«جادوۆسكايادان»...

«قويشى!» ماقالادا بايان ەتكەلى وتىرعان جايدى اۋى­زەكى اڭگىمەدە ايتقانىمىزدا اعا­مىز­دىڭ داۋىسى وسىلايشا وقىس شىعىپ كەتىپ ەدى. سونان كەيىن-اق: «وتە قىزىقتى فاكتى ەكەن. ەگەر مىنا ايتقانىڭ دالەلدى بولسا, گازەتكە جاز­باي­سىڭ با؟», دەگەن. مۇنى 2007 جىلى شىققان «ءتول­­تۋما مەن تەلتۋما» اتتى مونوگرافيالىق زەرتتەۋىمىزدە كەلتىرگەنىمىزدى ونشا قاناعات تۇتا قوي­عان جوق. «قازىرگى كىتاپ دەگەن نە؟ كىتابىڭ كوپ بولسا 2-3 مىڭ دانامەن شىققان بولار. 170 مىڭمەن تارايتىن گا­زەتتىڭ ءجونى ءبىر باسقا», دەپ تاعى تاقىمداي ءتۇستى. سول اڭگىمەدەن بەرى دە ەكى-ءۇش ايداي ۋاقىت ءوتتى. اقىرى قولعا الۋعا بەل بايلادىق. «بەتبۇرىس وقيعا» دەگەن تىركەس جۋر­نا­ليستەردىڭ قالامىنا ءجيى-ءجيى ورالىپ تۇرادى. كەيدە ورىندى, كەيدە ورىنسىز ايتىلا بەرەدى. ال 1968 جىلى «قوبىز سارىنى» مەن  1971 جىلى  «الداسپان» اتتى كىتاپ­تار­دىڭ جا­رىق كورۋىنە بايلا­نىس­تى وسى بەت­بۇرىس وقيعا ءسو­زىن قول­دا­نۋ­دىڭ ەش ارتىقتىعى جوق. مۇحتار ماعاۋين قۇراستى­رىپ, باسپاعا ازىرلەپ,  العىسو­زىن, تۇسىنىكتەرىن جازىپ جاريا­لا­عان بۇل كىتاپ – حV-ءحVىىى عا­سىر­لار­داعى قازاق اقىن, جىراۋ­لارى­نىڭ شىعارما­لار جيناعى – شىن مانىندە قا­زاق ادەبيەت­ىندەگى بەلەستى بەت­بۇرىستى تياناقتاپ بەردى. بەت­بۇرىستى سونىڭ الدىن­دا جا­رىق كورگەن «قوبىز سارى­نى» باس­تا­عان. «ال­داسپاندا»: «قاي حالىق­تىڭ بولماسىن ادە­بيە­تىنىڭ پايدا بو­لۋى جانە قا­لىپتاسۋى وتە كۇردەلى قۇبىلىس. قازاق ادە­بيەتى دە ءوزىنىڭ بۇگىنگى بيىگىنە, قازىرگى ورەسىنە ءبىر كۇندە جەتە سالعان جوق. تالاي اسۋ-قيا­لار­دان, تالاي بەل-بەلەستەردەن ءوتتى. الدەنەشە ءجۇز جىلدار بويى سان قيلى تاريحي وقيعالار­دىڭ ءساۋ­لە­سىن بوي­ى­نا ءسىڭىرىپ, وتكەن كۇن, وزعان داۋرەن, كونە زامان­نىڭ شەجىرەشىسى بولدى. قازاق ادە­بيەتىنىڭ ءتۇپ نەگىزى قا­دىم عاسىرلار – تۇرىك قاعانات­تارى داۋىرىنە تىرەلەدى», دەپ جاز­عان, سونىمەن بىرگە, تۇرىكتەر, تاتارلار, قازاقتار, قىرعىزدار, ءتۇر­كى­مەندەر, ءازىرباي­جاندار, ءوز­بەك­­تەر, قاراقالپاقتار ءوز الدا­رى­نا وتاۋ كوتەرىپ, جەكە حالىق­تارعا اينالماي, ارا­لاس-قۇرالاس ءجۇر­گەن كەزدە جاسالعان ەسكەرتكىش­تەر تەگىس وسى تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ بارىنە ورتاق مۇرالار بو­لىپ سانالاتىنىن باسىن اشىپ ايت­قان عالىم-قا­لامگەر «قوبىز سارى­نى­نىڭ» ءبىرىنشى تاراۋ­ىنداعى ءبىرىنشى سويلەمدى «دەربەس, قازاق اتىمەن اتالاتىن ادەبيەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋى حV عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن باس­تا­لادى», دەپ شەگەلەي جازىپ, وسى تۇجىرىمىن تالاس تۋدىر­ماي­تىنداي ەتىپ دالەلدەپ شىققان ەدى.  «قوبىز سارىنى» مەن «الداسپان» قازاق ادە­بيەتى­نىڭ تا­ريحىن تۇتاستاي ءۇش عاسىرعا ءارى شەگەرگەنى بۇگىندە بارشاعا بەلگىلى. سول قوس كىتاپ قازتۋعان جىراۋ, اسان قايعى, دوسپامبەت جىراۋ, شالكيىز جىراۋ,  جيەمبەت جىراۋ, مارعاسقا جى­راۋ, اق­تام­بەردى جىراۋ, تاتىقارا اقىن, ۇمبەتەي جىراۋ, بۇقار جىراۋ, كوتەش اقىن, شال اقىن شىعار­مالارىن ادەبي اينالىمعا قوسۋ ارقىلى اقىن-جىراۋلار پوە­زياسىنىڭ عاجايىپ سۇلۋلى­عىن دا اشىپ بەردى. ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمىمىزدى ارتتىرا ءتۇستى. ارعى بابالارىمىزدىڭ بوستان كۇن­دەگى سونشا­لىق­تى بيىك رۋحىن كەلىستى كور­سەتەتىن ءسوز مار­جا­نىنا تاڭداي قاعا وتىرىپ, بودان كۇندەگى ءحالىمىزدى دە بۇرىنعىدان بايىپ­تىراق پايىمداي باستادىق. «الداسپانمەن»  العاش جەتكەن جاۋھار جىر­لار, شىنىندا دا, اۋىز اشقىزىپ, كوز جۇمعىز­ار­لىقتاي ەدى. زەردەلى زەرتتەۋشى جىلدار بويى جيناپ ءجۇرىپ-ءجۇرىپ, ءساتتى ءبىر كۇنى ءبىزدىڭ ءتو­بەمىزگە ساۋ ەتكىزىپ توگىپ كەپ جىبەرگەن سول جا­قۇتتاردىڭ اراسىنان اسان قايعىنىڭ «تازا ءمىنسىز اسىل تاس» دەپ باستالاتىن ەكى شۋماعى جارقىراي كو­رىنەتىن. «الداسپاننىڭ» قو­سىمشا  مۇقاباسى­نىڭ فور­زاتس­قا بۇكتەلەتىن جەرىنە با­سىلعان ەكى ولەڭنىڭ ءبىرى  وسى. ەكىنشىسى – بۇقار جىراۋدىڭ  «اسقار تاۋ­دىڭ ولگەنى» دەپ باستالا­تىن قىسقا تولعاۋى. ونداي ورىنعا كىتاپتىڭ ەڭ ءبىر شۇ­رايلى شۋماقتارى شى­عارىلاتىنى بەلگىلى. بۇل ولەڭگە م.ماعاۋين: «ۇزاق تولعاۋدىڭ العاشقى جولدارى. وسى كىتاپتى قۇراستىرۋشى 1968 جىلى جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرليننەن العان. تۇڭعىش جاريا­لانۋى» («الداسپان», ا.,1971, 243-بەت) دەگەن تۇسىنىكتەمە بەرگەن. ءى.ەسەنبەرليننىڭ سونىڭ ارتىنشا جارىق كورگەن «الماس قىلىش» رومانىندا مىنانداي جولدار بار: «ەل قامىن ويلاعان, ۇلى سىنشى اسان قاي­عىنىڭ بۇل جىراۋلاردىڭ قايسىسىنان بولسا دا ەڭسەسى بيىك جاتىر. ونىڭ جىرى قايعى ءتارىزدى ءتۇپسىز تەرەڭ, ەل مۇراتى ءتارىزدى ماڭگى وشپەس ارماندى, انا جۇرەگىندەي مەيىرىمدى كەلەتىن... حان ورداسىنىڭ الدىنا كىلەڭ بي, باتىرلار القا-قوتان وتىرعاننان كەيىن اسان قايعى اي­تىستى باستادى. ول الدىمەن ءوزى ىشتەگى كۇيىگىن سىرتقا شىعارا ەل-جۇرتىنىڭ قامىن ءسوز ەتىپ ءبىراز تولعاۋ ايتتى. حالىققا تاراپ كەتكەن: «تازا ءمىنسىز اسىل تاس سۋ تۇبىندە جاتادى. تازا ءمىنسىز اسىل ءسوز وي تۇبىندە جاتادى. سۋ تۇبىندە جاتقان تاس جەل تولقىتسا شىعادى. وي تۇبىندە جاتقان ءسوز شەر تولقىتسا شىعادى», – دەپ باستالاتىن ۇلى تولعاۋىن دا وسى جولى ايت­قان-دى. ءبىر بۋناپ, ءبىر بوساتقان ناۋقاستاي, بويىن قىسقان جىرىن ءبىتىرىپ بارىپ «ۋف» دەپ دەمىن الدى. ەندى ول بيدا ورامالىمەن كۇن ءسۇيىپ, جەل ءۇرىپ قاتپارلانعان كۇستى ماڭدايىنان سورعالاعان تەرىن سىپىرا ءسۇرتتى» ء(ى.ەسەنبەرلين. ون تومدىق شىعارمالار جيناعى. 6-توم. 49-50-بەتتەر). «قوبىز سارىنىنان», «الداسپاننان», «الماس قىلىشتان» كەيىن-اق وسىناۋ عاجايىپ جولدار جادىمىزدا جاتتالىپ, اۋىزدان اۋىزعا اۋى­سىپ, كىتاپتان كىتاپقا كوشىپ جۇرە بەردى. دالا داناگويلەرىنىڭ فيلوسوفيالىق تەرەڭدىگىن ايت­ساق تا, جىراۋلار پوەزياسىنىڭ كەمەل كوركەم­دىگىن ايت­ساق تا الدىمەن ويى­مىز­عا وسى جول­دار ورا­لا­تىن. وعان مىسالدى ون-ون­داپ كەلتىرە بەرۋگە بولادى. ءبىر-ەكەۋىن عانا كولدەنەڭ تارتا كەتەيىك.  حانعالي ءسۇيىن­شاليەۆ: «اقىن سوزدەرىنە ءتان نارسە تەرەڭدىك پەن ويلى­لىق. ول تەرەڭ­نەن تولعاپ, قيان­داعىنى كوزدەيدى. وتكەن-كەتكەندى ەسكە الىپ, وزىنشە وي تۇيىندەيدى. اسان ءسوز قادىرىن بىلگەن, وعان ەرەكشە ءمان بەرگەن. اسان ءسوز­دە­رىنىڭ ءبارى دەرلىك ويلى ناقىلدار. مىسال ءۇشىن «الداسپان» جي­نا­عىندا 1972 جىلى تۇڭعىش جاريالانعان مىنا ءبىر جولداردى كەلتىرسە دە بولادى» (ح.ءسۇيىن­شاليەۆ. «قازاق ادەبيەتى­نىڭ تاريحى. ا., 1997, 257-بەت»), دەيدى دە, «تازا ءمىنسىز اسىل تاستى» تاراتا تالدايدى.   نىسان­بەك تورەقۇل قازاقتىڭ بي-شە­شەندەرى جونىندە جازعان ەڭبە­گىندە: «ءبىر جازدا ابىلقايىر حان ءوزىنىڭ ماڭعىت دەگەن ايە­لىنەن تۋعان  تۇڭعىش ۇلى قاي­تىس بولىپ, اس بەرەدى. بۇل  ۇلان-اسىر اس ۇلى­تاۋ مەن اق­كول ارالىعىنداعى كوكوراي شال­عىندى كەڭ دالادا وتەدى. اسقا اياق جەتەر اتىراپ­تان كوپ حالىق جينالادى. حان­دى قۇر­مەت تۇتقان جەر-جەردەگى  باي, بەكتەر, سۇلتان, بيلەر بىرىنەن ءبىرى اسىرا تارتۋ-تارالعى­سىمەن ارتىنىپ-تارتىنىپ جەتەدى. اس بىرنەشە كۇنگە سوزى­لادى. ات جا­رىس, بايگە, كوكپار, كۇرەس دەيسىڭ بە, ايتەۋىر قازاق ءداس­تۇ­رىندە بار بارلىق سالت-سانا, ويىن-ساۋىقتىڭ ءبارى وتە­دى. اقىندار ايتىسادى, كۇي­شىلەر كۇي شەرتەدى, انشىلەر ءان سالادى. حان سول ءبىر استى ءوزى­نىڭ اقىلگوي ابىزى ساراي جى­راۋى  اسان­ قاي­عىعا باسقارتادى» (ن.ءتو­رەقۇل. دالانىڭ دارا ءدىل­مارلارى. ا., 2001, 62-63-بەتتەر), دەيدى دە, ءبىر­نەشە كۇنگە سوزىلعان جي­ىندى اسان جىراۋ «تازا ءمىنسىز اسىل تاس» دەپ كەلەتىن تول­عاۋى­مەن باستا­عا­نىن ايتادى. قىس­قا­سى, اسان قايعىنىڭ وسىناۋ قوس شۋماعى جىراۋلار پوەزياسىنىڭ ەتالون­دىق ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءبىزدىڭ رۋحاني قازىنا­مىز­دان ويىپ تۇرىپ ورىن الدى. ءسويتىپ ءبارى دە ورىن-ورنىنا كەلگەن سياقتى ەدى. ايتسە دە, ءبىز بۇل ماقالادا اسان قايعى جاي­ىندا ەشتەڭە ايتپاق ەمەسپىز. ويتكەنى... ارادا جىلدار ءوتتى. قايتا قۇرۋ دەگەن ءبىر كە­زەڭ باستالىپ كەتتى. جىلجىپ جاريالىلىق جەتتى. الاشتىڭ ارىستارى اقتالا باستادى. الدىڭ­عى­لاردىڭ قاتارىندا اقاڭ – احمەت بايتۇرسىنوۆ اقتالدى. 1989 جىلى اقاڭنىڭ كىتابى دا شىقتى. قاراساق  – وسى ولەڭ سول كىتاپتا ءجۇر! ءدال سول كۇيىندە دەۋگە جاقىن. ءمىنسىز تازا مەرۋەرت سۋ تۇبىندە جاتادى. ءمىنسىز تازا اسىل ءسوز وي تۇبىندە جاتادى.   سۋ تۇبىندە جاتقان زات جەل تولقىتسا شىعادى. وي تۇبىندە جاتقان ءسوز شەر تولقىتسا شىعادى. بار ايىرماسى: ءبىرىنشى جول – «ءمىنسىز تازا مەرۋەرت», ءۇشىنشى جول – «ءمىنسىز تازا اسىل ءسوز», بەسىنشى جول – «سۋ تۇبىندە جاتقان زات». ءۇش جولدا وزگەرىس بار دەگەن اتى عانا, ولاردا دا تەك «تازا ءمىنسىز» تىركەسى «ءمىنسىز تازا» دەلىنگەن, «مەرۋەرت» «اسىل تاسپەن», «تاس» «زاتپەن» الماسقان.  بار بولعانى وسى. ولەڭنىڭ باسىندا «يۋ.جادوۆسكايادان» دەگەن جازۋ تۇر. ال كەرەك بولسا! سوندا جيىرما شاقتى جىلدان بەرى اينالىپ-ءۇيىرىلىپ وبەكتەپ جۇرگەن, اسان قاي­­­عىعا تيەسىلى ەكەندىگىنە تيتتەي دە كۇمان كەل­تىرمەي كەلگەن  جىرىمىز   قازاقشاعا اۋدارىل­عان ورىس ولەڭى  بولىپ شىقتى ما؟.. سولاي. ءيا, بۇل ولەڭ اقاڭنىڭ ورىس اقىنى يۋليا جادوۆسكايادان جاساعان اۋدارماسى. كۇما­نى­ڭىز بولماۋى ءۇشىن تۇپنۇسقانى دا كەلتىرەيىك. بۇ­رىن ول ولەڭدى ءسوز قۋىپ جۇرگەن مامان ادە­بيەت­تانۋشىلار بولماسا, بىلايعى جۇرت وقي دا المايتىن. ويتكەنى,  يۋ.جادوۆسكايانىڭ ولەڭدە­رى كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىر-اق رەت, 1958 جىلى, ونىڭ وزىندە ياروسلاۆل قالاسىنداعى وبلىستىق باسپادان عانا شىققان. ول كىتاپ قازاقستانعا جەتپەگەن سياقتى.  ءبىز ءوزىمىز ول جيناقتى 2005 جىلى ءماس­كەۋ­گە بارعاندا رەسەي مەملەكەتتىك كىتاپحا­نا­سى­نان  (بۇرىنعى «لەنينكا») عانا كورە الدىق.  ەندى عوي جاعداي باسقاشا. ينتەرنەتتى قاراپ جىبەر­سەڭىز, يۋ.جادوۆسكايا دەگەن ءسوزدى  تەرىپ جىبەرسەڭىز بولدى, ونىڭ ولەڭدەرى ءورىپ شىعا كەلەدى. سونىمەن, تۇپنۇسقا مىنانداي: لۋچشي پەرل تايتسيا ۆ گلۋبينە مورسكوي; زرەەت مىسل سۆياتايا ۆ گلۋبينە دۋشي. نادو سيلنو بۋرە مورە ۆزۆولنوۆات, چتوب ونو, ۆ بورەني, ۆىبروسيلو پەرل! نادو سيلنو چۋۆستۆۋ دۋشۋ پوترياستي چتوب ونا, ۆ ۆوستورگە, ۆىرازيلا مىسل. ءتىپتى كۇمانىڭىز قالماۋى ءۇشىن سوزبە-ءسوز سىرەستىرىپ اۋدارىپ تا كورەيىك. اسىل مارجان تەڭىز تەرەڭىندە جاتادى. قاسيەتتى وي جان تەرەڭىندە ءپىسىپ-جەتىلەدى. مارجاندى سۋ بەتىنە سەرپىپ شىعارۋ ءۇشىن داۋىلدىڭ تەڭىزدى قاتتى تولقىتۋى كەرەك. ءوز ويىن شابىتتانىپ جەتكىزۋى ءۇشىن سەزىمنىڭ  جاندى قاتتى سىلكۋى كەرەك. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ الۋان قىرلى اق الماستاي اسىل دارىنىنىڭ ارداقتى  ءبىر قىرى – اۋدارماشىلىعى. كرىلوۆتىڭ شىعارمالارىن «قى­رىق مىسال» دەپ جاريالاعاندا: «جۇك الدى شايان, شورتان, اققۋ ءبىر كۇن, جەگىلىپ تارتتى ۇشەۋى دۇركىن-دۇركىن. تارتادى اققۋ – كوككە, شايان – كەيىن, جۇلقيدى سۋعا قاراي شورتان شىركىن» دەپ توگىلدىرەتىن اقاڭ مىنا ولەڭدى دە سونشا­لىق­تى جاتىق ەتىپ ورگەن,  ناعىز قازاقتىڭ ءسوز ساپ­تاۋىمەن كادىمگى ءوز جىرىمىزعا اينالدىرىپ جىبەرگەن. اكادەميك سەرىك قيراباەۆتىڭ اقاڭنىڭ كرىلوۆتان جاساعان اۋدارمالارىنا  ايشىقتى مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ, «مۇنىڭ نەسى كرىلوۆ؟ بۇل جولداردى وقىعاندا, كرىلوۆ ۇمىت قالىپ, كوز الدىڭدا احمەت قانا تۇرادى. تازا قازاقى ولەڭ – احمەت ولەڭى» (س.قيراباەۆ. كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعى. 5-توم. ا., 2007, 244-بەت) دەيتىنى ەسكە تۇسەدى. اقاڭ جادوۆسكايا جىرىن تازا قازاقى ولەڭگە قالاي اينالدىرعان؟ وسى ورايدا اباي اتامىزدىڭ اسىل ۇلگىسى ەسكە تۇسەدى. لەرمونتوۆ ارقىلى گەتەدەن اۋدارىلعان «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» سونداي عوي. ابايدىڭ لەر­مون­توۆتاعى «تاۋ شىڭدارىن» «تاۋعا» ءتۇسىرىپ, اسقاقتاعان شىڭى جوق شىڭعىس تاۋىنا كەلتىرىپ, «اڭعاردى» جازىق «دالاعا» اۋىستىرىپ, قا­راۋىل­دىڭ اينالاسىنا اينال­دىرىپ جىبەرگەن دا­نىشپاندىعىنىڭ ارقا­سىن­دا گەتە كارتيناسى قا­زاق جەرىنە كوشكەن دە قوي­عان. ءۇش تىلدەگى نۇس­قا­نى قاتار سالىستىرىپ قارا­عان,  «فاۋست» اۋدار­ما­شىسى مەدەۋباي قۇرمانوۆ­تىڭ: «دالانى جىم-جىرت ەتىپ قانا قويماي, دەل-سال عىپ كەتەتىن ءتۇن قازاق ساحاراسىنىڭ ءتۇنى, قازاق ءتۇنى بولسا كەرەك» دەپ تاڭداناتىن, تامساناتىن ءجونى بار. احمەت بايتۇرسىنوۆ اۋدارماسى دا وسى ۇستانىممەن جاسالعان.  ەڭ الدىمەن اۋدارماشى­نىڭ شىعار­ما­نى ايدىندى تەڭىز توسىنەن وزەن-كولدى دا­لاعا الىپ كەلگەنى نازار اۋدارتادى.  اتىراۋدان باس­قا جەردە تۋلاعان تەڭىز كورە قويمايتىن قازاققا «تە­ڭىزدىڭ تەرەڭىندە» دەگەننەن گورى «سۋ تۇبىندە» دەگەن ۇعىم جاقىنىراق ەكەنى بەلگىلى. جالپى, بايقاپ وتىر­ساڭىز, قازاق ءوزى «سۋ پەرىسى بار» دەپ وزەن-كولگە ونشا جولاي بەرمەگەن عوي. حالىق پوەزياسىندا دا «ەر­تىستىڭ ار جاعىنان كوردىم سەنى» دەگەندەي جەكەلەگەن جىرلار, ارەدىك اندەر بولماسا, سۋعا قاتىستى ءسوز كوپ كەزدەسە قويمايدى.  دالا ادامىنا شالقار تەڭىزدەگى دولى  داۋىلدىڭ كۇشىن دە  ءدال سەزىنۋ قيىنداۋ. اقتوبەلىك ادەبيەتشى ن.بايعانينا «ك پروبلەمە لينگۆوكۋلتۋرنوگو ۆزايمودەيستۆيا ۆ پوە­زي زاپادا ي ۆوستوكا» دەگەن تاماشا ماقا­لا­سىن­دا («ۋنيۆەرسيتەتسكوە پەرەۆودوۆەدەنيە». ۆى­پۋسك 3. سپب., 2002, 51-ستر.)   ا.بايتۇرسىنوۆ اۋدار­ماسىنىڭ جولما-جول كەرى تارجىمەسىن دە ۇسى­نىپ, وتە دۇرىس جاساعان. وسىلاي ەتۋ ارقىلى زەرتتەۋشى ءورىستىلدى عالىمدارعا اقاڭ اۋدار­ما­سىنىڭ دالدىگىن دالەلدەي العان. ول نۇسقا بىلاي: بەزۋپرەچنو چيستىي جەمچۋگ نا دنە ۆودى لەجيت (پوكويتسيا). بەزۋپرەچنو چيستوە دراگوتسەننوە سلوۆو نا دنە مىسلي لەجيت (پوكويتسيا). تو (پرەدمەت), چتو نا دنە ۆودى لەجيت, ەسلي ۆەتەر ۆزۆولنۋەت, پوياۆيتسيا. سلوۆو, چتو نا دنە مىسلي لەجيت, ەسلي پەچال ۆزۆولنۋەت, پوياۆيتسيا. بۇل جولدارعا, بىزدىڭشە, تۇسىنىكتەمەنىڭ قاجە­تى جوق. «لۋچشي پەرل» – «بەزۋپرەچنو چيس­تىي جەمچۋگ», «مىسل سۆياتايا» – «بەزۋپرەچنو چي­ستوە دراگوتسەننوە سلوۆو» بولىپ ءمانى تەرەڭدەپ كەتكەنىن اركىم-اق كورە الادى.  ونىڭ سىرتىندا ولەڭ­دە «جەل» ءسوزىن «ۆەتەر» دەۋدىڭ, «شەر» ءسوزىن «پەچال» دەۋدىڭ جەتىمسىزدىگىن سەزەتىنىمىز تاعى بار. يۋ.جادوۆسكايانىڭ وزىندەگى «چۋۆستۆو» ءبىز قوم­سى­نىپ وتىرعان وسى «پەچال» سوزىنە دە جەتپەي جاتىر.  تاعى ءبىر ايتاتىن جاي: تۇپنۇسقادا پرەدلوگتارمەن قوسقاندا 34 ءسوز, ا.بايتۇرسىنوۆتا – 27 ءسوز. «نادو سيلنو بۋرە مورە ۆزولنوۆات, چتوب ونو, ۆ بورەني» دەگەن توعىز ءسوزدى «جەل تولقىتسا» دەگەن ەكى سوزگە, «نادو سيلنو چۋۆستۆۋ دۋشۋ پوترياستي, چتوب ونا, ۆ ۆوستورگە» دەگەن توعىز ءسوزدى «شەر تولقىتسا» دەگەن ەكى سوزگە سىيعىزۋعا ءتىپتى ايتار ءسوز جوق!  سودان دا قازاق نۇسقاسى ابدەن سىلىنىپ, قىرلانىپ, سىرلانىپ تۇر. اۋدار­ماشى ولەڭدى بارىنشا شيراتقان, جۇمىرلاعان, اقىرى افوريستىك ايشىققا جەتكىزگەن. بىرەر وقىعاندا جاتتالادى دا قالادى. ن.بايعانينا بىلاي دەپ جازادى: «ستيحوتۆورەنيە, افوريستيچنوە پو فورمە, وبناجەننو-فيلوسوفسكوە پو سۋتي, سرازۋ جە بىلو پرينياتو كازاحسكيم چيتاتەلەم, نە ۋسومنيۆشيمسيا ۆ ەگو يسكوننوم پرويسحوجدەني. ەتو ي پوسلۋجيلو, كاك نام كاجەتسيا, ودنوي يز پريچين وتنەسەنيا مينيا­تيۋ­رى ك فيلوسوفسكوي پوەزي اسانا-كايگى» («ۋني­ۆەرسيتەتسكوە پەرەۆودوۆەدەنيە». ۆىپۋسك 3. سپب., 2002, 58-ستر.). ال بىزدىڭشە, بۇل «ءداۋ دە بولسا وسى ولەڭ اسان قايعىنىكى شىعار» دەگەننەن جاسالا قالعان شارۋا ەمەس. ءبىز بىلەتىن مۇحتار ماعاۋين سول كەزدىڭ وزىندە اقاڭنىڭ مۇ­را­سىمەن تانىسىپ ۇلگەرگەن ادام. كونە قازاق پوە­زياسى انتولوگياسىنىڭ قۇراستىرۋشى-اۆتو­رىنا وسى قوس شۋماقتى حالىققا قالايدا جەتكىزۋ باستى ماقسات بولعان شىعار. 1971 جىلى اتىن اتاۋعا دا تىيىم سالىناتىن احمەت بايتۇرسىنوۆ اۋدارماسىن ءبارىبىر باستىرا المايتىنىن بىلگەن سوڭ م.ماعاۋين ولەڭدى اسان قايعى بابامىزعا ادەيى باسىبايلى ەتىپ بەرگەن سياقتى. بۇگىندە بۇل ماسەلەنىڭ باسى اشىق. ۇلتى­مىز­دىڭ ۇلى ۇستازى اقاڭنىڭ ورنى «قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا جەر جارالىپ, سۋ اققالى بەرگى قالعان قازاقتىڭ قوسقان ۇلەسى ءبىر پارا دا, بايتۇرسىنوۆتىڭ ءبىر ءوزىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ءبىر پارا», «احمەت بايتۇرسىنوۆ – ۇلتتىق دامۋدىڭ تالاي جىل ابدەن توت باسىپ قاراۋسىز قالعان, ءتىپتى قاراڭ قالا جازداعان تەگەرشىگىن ءبىر ءوزى اينالدىرىپ كورىپ, مىگىرسىز قوزعالىسقا قوسىپ بەرگەن, ەرتەگىنىڭ ەرلەرىندەي ەرەن تۇلعا. تۋعان حالقىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ سىرىن تاپ ونداي ءبىلىپ, سول جولدا قالتقىسىز ەڭبەك ەتىپ, ماڭگى ەسكىرمەيتىن اعىل-تەگىل مول ۇلەس قوسا العان قايراتكەر قازاق توپىراعىندا وعان دەيىن دە, ودان كەيىن دە بولعان ەمەس» ء(ا.كەكىلباەۆ) دەپ باعالانادى. اقاڭنىڭ اۋدارماشىلىعى جايىندا دا از جازىلىپ جاتقان جوق. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ قا­سيەتتى قالامىنان شىققان بۇل تۋىندى كادۋىلگى اۋدارما اياسىنا سىيا المايدى. بۇل ءسوز اۋدارمانى قومسىنۋدى بىلدىرمەيدى. ءويتىپ قارايتىن بول­سا­ڭىز,  «تازا ءمىنسىز اسىل تاس» ءتىپتى جالپى ادە­بيەت­تىڭ دە ايا­سىنا سىيا الماي­دى. مۇندا ءبۇ­كىل ءومىردىڭ ءمان-ماعىناسى جا­تىر. اسىل الىس قونادى, جاۋ­ھار جاسىرىن جاتادى, شىن تەرەڭدى  زا­مان­نىڭ جەلى, ۋاقىتتىڭ دەمى عانا قوز­عاي الادى, شىم تە­رەڭ ءسوزدى ادامنىڭ تولعاۋى ەمەس, قو­عامنىڭ تولعاعى عانا ايت­قى­زا الادى. دەمەك, ءبارىنىڭ ءوز ءجونى بار, ءوز جولى بار, ءوز ۋاقىتى بار, ءوز زاڭ­دىلىعى بار. سونىمەن بىرگە, اشىلمايتىن اسىل دا بول­مايدى, ايتىل­ماي­تىن ءسوز دە بولمايدى. ءبارىنىڭ كەزى كەلەدى, بارىنە زاماننىڭ تەزى كەلەدى. ولەڭ وسىلاي دەيدى. سونى كوز الدىڭىزدان كەتپەيتىندەي سۋرەتكە سالادى, وردالى ويدى وبرازعا ورايدى. كوركەمدىك ءۇشىن كولدەنەڭ تۇرعان, ايتارىنان الاڭداتىپ اكەتەر ءبىر ءسوز جوق. ءمىنسىز جىر. مىگىرسىز سىر. «اۋدارىلعان ولەڭ – اۋدارعان اقىننىڭ دا ولە­ڭى», دەگەنىمىز بار ەدى «ءتولتۋما مەن تەلتۋما» اتتى كىتابىمىزدا (استانا, «ەلوردا», 2007, 443-بەت). ىڭعايسىزداۋ بولسا دا ءوز ءسوزىمىزدى ءوزىمىز قاي­تالاۋعا ءماجبۇرمىز. راسىندا دا, اباي اۋدار­مالارىن «اۆتورى – م.يۋ.لەرمونتوۆ, اۋدارعان – ا.قۇنانباەۆ» دەگەندەي ەتىپ قالاي عانا اي­تار­سىز؟! ايتپايمىز. قايتا, «ءتىل ونەرى دەرتپەن تەڭ» دەپ «اباي اتامىز جازعانداي» دەپ تۇرىپ ءسوي­لەيمىز, سولاي سىلتەمە جاسايمىز.  ال, بىلاي قاراساڭىز,  بۇل اباي ءسوزى ەمەس قوي. بۇل لەر­مون­توۆتىڭ «نە ۆەر سەبە, مەچتاتەل مولودوي, كاك يازۆى بويسيا ۆدوحنوۆەنيا» دەگەن جولدارىنىڭ اۋدارماسى («وزىڭە سەنبە, جاس ويشىل, ءتىل ونەرى دەرتپەن تەڭ») عوي. جوق, بۇل اباي ءسوزى. نەمەسە – ابايدىڭ دا ءسوزى. «شابىت – جاننىڭ جاراسى», «شابىتتان شوشىن, جارالايتىن جانىڭدى» دەگەن سياقتى الىنسا, بالكىم, اۋدارما بولار. ال «ءتىل ونەرى دەرتپەن تەڭ» اۋدارما ەمەس. اۋدارما بولسا دا تەك لەرمونتوۆتىڭ عانا  ءسوزى ەمەس. سول سياقتى, «تازا ءمىنسىز اسىل تاس» تا جادوۆسكايانىڭ عانا ءسوزى ەمەس, اقاڭنىڭ دا ءسوزى. سونىمەن, بۇل اتاقتى ولەڭ يەسىنىڭ وزىنە قايتارىلىپ وتىر. «وزىنە»؟ كىمگە؟ جادوۆ­سكاياعا ما؟ بايتۇرسىنوۆقا ما؟  الدىمەن – بايتۇرسىنوۆقا. نەگە؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن س.قيراباەۆ ءبىز جوعارىدا كەلتىرگەن ماقالادا كرىلوۆتان جاسالعان اۋدارمالارعا بايلانىستى ايتا وتىرىپ, بىلاي قايتارعان: «احمەت پاي­داسىنا شىعاتىن تاعى ءبىر فاكت – ونىڭ كرىلوۆ ولەڭ جولدارىن جولما-جول اۋدارىپ وتىرماي, مازمۇنىن الىپ, وزىنشە قارا ولەڭ ۇلگىسىمەن, ءوز سوزىمەن جاڭا ولەڭ جاساۋىندا». نازار اۋدارىڭىز: ءوز سوزىمەن جاڭا ولەڭ جاساۋىندا. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءدال سولاي ەتكەنىن حال-قادەرىمىزشە دالەلدەۋگە تىرىستىق. ارينە, بۇل ولەڭ جادوۆ­سكاياعا دا قايتارى­لىپ وتىر. قالاي دەگەندە دە, اقاڭ جادوۆسكايا جىرىن ارقاۋ ەتىپ الدى عوي, سونداعى بەينەلى ويدان قاناتتاندى عوي. وسى جاعىنان قارا­عاندا, ءبىز تۇپنۇسقا اۆتورىنا دا قارىزدارمىز. بۇعان دەيىن جادوۆسكايا ەسىمى شىن مانىندە قازاق ادەبيەتتانۋىنىڭ, ناقتى ايتقاندا اۋدارماتانۋىنىڭ عىلىمي اينالىمىنا تۇسە قويعان جوق. ول كىم؟ مۇنى بىلە ءجۇرۋ بىزگە ارتىق ەتپەيدى دەپ ويلايمىز. يۋليا ۆالەريانوۆنا جادوۆسكايا – ون توعى­زىنشى عاسىرداعى ورىس اقىنى. 1824 جىلى ياروسلاۆل گۋبەرنياسىنىڭ ليۋبيموۆ ۋەزىندەگى سۋببوتينو سەلوسىندا دۆوريان وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جادوۆسكايا جايىندا جانىڭ تەبىرەنبەي جازا المايسىڭ. 1 شىلدە كۇنى گۋبەرنياداعى ءىرى شەنەۋنىك­تەردىڭ ءبىرى ۆالەريان جادوۆسكيدىڭ ايەلى بوسا­نىپ, قىز تابادى. قىزىلشاقا نارەستەنى العاش كورگەن ساتتە اناسى تالىپ تۇسەدى. ءسابيدىڭ سول قولى اتىمەن جوق, وڭ قولىنىڭ  تەك ءۇش ساۋساعى عانا قىلتيادى... جاس بوسانعان ايەل بالا­سى­نىڭ ءدال مۇندايلىق جارىمجان بولىپ تۋىن قۇدايدىڭ كارىنە ۇشىراعانىمنان دەپ بىلەدى. ول تۇرمىسقا بولاشاق كۇيەۋىنىڭ قالىڭ­دى­عى­نىڭ جولىن كەسىپ بارىپ شىققان ەكەن. اقىرى كۇنى-ءتۇنى قايعىعا باتقان شەشەسى كوپ ۇزاماي ايىقپاس دەرتكە شالدىعىپ, از ۋاقىتتىڭ ايا­سىن­دا ومىردەن ءوتىپ كەتە بارادى. نەبارى ءۇش جا­سىندا جەتىم قالعان يۋليانى اكەسى (ايتقانداي, ونىڭ ءوزى ناعىز اۋمەسەر, قاتىگەز كىسى بولعان كورىنەدى, اۋمەسەرلىگى سول – ۋسادباداعى ءۇيدىڭ باسپالداقتارى وزگەلەردىكىنە ۇقساماسىن دەپ ادەيى بارىنشا تىك جاساتىپتى, ايەلى اياعى اۋىر كەزىندە سول تىك باسپالداقتان قۇلاپ, قاتتى جاراقات العان ەكەن, ال قاتىگەزدىگىن قوسىمشا جازارمىز) ناعاشى  اجەسىنىڭ قاراۋىنا بەرەدى. اجەسى – ن.ل.گوتوۆتسەۆا. بولاشاق اقىننىڭ ناعاشى جۇرتىنىڭ حيكاياسى وزىنشە  قىزىق. گوتوۆتسەۆتەر اۋلەتى سوناۋ حV عاسىردان باستاۋ الادى ەكەن. ۇلى كنياز ۆاسيلي ءىى-ءنىڭ بيلىگى تۇسىندا ونىڭ تاتارلارعا تۇتقىنعا ءتۇسىپ قالاتىنى بار. سونى تۇتقىننان بوساعاندا ماسكەۋگە احمەت دەگەن تاتار مىرزاسى جەتكىزىپتى. الگى احمەت ماسكەۋگە كەلگەن سوڭ قايتپاي قالىپتى, قايتپاي قالعانىمەن قويماي, پراۆوسلاۆيە دىنىنە ءوتىپ, شوقىنعاندا پەتر دەگەن ات الىپتى. پەتر اتانعان اح­مەت­تىڭ اندرەي دەگەن بالاسى تاپ-تۇيناقتاي تىندى­رىم­دى­لىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, گوتوۆەتس دەگەن لاقاپ اتقا يە بولىپتى. سول ساقاداي ساي گوتوۆەتستىڭ اتى كەيىن بۇكىل ءبىر اۋلەتتىڭ فاميلياسىنا اينالىپتى. ءسويتىپ, يۋليا جادوۆسكايانىڭ بويىندا ءتۇر­كى قانى دا بار. ءتان كەمىستىگىن يۋليا ۆالەريانوۆنا جان بايلىعىمەن تولتىرا بىلگەن. 5 جاسىندا ءارىپ تانىعان قىز بالا 12 جاسىنا جەتكەندە اتاسىنىڭ قولىنداعى جەكە كىتاپحانانى تۇگەل وقىپ بىتىرگەن ەكەن. ال ەندى جاڭاعى ايتقان اكە قاتىگەزدىگىنە كەلەيىك. يۋليا جاستايىنان كوركەمسوزگە قۇ­مار بولىپ وسەدى. جەكە پانسيوندا وعان ءسوز ونەرىنەن ساباق بەرگەن ۇستازى پەتر پەرەۆلەۆسكي مەن جاس قىز­دىڭ اراسىندا سۇيىسپەنشىلىك وتى تۇتانادى. سونى بايقا­سىمەن-اق قىز اكەسى بۇلقان-تالقان اشۋلا­نىپ, اقىرى مۇعالىمدى قۋىپ شىعادى. ونىمەن تۇرمىس قۇرۋ ءجو­نىندە ويىڭا دا الۋ­شى بولما دەپ قاتاڭ ەسكەرتەدى قىزىنا. جاس جىگىتتىڭ سون­داعى بار كىناسى ءدىني سەمي­نا­ريانى بىتىرگەنى, دياكوننىڭ بالاسى ەكەندىگى, ياعني دۆوريان ءاۋ­لەتىنە كۇيەۋ­لىككە جاراماي­تىندىعى. قىسقاسى, سۇيىسكەن جاستار امالسىز ايىرىلىسادى. پەتر ۇزاق جىل­دار بويى يۋليانى قيماي, قايتا-قايتا گۋبەرنياعا كەلە بەرسە دە قىز اكەسى ءبىر جىبىمەي قويادى. يۋليا جادوۆسكايا ولەڭدەرىنىڭ ءومىر بويعى باستى سارىنى باقىتسىز ماحاببات, جاپا شەكتىرەر جالعىزدىق, ساعىنىش سازدارى بولىپ كەلەتىنى سودان. يۋ.جادوۆسكايانىڭ باسپا بەتىن كورگەن العاشقى ەكى ولەڭىنىڭ ءبىرى – ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «لۋچشي پەرل تايتسيا». ول 1843 جىلى «موسكۆيتيانين» جۋرنالىنىڭ 12-ءشى سانىندا جا­ريا­لانعان ەكەن. بۇل ارا اقىن شىعارماشىلى­عىن تالداپ جاتاتىن جەر ەمەس. ءبىزدىڭ دە جا­دوۆ­سكاياتانۋشى بولا قالۋعا جاعدايىمىز جوق. تەك  يۋ.جادوۆسكايا پوەزياسىنا ءوز زامانىنىڭ تالاي مىقتىلارى جوعارى باعا بەرگەنىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. ارينە, ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ەلەۋلىسى – ن.ا.دوبروليۋبوۆتىڭ «ستيحوتۆورەنيا يۋلي جادوۆسكوي» دەگەن كولەمدى ماقالاسى. ۇلى سىنشى كەيىن ءبىزدىڭ اقاڭ اۋداراتىن ولەڭگە دە توقتالعان. «ەتوت ۆوستورگ, ۆ كوتورىي پريحوديت دۋشا, پوترياسەننايا چۋۆستۆوم, چتوبى ۆىرازيت سۆياتۋيۋ مىسل, زرەيۋششۋيۋ ۆ دۋشەۆنوي گلۋبينە, سوستاۆلياەت نەوتەملەموە دوستوينستۆو ۆسەح يلي پو كراينەي مەرە پوچتي ۆسەح ستيحوتۆورەني گ-جي جادوۆسكوي», دەپ جازعان ن.­ا.دوب­روليۋبوۆ. بىزدىڭشە, ا.باي­تۇرسىنوۆ جادوۆسكايا جىرىنا وسى ماقالا ارقىلى نازار سالعان. ءتىپتى ولەڭدى ءۇش شۋماق جىر تولىق كەلتىرىلگەن سول ماقالادان الىپ اۋدارۋى دا مۇمكىن. ولاي دەيتىنىمىز, اقاڭ الگى ولەڭدى تارجىمەلەگەن 1911 جىلى جا­دوۆسكايانىڭ ومىردەن وتكەنىنە شيرەك عا­سىردان اسىپ كەتكەن ەدى. جادوۆسكايا شىعار­مالارىنىڭ ءتورت تومدىق تولىق جيناعى جاريالانعانىنا دا 17 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالعان. سونشا جىل بۇرىنعى, اتى بەيمالىم­دەۋ اۆتوردىڭ  كىتاپتارى قازاق دالاسىنا جەتسە دە ساقتالا قويۋى قيىن شىعار. عۇمىر بويى ءتان جاراسى دا, جان جاراسى دا جازىلماي كەتكەن, جاس كۇنىندەگى عاشىعىن كۇتۋ­مەن وتكەن  وسى ءبىر اياۋلى ادامنىڭ اقىلمەن ەمەس, تەك جۇرەكپەن ءومىر سۇرگەنىن, قاتىگەز شەشىمىمەن ءومىرىن وكسىتكەن اكەسىمەن دە ءتىل تا­بىسىپ, ونىڭ قول-اياعى سەمىپ قالعاندا قانشاما جىلدار بويى باسىندا وتىرىپ كۇتكەنىن, اقىر اياعىندا جۇرەك قىسپاسىنان قايتىس بولعانىن ۆ.بلاگوۆونىڭ «پوەزيا ي ليچنوست يۋ.­ۆ.جا­دوۆسكوي» (ساراتوۆ, 1981) كىتابىنان, بۇگىندە ينتەرنەتتەن كەز كەلگەن ادام وقيتىن ديسسەرتاتسيالاردان (ي.ۆويتەنكو. پروزا يۋلي جادوۆسكوي: جانروۆوە ي ستيلەۆوە سۆوەوبرازيە. ە.ترۋشينا. ليريكا يۋ.ۆ.جادوۆسكوي: ميروۆوزرەنيە ي پوەتيكا), كەيىنگى جىلداردا ونىڭ تۋعان جەرىندە جۇيەلى تۇردە ءوتىپ جۇرگەن پوەزيا فەستيۆالدەرىندەگى جىلى پىكىرلەردەن دە بىلەمىز. قايتكەندە دە يۋ.جادوۆسكايانىڭ ورىس ادەبيەتى­نىڭ تاريحىندا وزىندىك ورنى بارى انىق. 7 ماۋ­سىمنىڭ – اقىن يۋليا جادوۆسكايانى ەسكە الۋعا ارنالعان ءداستۇرلى پوەزيا مەرەكەسىنىڭ الدىندا وسى ماقالانى ءبىر پارىزىمىزدىڭ وتەۋى رەتىندە جازدىق. ءبىز ءۇشىن ەڭ باستىسى – جادوۆسكايا جى­رى­نىڭ قازاقتىڭ ۇلى تۇلعاسىنىڭ قولىنان شىپ-شىمىر, جۇپ-جۇمىر قوس شۋماقتىڭ توگىلىپ تۇسە قالۋىنا سەبەپشى بولعاندىعى, ونىڭ ءبىزدىڭ رۋحاني ومىرىمىزگە قىمبات قازىنا بولىپ قوسىلعان­دىعى. ءسوز تۇيىنىنە كەلەيىك. مۇنان بىلاي «تازا ءمىنسىز اسىل تاس» دەپ باستالاتىن  جاۋھار جىردىڭ يەسى احمەت بايتۇرسىنوۆ دەپ تۇپكىلىكتى تانۋىمىز ماقۇل دەر ەدىك. ارينە, وسىنداي ءبىر ماقالا جازىلدى ەكەن دەپ قازاقتىڭ ساناسىنا اسان قايعى ءسوزى بولىپ, دۇرىسى – حالىقتىڭ ءسوزى بولىپ ءسىڭىپ كەتكەن ولەڭگە قايتادان اۆتورلىق الىپ بەرۋ وڭاي دا ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. ايتسە دە, ادىلەتتىلىك وسىنى تالاپ ەتەدى. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.