعاۋ جانە نىعايتۋ جونىندە شارالار قولدانادى. قازىرگى شەكاراسىندا قازاق كسر-ءىنىڭ اۋماعى بولىنبەيدى جانە وعان قول سۇعىلمايدى, ونىڭ كەلىسىمىنسىز پايدالانۋعا بولمايدى» دەلىنگەن بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى قازاق كسر-ءىنىڭ اۋماعىندا, ونىڭ ءوز ەركىمەن وداققا بەرگەن ماسەلە­لە­رىن قوسپاعاندا, قازاق كسر كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنىڭ ۇستەمدىگى ورناتىلدى دەگەندى بىلدىرگەن ەدى. باسقاشا ايتقاندا, دەكلاراتسيا قازاقستاننىڭ دەربەس كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭناماسىنا نەگىز قالادى. قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك وكىمەت ور­گاندارى دەكلاراتسيا قابىلدانعانعا دەيىن كسرو مەملەكەتتىك وكىمەت ورگاندارىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولدى. كسرو جوعارعى كەڭەسىنەن باستاپ سەلولىق, اۋىلدىق كە­ڭەس­تەرگە دەيىنگى كەڭەستەردىڭ بارلىق بۋ­ىن­دارى مەملەكەتتىك وكىمەتتىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن قۇرادى. كەڭەستەر جۇيەسىنە كىرمەيتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دەربەس ۇيىمى تۋرالى ايتىلمادى. دەكلاراتسيادا «قازاق كسر-ءى رەسپۋبليكاداعى ساياسي, ەكو­نوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق-ءما­دەني قۇرىلىسقا, ونىڭ اكىمشىلىك-اۋماق­تىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى بارلىق ءما­سەلەلەردى دەربەس شەشەدى, مەملەكەتتىك وكى­مەت پەن باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قۇرى­لىمى مەن قۇزىرەتىن ايقىندايدى» دەپ جازىلدى. قازاق كسر-ءىنىڭ 1978 جىلعى كونستيتۋتسياسىندا مەملەكەتتىك وكىمەتتىڭ بىرلىگى ءپرينتسيپى ورنىقتىرىلعان بولا­تىن. بۇكىل مەملەكەتتىك بيلىك قازاق كسر-ءىنىڭ ساياسي نەگىزىن قۇرايتىن حالىق دەپۋ­تات­تارى كەڭەستەرى ارقىلى جۇزەگە اسى­رىل­دى. بارلىق باسقا مەملەكەتتىك ورگاندار كەڭەستەردىڭ باقىلاۋىندا جانە وعان ەسەپ بەرىپ تۇردى. كورىپ وتىرعانى­مىز­داي, مەملەكەتتىك وكىمەت بيلىگىن ءبولۋ تۋ­رالى اڭگىمە دە بولعان جوق. ال دەكلاراتسيادا بولسا: «رەسپۋبليكادا مەملەكەتتىك وكىمەت بيلىگى ونى زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ جانە سوت بيلىگىنە ءبولۋ ءپرينتسيپى بوي­ىن­شا جۇزەگە اسىرىلادى» دەپ جازىلدى. ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسياعا دەيىن قازاق كسر-ءىنىڭ مەنشىكتى ىشكى اسكەرى بول­مادى. رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپ­سىز­دىك جانە ىشكى ىستەر ورگاندارى وداقتىڭ ءتيىستى ورگاندارىنىڭ بولىگى بولدى جانە رەسپۋبليكانىڭ جوعارى مەملەكەتتىك ور­گان­دارىنا باعىنبادى. ال مۇنىڭ ءوزى رەس­پۋبليكانىڭ ەگەمەندىگى جوق ەكەنىنىڭ ەلەۋلى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ال ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيادا قازاق كسر-ءى جو­عارعى كەڭەسى مەن قازاق كسر-ءى پرەزيدەنتىنە باعىناتىن جانە سولاردىڭ باقى­لاۋ­ىندا بولاتىن ءوز ىشكى اسكەرلەرىن, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك جانە ىشكى ىستەر ورگان­دارىن ۇستاۋعا قازاق كسر-ءى تولىق قۇ­قىقتى دەپ ەرەكشە اتاپ كورسەتىلدى. دەكلاراتسيانىڭ كەلتىرىلگەن ەرەجەلەرى ونىڭ قازاقستاندا سوتسياليستىك مەملەكەتتىك ماشينانى ىعىستىرۋعا, دەموكراتيا­لىق قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا جانە وداقتىق مەملەكەتتەگى ءوزىنىڭ مارتەبەسىن ءتۇ­بەگەيلى وزگەرتۋگە نەگىز قالاعانى تۋرا­لى قورىتىندى جاساۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى نەگىزدەمە بەرەدى. وسىلايشا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ» قابىلدانۋى دەربەس, ەگەمەن قازاقستان مەملەكەتىن قۇ­رۋدىڭ نەگىزىن قالادى. ول قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ دەربەس كونستيتۋتسيالىق زاڭ­دارىنىڭ العاشقى كونستيتۋتسيالىق قۇ­جاتى رەتىندە تاريحقا ەندى. 1991 جىلعى 10 جەلتوقساندا «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ اتاۋىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ ءوز­گەر­تۋ تۋرالى» قازاق كسر-ءىنىڭ زاڭى قا­بىل­داندى. بۇل زاڭدى قازاق كسر جو­عار­عى كەڭەسى رەسپۋبليكانىڭ كوپ ۇلتتى حال­قى­نىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ قاعيداتتارىنا, ادام قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىنىڭ مىز­عىماستىعىنا, قوعامنىڭ ساياسي, ەكونو­ميكالىق جانە يدەولوگيالىق جاعىنان سان-الۋاندىعىنا نەگىزدەلگەن دەموكرا­تيا­لىق, تاۋەلسىز, بەيبىتشىلىكسۇيگىش, قۇ­قىق­تىق مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلىسىن باس­شىلىققا الا وتىرىپ قابىلدادى. وسى زاڭ نەگىزىندە قازاق كسر كونستيتۋتسياسى مەن قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياعا, قازاق كسر-ءىنىڭ باسقا دا زاڭدارىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. اتالعان زاڭ كونستيتۋتسيالىق دەپ اتالماعانىمەن, ءىس جۇزىندە وسى مازمۇنعا ساي ەدى. ويتكەنى, 1978 جىلعى قازاق كسر كونستيتۋتسياسىندا «كونستيتۋتسيالىق زاڭ» دەگەن ۇعىم مۇلدە جوق بولاتىن. بۇل زاڭ سوتسياليستىك مەملەكەتتى تاراتۋ ءۇشىن قۇ­قىق­تىق نەگىزدى قورىتىندىلادى. زاڭ مەم­لەكەتتىڭ ءمانىن تاپتىق ۇستانىم تۇرعى­سى­نان ەمەس, وركەنيەتتىك تۇرعىدان باعالا­دى. قازاقستان حالقى جۇمىسشى تابىنا, شارۋالارعا جانە زيالى قاۋىمعا ءبولىن­بەدى, ال «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەس­پۋبليكاسى سوتسياليستىك جالپى­حالىق­تىق مەملەكەت رەتىندە» (قازاق كسر كونستي­تۋتسياسىنىڭ 1-بابى) سولاردىڭ ەركى مەن مۇددەلەرىن ءبىلدىردى. جاڭا زاڭ تاپتار مەن الەۋمەتتىك جىكتەردى اتاپ كورسەتپەي, بۇكىل حالىقتىڭ اتىنان قابىلداندى. جاڭا زاڭدا حالىقتىڭ «ءوزىن-ءوزى بيلەۋ, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ مىزعىمايتىندىعىنا, قوعامنىڭ ساياسي جانە يدەولوگيالىق الۋان تۇرلىلىگىنە نەگىزدەلگەن دەموكراتيالىق, تاۋەلسىز, بەيبىتشىل, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا» ۇمتى­لى­سىن باسشىلىققا الاتىندىعى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلدى. زاڭنان كەلتىرىلگەن ءۇز­ىن­دىدە «سوتسياليستىك» مەملەكەت تەتىگىن جويۋ قاجەتتىگى تۋرالى يدەيالار عانا ەمەس, سو­نىمەن بىرگە مەملەكەتتىڭ ۇيىمداس­تى­رى­لۋى, قىزمەتى جانە ونىڭ مىندەتتەرى ءپرينتسيپىن تۇبىرىمەن وزگەرتۋ يدەيالارى دا با­يان­دالعان. مۇندا بۇرىنعى قازاق كسر-ءى دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق ەمەس ءارى تاۋەلدى مەملەكەت ەكەندىگى جاناما تۇردە مويىندالادى. زاڭ قازاق كسر-ءىن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى دەپ قايتا اتادى. ول ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ, اتاپ ايتقاندا, «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياعا» وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى. 1991 جىلعى 10 جەل­توقسانداعى زاڭ قابىلدانعان ساتتەن باستاپ, قۇجات «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» دەپ اتالدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قا­بىل­داعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونس­تي­تۋ­تسيا­لىق زاڭ تاريحي قۇجات بولدى. زاڭ كسرو-نىڭ قۇلاۋىنا بايلانىستى قابىل­داندى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. زاڭ­نىڭ كىرىسپەسىندە قازاقستان مەملەكەتى باسشى­لىق­قا الۋعا ءتيىس قازاقستان مەم­لەكەتىنىڭ قۇقىقتىق پرينتسيپتەرى بايان­دال­دى. ولارعا جالپىعا بىردەي ادام قۇقىق­تارى دەك­لا­راتسياسىندا, حالىقارالىق قۇ­قىقتىڭ جال­پى جۇرت تانىعان وزگە دە نورمالارىندا باياندى ەتىلگەن جەكە ادام­نىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ, قازاق ۇلتىنىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ قۇقىعىنىڭ باسىمدىعىن مويىنداۋ, ازاماتتىق قوعام مەن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ, بەيبىتشىل سىرتقى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءپرينتسيپى مەن قارۋ­سىز­دانۋ پرينتسيپىنە ادالدىعىن مويىنداۋ جاتادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيا­لىق زاڭ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى تاۋەلسىز, دەموكراتيالىق جانە قۇقىق­تىق مەملەكەت دەپ تانىلدى. تاۋەلسىز مەم­لەكەت رەتىندە قازاقستان كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭعا سايكەس ءوز اۋماعىندا بۇكىل وكىمەت بيلىگىن تولىق يەلەنەدى, ىشكى جانە سىرتقى سايا­ساتتى دەربەس بەلگىلەپ, ءجۇر­گى­زەدى. دەموكرا­تيالىق جانە قۇقىقتىق مەم­لەكەتتى قۇرۋ ستراتەگيالىق ماقسات بو­لىپ تابىلادى. كون­ستيتۋتسيالىق زاڭدا مەم­لەكەتتىك تاۋەل­سىزدىكتىڭ ماڭىزدى پرين­تسيپى ورنىقتىرىل­دى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇكىل اۋ­ماعىندا ونىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدا­رى قولدانىلادى. كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ مۇنداي ەرەجەسى كەڭەس وداعىنىڭ قۇلا­ۋى­مەن جانە ونىڭ كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدا­رى­نىڭ قازاقستان اۋماعىندا قولدانىلۋىن توقتاتۋىمەن ءتۇسىندىرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مويىنداعان حالىقارالىق قۇقىق نورمالارى كونستي­تۋ­تسيالىق زاڭ بويىنشا قالىپتاساتىن ۇلت­تىق قۇقىقتىق جۇيەنىڭ باستاۋ كوزى بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعام­داس­تىققا كىرۋى ءۇشىن بۇل ەرەجەنىڭ زور ما­ڭىزى بار. كونستيتۋتسيالىق زاڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ باسقا ءبىر ماڭىزدى ءپرينتسيپىن دە ورنىقتىردى. قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ اۋماعى قازىرگى شەكا­را­لارىندا ءبىرتۇتاس, بولىنبەيتىن جانە قول سۇعۋعا بولمايتىن اۋماق دەپ جاريالاندى. مەم­لەكەتتىڭ باسقا مەملەكەتتەرمەن ءوزارا قا­تى­ناسىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى ونىڭ ءتاۋ­ەلسىزدىگىنىڭ ەلەۋلى بەلگىسى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق زاڭدا قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ءوزىنىڭ بارلىق باسقا مەملەكەتتەرمەن ءوزارا قاتىناسىن حالىقارالىق قۇ­قىق پرينتسيپتەرى بويىنشا قۇرادى دەپ جازىلدى. ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەل­سىز­دى­گىن باسقا مەملەكەتتەردىڭ تانۋى ءۇشىن قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اشىق ەكەنى جا­ريالاندى. مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ اتال­مىش پرينتسيپتەرى تاۋەلسىز قازاقستان قىز­­مەتىنىڭ نەگىزىنە الىندى جانە العاش­قى كۇننەن باستاپ جۇزەگە اسىرىلا باستادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسي­يا­لىق زاڭنىڭ بىرقاتار ەرەجەلەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقى مەن ازاماتتا­رى­نىڭ مارتەبەسىنە ارنالدى. تاريحي تاعدىر ورتاقتاستىعى قازاق ۇلتىمەن بىرىكتىرگەن بارلىق ۇلتتار ازاماتتارىنىڭ جيىنتىعى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان حالقىنىڭ ان­ىقتاماسى كەلتىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, بۇل زاڭدا «تاريحي تاعدىر ورتاقتاستىعى قازاق ۇلتىمەن بىرىكتىرگەن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ۇلتتارىنىڭ ازاماتتارى قازاق­ستاننىڭ ءبىرتۇتاس حالقىن قۇرايدى, بۇل حالىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەگە­مەن­دىكتىڭ بىردەن-ءبىر يەسى جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلادى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋ­تسيا­سى مەن زاڭدارى نەگىزىندە تىكەلەي دە, سونداي-اق ءوزى سايلايتىن مەملەكەتتىك ورگاندار ارقىلى دا مەملەكەتتىك وكىمەت بيلىگىن جۇزەگە اسىراتىندىعى» جازىلدى. زاڭ قازاقستان حالقىن تاپتارعا ءبول­مەيدى, قايتا ونى الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءبى­ر­ىڭعاي, تۇتاس قۇبىلىس رەتىندە قارايدى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ مەملەكەتتىك ەگەمەن­دىك­تىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتىن – ءوز ازاماتتى­عى­نىڭ بولۋىن باياندى ەتتى. رەسپۋبليكا­نىڭ بارلىق ازاماتتارى وزدەرىنىڭ ۇلتىنا, ۇستايتىن دىنىنە, قانداي قوعامدىق بىرلەستىككە جاتاتىنىنا, تەگىنە, الەۋمەتتىك ءجا­نە م ۇلىكتىك جاعدايىنا, شۇعىلداناتىن قىز­مەتىنە, تۇرعىلىقتى ورنىنا قاراماس­تان بىردەي قۇقىقتاردى يەلەنىپ, بىردەي مىندەتكەرلىكتە بولاتىنى مويىندالدى. ازاماتتىق تەڭ قۇقىلىققا قول سۇعۋشى­لىق­تىڭ زاڭ بويىنشا جازالاناتىنى ەرەك­شە اتاپ كورسەتىلدى. قازاقستاننىڭ اۋماعىن پاتشالىق سامودەرجاۆيە كەزەڭىندە دە, كەڭەستىك ۋا­قىتتا دا كوپتەگەن قازاقتار تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى, ولار قازىر باسقا مەملەكەتتەردە تۇرىپ جاتىر. كونستيتۋتسيالىق زاڭ ولاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن الۋ قۇقىعىن مويىندادى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ اۋماعىندا تۇراتىن شەتەلدىك ازاماتتارعا جانە ازاماتتىعى جوق ادام­دارعا قاتىستى دا كوزقاراسىن ءبىلدىردى. ولار كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن قۇقىق­تار مەن بوستاندىقتاردى پايدالانادى, مىندەتكەرلىكتە بولادى, زاڭدار مەن مەم­لەكەتارالىق شارتتاردى (مەملەكەت ءوزى الىپ تاستاعاننان باسقاسىن) قولدانا الا­دى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ قازاق ۇلتىنىڭ جانە قازاقستاندا تۇراتىن باسقا ۇلتتار وك­ىلدەرىنىڭ مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن ءجا­نە ءتىلىن قايتا وركەندەتىپ, دامىتۋ, ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىن نىعايتۋ مەملەكەتتىڭ مىندەتى بولىپ تابىلاتىنىن مويىندادى. «مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى» كونس­تيتۋتسيالىق زاڭدا مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى تۋرالى بىرقاتار جاڭا قۇقىق­تىق نورمالار باياندالدى. دەكلاراتسيا­نىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك, مەملەكەتتىك بيلىك تۋرالى ەرەجەلەرىن جاڭعىرتا وتى­رىپ, كونستيتۋتسيالىق زاڭ, دەكلاراتسيادا كورسە­تىلگەنىندەي, تەك جوعارعى كەڭەستىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسى پرەزيدەنتىنىڭ دە حالىق اتى­نان ءسوي­لەۋ قۇقىعىن باياندى ەتتى. قا­زاق­ستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى – كونستيتۋتسيانى سوت ارقىلى قور­عاي­تىن جو­عارى ورگان بولىپ تانىلۋى ءوز الدىنا جاڭا ەرەجە بولدى. قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى 1992 جىلى قۇرىلىپ, 1995 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى. كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ, اۋە كەڭىستىگى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار, ەكونوميكالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ايرىقشا مەنشىگىنە بەرىلدى. اتالعان وبەكتىلەردىڭ ءبارى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتاۋ­ەل­سىزدىگىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. كەڭەس ودا­عىنىڭ ءومىر ءسۇرۋى كەزەڭىندە اتالمىش تا­بيعي رەسۋرستاردىڭ ءبارى وداقتىق ورگان­دار­دىڭ قاراماعىندا بولدى, بۇل ورگاندار ولاردى ءوز قالاۋىنشا يەلەندى. كونستي­تۋ­تسيالىق زاڭدا قازاقستاننىڭ ەكونوميكا­لىق جۇيەسى مەنشىكتىڭ الۋان تۇرلەرىنە جانە ونىڭ بارلىق نىساندارىنىڭ تەڭ­دى­گىنە نەگىزدەلەتىنى كورسەتىلدى. مۇنىڭ ءما­نىسى مەملەكەتتىك مەنشىكپەن قاتار جەكە مەن­شىك تە مويىندالدى دەگەن ءسوز. تاۋەل­سىز مەملەكەت رەتىندە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ءوزىنىڭ قارجى-نەسيە, اقشا, سا­لىق جانە كەدەن جۇيەسىن قۇرۋعا, سونداي-اق ءوزىنىڭ التىن, الماز جانە ۆاليۋتا قو­رىن قۇرۋعا قۇقىعى بەكىتىلدى. ءسويتىپ, كونس­تيتۋتسيالىق زاڭ جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ نەگىزىن قالادى, ونىڭ باس­تى نىشاندارىن ايقىندادى. كونستيتۋتسيالىق زاڭدا مەملەكەتتىك ءتاۋ­ەلسىزدىكتى قورعاۋدى ۇيىمداستىرۋ ءما­سە­لەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋ­ماقتىق تۇتاستىعىن قورعاۋ ماقساتىندا دەر­بەس قارۋلى كۇشتەرىن قۇرادى جانە ءوز اۋ­ماعىندا اسكەرلەردى, قارۋ-جاراق پەن تەح­نيكانى ورنالاستىرۋ ماسەلەلەرىن شەشەدى. قازاقستاندا سوتسياليستىك مەملەكەت اپپا­راتىن ىعىستىرۋ بىرنەشە جىلدار بويىنا ءوتتى جانە نەگىزىنەن 1993 جىلدىڭ اياعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جو­عارعى كەڭەسىنىڭ ءوزىن-ءوزى تاراتۋىمەن جانە حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسى جۇيەسىنىڭ جو­يىلۋىمەن اياقتالدى. جوعارعى كەڭەس پەن حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ جەرگىلىكتى كەڭەس­تەرى مەملەكەتتىك وكىمەتتىڭ جوعارىدان تومەنگە دەيىنگى بارلىق ورگاندارىن (ازاماتتار سايلاعان اۋداندىق سوتتاردىڭ سۋد­يالارىنان باسقا) جاساقتاعاندىقتان, قازاقستاندا كەڭەستەر جۇيەسىن جويۋ مەملەكەتتىك ورگانداردى ۇيىمداستىرۋ مەن ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ بۇرىنعى كەڭەستىك قاعيداتىنان باس تارتۋ دەگەندى ءبىلدىردى, مۇنىڭ ءوزى ولاردى تۇبىرىمەن قايتا قۇرۋعا جەتكىزدى. ەسكى اپپاراتتى ىعىستىرۋ ەرەكشە الەۋمەتتىك-ساياسي شيەلەنىسسىز, جاڭا كونس­تيتۋتسيالىق قۇجاتتار نەگىزىندە جانە سو­لارعا سايكەس جۇرگىزىلدى. جوعارىدا اتال­عان تاريحي ءۇش قۇجات نەگىزىندە قا­زاق­ستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى قا­لىپ­تاستى­رىل­دى جانە وسى قۇجاتتار ءتاۋ­ەل­سىزدىكتى نىعايتۋعا دا العىشارتتار جاسادى. قازىر دۇنيە جۇزىندە 190-نان استام ءتاۋ­ەلسىز ەل بار. ارقيلى جاعدايدا تاۋەل­دى­لىككە تۇسكەن ولاردىڭ تاۋەلسىزدىك الۋ­لارى دا تاريحي جانە ساياسي جاعدايلارعا قاراي ءارتۇرلى جولمەن شەشىلدى. ولاردىڭ كەيبىرى بىرنەشە جىلدارعا سوزىلعان قيان-كەسكى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى ناتيجەسىندە تاۋەل­سىز­دىككە قول جەتكىزسە, كەيبىرى تاريحي قالىپ­تاسقان سەبەپتەرگە بايلانىستى ءوز تاۋەل­سىز­دىكتەرىن الدى. XX عاسىر الەم تاريحىندا تاۋەلسىزدىك شەرۋى ناۋقانىمەن دە ايگىلى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە وتار­لى ءىرى ەلدەر مەن تاۋەلدى ەلدەردە بو­لىپ وتكەن تەرەڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگەرىستەر بودان حالىقتاردىڭ كۇرە­سى­نە قولايلى جاعداي جاسادى. سونىڭ ءناتي­جە­سىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەي­ىن-اق ازيانىڭ جانە افريكانىڭ ون­داعان مەملەكەتى ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن جەڭىپ الدى. تەك 1960 جىلى عانا افريكانىڭ 17 مەملەكەتى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. 90-جىلداردىڭ باسىندا سوتسياليستىك جۇيە مەن كسرو-نىڭ ىدىراۋى ناتيجەسىندە 20-عا جۋىق ەل (يۋگوسلاۆيانىڭ قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردى قوسا ەسەپتەگەندە) ءتاۋ­ەل­سىز­دىكتەرىن جاريالادى. كەيبىر ەلدەر ءۇشىن تاۋەلسىزدىك الۋ قان­توگىسپەن كەلىپ, ونى ورنىقتىرۋ وڭايىراق سوقسا, قازاقستان جانە باسقا دا كسرو قۇ­را­مىنداعى رەسپۋبليكالارعا تاۋەلسىز­دىك الۋ وڭاي بولعانىمەن, ونى ورنىق­تى­رۋ, ۇستاپ تۇرۋ, تۇعىرىن بەكەمدەۋ, الەمدىك قوعام­داس­تىقتان ورنىقتى ورىن الۋ وڭايعا سوقپادى. مۇرات مۇحامەدوۆ, قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور.