ءبىلىم بەرۋدەگى باستى ماقسات – جان-جاقتى دامىعان, ءومىر سۇرۋگە بەيىم, وزىندىك وي-تولعامى بار, ادامگەرشىلىگى جوعارى, باسەكەگە قابىلەتتى جەكە تۇلعا تاربيەلەۋ. وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وقۋشىعا ءبىلىم مازمۇنىن تەرەڭ يگەرتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ءىزدەستىرىپ, شىعارماشىلىققا جەتەلەيتىن قازىرگى زامان تالابىنا ساي عىلىمي-ادىستەمەلىك ءبىلىممەن قارۋلانعان, شەبەر مۇعالىم دايىنداۋ قاجەت. جاڭا فورماتسيا مۇعالىمى – وقىتۋ تەحنولوگياسىنىڭ جۇيەسىمەن وقۋشىلاردى ومىرگە داعدىلاندىرۋ باعىتىنداعى ءادىس-ءتاسىلدەردى جەتىك مەڭگەرگەن تۇلعا. وسى باعىتتا پەداگوگ-كادرلاردىڭ ءبىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ دەڭگەيلىك باعدارلامالار بويىنشا كۋرستان ءوتىپ, ونىڭ باعدارلاماسى نەگىزىندە جەتى ءمودۋلدى ساباقتا قالاي ىقپالداستىرىپ پايدالانۋ جولدارىن جانە وقۋشىلارمەن كەرى بايلانىس جۇرگىزە وتىرىپ, ساباقتىڭ ءوتىلۋ بارىسىنا تالداۋ جاساۋدى ۇيرەندىك.
كەرى بايلانىس وقۋشىنىڭ وقىتۋ ءۇردىسى قالاي وتكەنى جانە قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزگەندىگى تۋرالى وي-پىكىرىن تىڭداۋعا نەگىزدەلەدى. كەرى بايلانىس ساباق بارىسىندا وقۋشىلاردىڭ ءوز بەتىمەن ورىندايتىن تاپسىرمالارىنىڭ سوڭىندا ءجۇرگىزىلىپ وتىرۋى كەرەك. رەفلەكسيا ماقساتى – ەسكە ءتۇسىرۋ, ءوزىنىڭ ساباق بارىسىنداعى ءىس-ارەكەتىنە باعا بەرۋ, تالداۋ جانە ماسەلەلەردىڭ شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ. مۇعالىم وقۋشىنىڭ كەز كەلگەن كەرى بايلانىس پاراعىن وقي وتىرىپ, جۇمىسىنىڭ ءساتسىز شىققان تۇسىن جانە ءساتتى شىققان قادامىن, ەندىگى ءىس-ارەكەتىن قالاي جاقسارتۋعا بولاتىنىن الدىن الا بىلەدى. سونىمەن قاتار, كەرى بايلانىس پاراعى ارقىلى وقۋشىنىڭ ۇنىنە قۇلاق ءتۇرىپ, وقۋ مەن وقىتۋداعى كەزدەسەتىن كەدەرگىلەردى ايقىنداپ, كەلەسى وقىتۋعا بۇدان دا جاقسىراق دايىندالۋىنا تۇرتكى بولادى.
ساباقتاعى كەرى بايلانىستىڭ ءۇش ءتۇرى بار. ءبىرىنشى – كوڭىل كۇي مەن ەموتسيالىق جاعدايدى انىقتاۋعا ارنالعان كەرى بايلانىس. كوڭىل كۇيدى ءارتۇرلى سۋرەتتەر, سمايليكتەر جانە بوياۋ ءتۇستەرىمەن انىقتاۋ. مىسالى, «الما اعاشى» دەپ الايىق. «الما اعاشى» ادىسىندە وقۋشىلارعا ساباق باسىندا ءتۇرلى-ءتۇستى الما بەرىلەدى. ساباق سوڭىندا ونى الما اعاشىنا ءىلۋ كەرەك. جاسىل ءتۇستى الما مەن بۇگىن ءبارىن جاقسى ورىندادىم, سوندىقتان, كوڭىل كۇيىم كوتەرىڭكى, قىزىل ءتۇستى الما مەن تاپسىرمانى ورىنداي المادىم, كوڭىل كۇيىم جوق دەگەندى بىلدىرەدى. ال «ءبىر سوزبەن» ءادىسى بارىسىندا وقۋشىلار بەرىلگەن ءسوزدەردىڭ ىشىنەن ساباقتاعى جاعدايىن سيپاتتايتىن قۋانىش, نەمقۇرايلىلىق, شابىت, زەرىگۋ, سەنىمسىزدىك, سەنىمدىلىك, راحاتتانۋ, الاڭداۋ سياقتى سوزدەردەن ءۇش ءسوزدى تاڭدايدى.
ەكىنشى, ساباقتاعى ءىس-ارەكەتكە قاتىستى كەرى بايلانىس. مىسالى, «تابىس ساتىسى» ادىسىندە كادىمگى ساتىنىڭ سۋرەتى بەرىلەدى. 1-ءشى باسپالداعى مەن ... بىلەمىن, 2-ءشى باسپالداعى مەن ... تۇسىنەمىن, 3-ءشى باسپالداعى مەن ... جاساي الامىن.
ءۇشىنشى, وقۋ ماتەريالىنىڭ مازمۇنىنا بەرىلەتىن كەرى بايلانىس. «بۇرىن مەن بىلمەۋشى ەدىم. ەندى بىلەمىن» دەگەن سياقتى وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. مىسالى, «پليۋس, مينۋس, قىزىقتى». «پليۋس» – وڭ اسەر ەتكەن فاكتىلەرى, العان بىلىمدەرى جايلى جازادى. «مينۋس» – قولىمنان كەلمەي جاتىر نەمەسە تۇسىنىكسىز بولىپ تۇر دەگەن ويلارىن جازادى.
«قىزىقتى» دەگەندە باعانعا وزدەرىنە قىزىقتى بولعان جايتتى نەمەسە كوبىرەك بىلگىسى كەلەتىن دۇنيەنى جازادى.
«اياقتالماعان سويلەمدەر» ادىسىندە:
مەن بۇگىن ءبىلدىم...
مەن بۇگىن سەزىندىم...
مەن كەلەسى ساباقتا ءبىلگىم كەلەدى ... – دەگەن ءسويلەمدەردى اياقتايدى.
كەرى بايلانىستى جاساعاندا مىنا جايتتاردى ەستە ۇستاعان ءجون. جۇمىسىمىزدى جاقسارتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى نىسانى رەتىندە سابىرلىلىق تانىتۋ, سۋبەكتيۆتى بولاتىنىن ەسكەرۋ, جاسالعان ءىستى باعالاۋ ەمەس, نە جاسالۋ كەرەكتىگىن كورسەتۋ. سونىمەن بىرگە, كەرى بايلانىس وقۋمەن وقىتۋدىڭ قالاي ءجۇرىپ جاتقاندىعىن, ونىڭ ساپاسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كەرى بايلانىستىڭ تيىمدىلىگى – وقۋشىنى ءوز-وزىنە ەسەپ بەرۋگە باۋليدى; وقۋشىنىڭ قاجەتتىلىگىن بىلە الامىز; وقۋشىنىڭ وزىندىك كوزقاراسى قالىپتاسادى; ءبىلىم بەرۋ بارىسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا بولادى جانە وقۋشىنىڭ سىني كوزقاراسى قالىپتاسادى, ءوز-وزىنە باعا بەرە الادى.
مۇعالىمدەر ءۇشىن ءتيىمدى جاعى: وقىتۋداعى كەمشىن تۇستارىن انىقتايدى; كەلەسى ساباقتىڭ جوسپارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە, ءتۇزەتۋگە, ياعني وقىتۋدىڭ ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەرىن تاڭداۋعا ءمۇمكىندىك جانە ۋاقىتتى ۇنەمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
سوندىقتان دا كەرى بايلانىستىڭ تيىمدىلىگى ارقىلى وقىتۋ مەن وقۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.
تۋيعۋناي يۋلداشەۆا,
№10 «قارابۇلاق» جالپى ورتا مەكتەبى
بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سايرام اۋدانى