ءتورتۇي اۋىلىنا قاراستى قاراجار ەلدى مەكەنىندەگى قورىمدا ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزۋ اياقتالدى. وقىرمان قاۋىمنىڭ ەسىندە بولار, وتكەن جىلى ارحەولوگتار قازبا جۇمىستارى كەزىندە جاس ايەلدىڭ سۇيەگى مەن التىن جىپپەن شىلتەرلەپ تىگىلگەن جاستىقشا تاپقان بولاتىن.
ەڭ الدىمەن, ءبىز ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن پمپي-دىڭ ستۋدەنتتەرى جانە ەكىباستۇزداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن تۇراتىن ەكسپەديتسيانىڭ جەتەكشىسى تيمۋر نۇرلان ۇلىنا جولىققانبىز. ول ءبىزدى قورىمعا باستاپ كەلدى. ءبىزدىڭ كوزىمىز بىردەن كولەمى 25 سم. بولاتىن كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەرگە ءتۇستى. ءوزىمىز كۇندە كورىپ جۇرگەن كىرپىشتەرگە مۇلدە ۇقسامايدى.
– بۇل كىرپىشتەردىڭ قۇيىلعانىنا 500 جىلدان استام ۋاقىت بولدى. بايقادىڭىزدار ما, ءالى سول قالپى. ءبىر جەرى كەرتىلمەگەن. ال مىنا جەردە كىرپىشتى دايىندايتىن تسەح جۇمىس ىستەگەن, – دەدى تيمۋر نۇرلان ۇلى ەداۋىر جەردى الىپ جاتقان شۇڭقىردى كورسەتىپ.
شۇڭقىردان ءارى اسقاندا كوك, كۇلگىن ءتۇستى كۇمبەزدىڭ سىنىقتارىن كەزدەستىردىك.
– ءبىز تۇرعان جەر ءحىV-حV عاسىرلاردا سارىارقانىڭ ورتالىعى بولعان. سول ۋاقىتتا بۇل جەردى التىن وردانىڭ حاندارى مەكەن ەتتى دەگەن بولجام بار, – دەدى ول, مىنا كۇمبەزدىڭ سىنىقتارى كونە داۋىردە حاندارعا مازار تۇرعىزىلعانىن ايعاقتايدى. مونعول-تاتار شاپقىنشىلىعى كەزىندە حانداردىڭ ورداسى مەن مازارلارى تالان-تاراجعا تۇسكەن.
ماشينا جازىق دالاداعى جولسىز جەرمەن باياۋ قوزعالىپ كەلەدى. مۇلگىگەن تىنىشتىق. ءۇپ ەتكەن جەل جوق.
– جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان كوك شوپكە نازار اۋدارىڭىزدارشى, – دەدى ول تاعى دا, – سارى جولاقتى بايقادىڭىزدار ما؟ سول ساتتە ءبىز تومەن قاراپ, جاسىل ءشوپتىڭ بويىنداعى كوزگە كورىنەر-كورىنبەس سارى جولاقتى كوردىك.
– بۇل سارى جولاق جامانكولدەن باستاۋ الادى. بۇعان قاراپ كونە داۋىردە ادامداردىڭ كولدەن ارىق قازعانىن دالەلدەۋ قيىن ەمەس. كانالدىڭ ۇزىندىعى 3 كم. بولسا, تەرەڭدىگى جارتى مەترگە, كەي جەرى 2 مەترگە دەيىن جەتەدى. سونداي-اق, جامانكولدىڭ تۇسىنان تەمىر دوڭگەلەكتىڭ سىنىعى تابىلدى. تەمىر سىنىعىن جان-جاقتى زەرتتەگەن عالىمدار ءحىV-حV عاسىرلاردا ادامدار ەگىنشىلىكپەن اينالىسقان دەگەن ۇيعارىمعا كەلىپ وتىر. دەمەك, ادامدار درەناجدىق كانال ارقىلى ەگىسكە سۋ جىبەرۋدى بىلگەن, – دەدى تيمۋر سماعۇلوۆ دالەلدى دايەكتەردى العا تارتىپ.
ءبىز مىنگەن ماشينا كەرى بۇرىلىپ, مازارعا جاقىن ماڭداعى قازىلعان قابىردىڭ تۇسىنا توقتادى. قابىر مۇقيات ءارى ساتىلاپ قازىلىپتى. جارتى مەتر تەرەڭدىكتە جەرلەنگەن ادامنىڭ قاڭقاسى جاتىر. ءمايىتتىڭ جوعارى جاعىنا جىلقىنىڭ باسى قويىلىپتى.
– بۇل قيماق-قىپشاق ءداۋىرىندەگى حاننىڭ كۇتۋشىسىنىڭ ءمايىتى, – دەپ تۇسىنىك بەردى بىزگە ەكىباستۇزداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرى تالعات دەگەن ازامات. – جىلقىنىڭ باسىن قوسا جەرلەۋ قىپشاق داستۇرىنە جاقىن. جالپى, قازاق جىلقىنى كيە تۇتقان. جىلقىنىڭ باسىنا قاراپ, ءبىز مىنا سۇيەكتى ەر ادام با دەپ توپشىلاپ وتىرمىز.
– تىستەرىنىڭ ءبارى ورنىندا. سوعان قاراعاندا, 30-35 جاستاعى ەر ادام بولۋى مۇمكىن. ءبىر انىق ءجايت, جەرلەنگەن ادام حان مەن تورەنىڭ ۇرپاعى ەمەس. ويتكەنى, حان مەن تورەلەر كەسەنەنىڭ ىشىندە جەرلەنگەن. ارينە, بۇل ازىرگە بولجام عانا. قازىر كەسىمدى ءسوز ايتۋ قيىن,– دەدى ارحەولوگتار.
– بۇل جەردە ەكى كەسەنە ورنالاسقان. ءبىز ءبىرىنشى كەسەنەنى زەرتتەپ, قابىرلەردى جاۋىپ تاستادىق. قازىرگى تاڭدا ەكىنشى كەسەنەگە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز, مۇندا ءۇش-ءتورت ادام جەرلەنگەن. ازىرگە حاندار مەن تورەلەر جەرلەندى دەگەن تۇجىرىمعا كەلىپ وتىرمىز. بۇعان دەيىن عالىمدار ۇلىتاۋ وڭىرىنە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلدى. ال ەرتىس وزەنىنىڭ جاعالاۋىن زەرتتەۋگە ەشكىم اسىعا قويمادى. ءحىV عاسىردىڭ ورتا شەنىندە بۇل جەردە ەگىنشىلىك, مال, بالىق شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان. ءبىز سول داۋىردە تابىلعان مالدىڭ, بالىقتاردىڭ سۇيەگىن نەگىزگە الىپ وتىرمىز. قازىر عالىمدار تاسمولا قورىمىن, ولەڭتى جازبالارىن زەرتتەۋمەن اينالىسۋدا. ايتپاقشى, وسىدان بىرەر جىل بۇرىن تابىلعان ايەل ادامنىڭ باسىنداعى جاستىعىن قالپىنا كەلتىرگەنبىز. جاستىقتا اراب ارپىمەن جازىلعان جازۋ بار. بىراق وندا نە جازىلعانى بىزگە بەيمالىم. عالىمدار اراب ءارپىمەن جازىلعان ايەلدىڭ ەسىمى بولۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر ايتىپ وتىر. ال مىنا كەسەنەلەرگە كەلسەك, بيىكتىگى 20-25 مەترگە, ەنى 10 مەترگە دەيىن جەتكەن. مۇنارانىڭ سىرتى كوكشىل ءتۇستى دەكوراتيۆتى پليتامەن قاپتالعان. قۇرامى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ پليتاسىنا كەلەدى. مۇنارانىڭ پليتاسىنىڭ قۇرامىندا باعالى مەتالدار – مىس, مىرىش, قورعاسىن بار. مەتالدار ساپالى قورىتىلعاندىقتان, ۇزاق ساقتالعان. شەبەرحانادا كۇنىنە 1000 كىرپىش قۇيعان. كىرپىش قۇياتىن قالىپ تا وزگەشە. مۇنارانىڭ قاسبەتى, ويۋلارى ءۇلكەن تالعامپازدىقپەن جاسالعان, – دەدى تيمۋر نۇرلان ۇلى.
– مىنا قىزىقتى قاراڭىزدار, – دەدى ءبىر كەزدە تيمۋر نۇرلان ۇلى قولىنداعى كۇمىستى كورسەتىپ. – بۇل كۇمىس تەڭگە. ورتا عاسىرلاردا ساۋدادا جۇرگەن تەڭگە تازا كۇمىستەن سوعىلعان ەكەن. كۇمىس تەڭگەنىڭ كولەمى, ءتۇسى ءوزىمىزدىڭ 20 تەڭگەلىككە كەلەدى.
تيمۋر سماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, عاسىرلار قويناۋىنداعى سىردى بۇگىپ جاتقان قورىمداردى زەرتتەۋ ءالى ۇزاققا سوزىلماق.
ءبىز قورىمدا كۇنىمەن ءجۇرىپ, ارحەولوگتاردىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنە كۋا بولدىق. جالپى, تاسمولا قورىمىن, ولەڭتى جازباسىن, قاراجارداعى كەسەنەلەردى زەرتتەۋ جۇمىستارى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. نەگىزىندە, بۇل جەردى ارنايى قورشاۋمەن قورشاپ, بەلگى ورناتىپ, تاريحي قۇندىلىعىن تانىتاتىن ۋاقىت جەتتى. كەلەشەكتە جەرگىلىكتى اكىمدىك تاريحي ورىندارعا باراتىن جولدىڭ جوندەۋدەن وتكىزىلۋىنە اتسالىسسا ءجون بولار ەدى.
داريا ەرتايقىزى.
پاۆلودار وبلىسى.