لوندوندا يادروسىز الەم قۇرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا اياقتالدى
بۇعان دەيىن حابارلانعانىنداي, لوندوندا «تەجەۋ: ءوتكەنى جانە كەلەشەگى» دەگەن تاقىرىپتا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. الەمدىك دەڭگەيدەگى اتالعان اۋقىمدى شارانى ەۋروپانىڭ كوشباسشىلىق جەلىسى مەن ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گۋۆەر ينستيتۋتى جانە «يادرولىق قاتەردى قىسقارتۋ جونىندەگى باستاما» قورى ءبىرلەسىپ ۇيىمداستىرىپ, دەمەۋشىلىك جاسادى. ءوتكەن جۇما كۇنى باستالىپ, سەنبى كۇنى اياقتالعان ەكى كۇندىك كونفەرەنتسياعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قانات ساۋداباەۆ باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قاتىستى.
ءبىز لوندوندا بولعان 3-4 كۇن ىشىندە انگليا ءوزىنىڭ تۇماندى البيون اتاۋىن اقتاي قويعان جوق. اسپاندى اراكىدىك الا بۇلت تورلاعانى بولماسا, ءبىر تامشى تامبادى. ارينە, بۇعان ەشكىمنىڭ دە قۋانباسا رەنجىمەگەنى انىق. بىراق مۇندا قانشا جاڭبىر جاۋسا دا, اياعىڭا جابىساتىن ءبىر ءتۇيىر لاي بالشىق تاپپايسىڭ. ويتكەنى, بۇكىل جەر اسفالتتالىپ تاستالعان, ءشوپ ەگىلگەن جەرلەردى ايتپاعاندا, جاي جاتقان قارا جەر جوق. سوندىقتان اياق كيىمىڭە دە ءتۇيىر شاڭ وتىرمايدى.
جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ باعاسى وتە قىمبات ەكەنىن ەستىدىك. سەبەبى, انگليا ارال مەملەكەت بولعاندىقتان, جەر قىمبات جانە تاپشى. اعىلشىنداردىڭ تىلدەرىندە دە ەرەكشەلىك ۇلكەن ەكەن, ديالەكت ءار جىكتىڭ قوعامدا الاتىن ورنىمەن بايلانىستىرىلادى. ەتىكشىنى, كوشە سىپىرۋشىنى, تاكسيشىنى, قىسقاسى, قارا جۇمىس اتقاراتىنداردى جوعارى جىكتىڭ ادامدارى ءتۇسىنۋى قيىنشىلىق تۋعىزاتىن كورىنەدى. تومەنگى جىكتىڭ ادامدارى قوعامداعى ءوز ورنىن بىلگەندىكتەن, ەشقاشان جوعارىعا قول سوزبايتىنىن دا بۇل ەلدىڭ ءوزىندىك ءبىر ەرەكشەلىگى رەتىندە قابىلدادىق.
تاكسيشى دەمەكشى, كونفەرەنتسيا ءوتىپ جاتقان لاڭكەستەر حاۋس عيماراتىنىڭ اۋلاسىنا ەنىپ بارا جاتقان «I Kaz» سەريالى ەلشى قايرات ءابۋسەيىتوۆتىڭ قىزمەت كولىگىن كورىپ قالعان ءبىر اعىلشىن اۋلادا تۇرعان ءبىر توپ جۋرناليستىڭ جانىنا كەلىپ توقتاپ, «سىزدەر قازاقستاننان ەمەسسىزدەر مە؟» دەپ سۇرادى. وسىدان-اق, وزگەنى ايتپاعاندا, قاراپايىم اعىلشىن ازاماتى ءۇشىن دە قازاقستاننىڭ تانىمال ەل بولا باستاعانىن ۇعىندىق. ونىڭ ايتۋىنشا, لوندوندا تاكسيشى بولىپ ورنالاسۋ ءۇشىن 4 جىل وقۋىڭ كەرەك كورىنەدى. ونىڭ ءبىر سەبەبى, تاكسيشى قالانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن بەس ساۋساعىنداي ءبىلۋى ءتيىس بولسا, سونداي-اق ءار كليەنتتىڭ كوڭىلىن تاباتىنداي جوعارى دەڭگەيدە قىزمەت كورسەتۋى كەرەك ەكەن.
تاعى ءبىر اتاپ وتەتىن ءجايت – لوندوندىقتار ءجون سۇراعان ادامعا ەش بالسىنبەستەن ىلتيپاتپەن جاۋاپ بەرۋگە بەيىم تۇرادى. ابايسىزدا قاعىپ كەتسەڭ, ورىنسىز جەردە تۇرىپ قالىپپىن دەگەندەي, ءوزى كەشىرىم سۇراپ بايەك بولادى. حالقىنىڭ 50 پايىزىن شەتتەن كەلگەن ميگرانتتار قۇرايتىندىقتان, ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن دىنارالىق كەلىسىمگە ۇمتىلىس ۇلكەن ەكەنى بايقالادى.
اعىلشىن ءتىلىن بىلمەگەن ادامعا انگليادا جۇمىس تا تابىلادى ەكەن. اسىرەسە, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا سىرتتان كەلگەندەر كوپ كورىندى. ساۋدا ورىندارى مەن قوناق ۇيلەردە, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارىندا قىزمەت كورسەتەتىندەر قاتارىندا ورىسشا بىلەتىندەردەن, اسىرەسە, بالتىق بويى ەلدەرىنەن كەلگەندەر بارشىلىق ەكەنى بايقالىپ قالدى. مۇنى ءتۇپكىلىكتى حالىقتىڭ «قارا جۇمىس» ىستەۋگە ق ۇلىقسىزدىعىمەن قاتار, وزگە دە دامىعان ەۋروپا ەلدەرىندەگى سەكىلدى انگليادا دا بايىرعى حالىق اراسىندا زەينەتكەرلەردىڭ كوپ, جاس بۋىننىڭ از ەكەندىگىمەن, جالپى ەلدىڭ قارتايىپ كەلە جاتقاندىعىمەن تۇسىندىرۋگە بولاتىنداي.
ال كونفەرەنتسياعا كەلەتىن بولساق, الەمنىڭ اقش, گەرمانيا, فرانتسيا, يتاليا, قىتاي, رەسەي, ەگيپەت, ءۇندىستان, جاپونيا, ۇلىبريتانيا سياقتى بەدەلدى ەلدەرىن قوسا ەسەپتەگەندە, بارلىق قۇرلىقتى قامتىعان 18 مەملەكەتتەن وكىل قاتىسقان اۋقىمدى شارا بۇگىندە جالپى ادامزات بالاسىن الاڭداتقان يادرولىق قاتەردى مەيلىنشە ازايتۋ ماسەلەلەرىن وزەك ەتتى. كونفەرەنتسياعا قاتىسقان تانىمال ادامدار قاتارى دا قالىڭ بولدى. مىسال ءۇشىن ايتساق, قىتايدان امەريكانى زەرتتەۋ جونىندەگى قىتاي حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى دوكتور ليۋ تسين, گەرمانيادان وتستاۆكاداعى ۆيتسە-ادميرال ۋلريح ۆايسسەر, حالىقارالىق بەيبىتشىلىك ءۇشىن كارنەگي قورىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, يزرايلدىك دوكتور اريەل لەۆيت, يتاليانىڭ ەۋروپا ىستەرى ءجونىندەگى ەكس-ءمينيسترى, دەپۋتات دجوردجيو لا مالفا, كورەيادان بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, پروفەسسور حان سىن چۋ, شۆەتسيالىق ەلشى رول ەكەۋس, ت.ب. قاتىسىپ, كۇن تارتىبىندەگى تاقىرىپ بويىنشا وزدەرىنىڭ وي-پايىمدارىن ورتاعا سالدى.
كونفەرەنتسيانىڭ ەكىنشى كۇنى قازاقستان دەلەگاتسياسىن باستاپ بارعان مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆ ءسوز سويلەدى.
– ءبىرىنشى كەزەكتە كونفەرەنتسيانىڭ جاقسى ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعانىنا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. يادرولىق تەجەۋ دوكتريناسى العاش رەت «قىرعي-قاباق سوعىس» داۋىرىندە كوتەرىلگەنى بەلگىلى. سول تۇستا جانجالدى جاعدايلار اسا كوپ بولا قويماعانىمەن, اجال سەپكەن اتوم قارۋىن قولدانباۋعا قول جەتكىزىلدى. دەگەنمەن, يادرولىق قارۋى بار ەلدەر قاتارى ارتا ءتۇسىپ وتىرعان قازىرگى شاقتا يادرولىق تەجەۋ تۇجىرىمداماسى ءوزىنىڭ ماعىناسىن تۇپكىلىكتى جوعالتۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى ءبىز يادرولىق ارسەنالدار سانىن توقتاۋسىز تومەندەتۋ, بارلىق حالىقارالىق قوعامداستىق مۇشەلەرى تاراتۋدان تولىقتاي باس تارتۋ, تاراتۋعا باقىلاۋ جاساۋ, اتوم ەنەرگياسى مەن تەحنولوگياسىن پايدالانۋ ۇدەرىستەرى اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ (ماگاتە) تولىقتاي باقىلاۋى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. بۇگىنگى تاڭدا بۇعان بالاما جول جوق, – دەدى ءوزىنىڭ سوزىندە قانات بەكمىرزا ۇلى.
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى كەلەسى كەزەكتە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وتكەن جىلدىڭ ساۋىرىندە ۆاشينگتوندا بولعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى سامميتتە ناق وسى سەبەپتى يادروسىز الەم جونىندەگى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلداۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنىن اتاپ كورسەتتى. مىنە, سوندا عانا بارلىق مەملەكەتتەر سەنىمدى قاداممەن يادروسىز الەم قۇرۋعا شەشىمدى تۇردە ىلگەرى باسار ەدى. قازاقستان وسى باستامانى بەلسەندى جانە دايەكتى تۇردە كوتەرىپ, پلانەتانى يادرولىق قاتەر قۇرساۋىنان بوساتۋ باعىتىنداعى جۇمىسىن جالعاستىراتىن بولادى.
سوڭعى جىلدارى «يادرولىق قاتەردى قىسقارتۋ جونىندەگى باستاما» قورى ۇسىنعان حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكىن (حياوب) قۇرۋ تاقىرىبى ماگاتە كۇن ءتارتىبىندە ەرەكشە ورىنعا يە. اتالعان بانكتى قۇرۋ يادرولىق تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋعا, ماگاتە مەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتىڭ ءرولىن نىعايتۋعا سەپتەسەتىن بولادى.
قازاقستان الەمدەگى جەتەكشى ۋران رۋداسىن ءوندىرۋشى جانە يادرولىق وتىن وندىرەتىن الەۋەتى بار مەملەكەت رەتىندە اتوم ەنەرگياسىن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت پەن ماگاتە اياسىندا بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋعا ءوزىنىڭ قاتىسۋىن كەڭەيتۋ نيەتىندە. وسىعان بايلانىستى 2009 جىلدىڭ 6 ساۋىرىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق وتىن بانكى قۇرىلعان جاعدايدا قازاقستاننىڭ ونى ءوز اۋماعىندا ورنالاستىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىراتىنىن مالىمدەگەن ەدى. ەلىمىزدىڭ ءوز اۋماعىندا بانكتى ورنالاستىرۋعا دايىن ەكەندىگى مەن يادرولىق وتىندى ءتيىستى دەڭگەيدە ساقتاۋ تۋرالى تاپسىرىسى ماگاتە-گە ءوتكەن جىلدىڭ 11 قاڭتارىندا ۇسىنىلعان بولاتىن. ەندى بۇل ماسەلەنى تولىق كولەمىندە شەشۋ ماگاتە-ءنىڭ قۇزىرىندا.
حالىقارالىق يادرولىق وتىن بانكىن قازاقستان اۋماعىندا ورنالاستىرۋ مىناداي وبەكتيۆتى فاكتورلارعا ىقپال ەتەدى:
– جوباعا قاتىسۋشىلاردىڭ قاجەتتى سەنىم دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەتىن ەلدەگى تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي مەن قازاقستاننىڭ سالماقتى سىرتقى ساياسي باعىتى;
– ەلىمىزدىڭ تاراتپاۋ مەن يادرولىق قارۋدى قىسقارتۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسىنە كوپ جىلعى جانە بەرىك جاقىندىعى مەن وعان بەلسەندى قاتىسۋى, سونداي-اق ماگاتە-مەن جەمىستى ىنتىماقتاستىعى;
– قازاقستاننىڭ دامىعان ءجانە سەنىمدى ەكسپورتتىق باقىلاۋ جۇيەسى, يادرولىق ماتەريالداردىڭ تاسىمالى مەن ەكسپورتى ءۇشىن قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانىڭ جاسالۋى;
– يادرولىق وتىن قالدىعى ءۇشىن بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى مەن وسكەمەندەگى «ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى» اق-تىڭ دايىن ينفراقۇرىلىمدارىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى. اتالعان عيماراتتار يادرولىق ماتەريالداردى ۇزاق مەرزىمدى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تالاپتارعا جاۋاپ بەرەدى;
– قازاقستاننىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ انگارسك قالاسىندا ورنالاسقان ۋراندى بايىتۋدىڭ حالىقارالىق ورتالىعى جۇمىسىنا قاتىسۋى.
قانات ساۋداباەۆ وسى ماسەلەلەر تۋرالى جان-جاقتى ايتا كەلىپ, قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىنا بايلانىستى وڭ شەشىم قابىلدانعان جاعدايدا ەلىمىزدىڭ يادرولىق وتىن بانكىنە قاتىستى بارلىق مىندەتتەمەلەر مەن جاۋاپكەرشىلىكتەردى تولىعىمەن ورىنداۋعا كەپىلدىك بەرەتىنىن اتاپ كورسەتتى. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت – ماگاتە-ءنىڭ تانىمال ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, ءتومەن بايىتىلعان ۋران لاڭكەستەر ءۇشىن تارتىمدى ماتەريال بولىپ تابىلمايدى.
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى يادرولىق وتىن بانكىن قۇرۋ يدەياسىن, ءتىپتى يادرولىق تاراتپاۋ تۇرعىسىنان كەلگەندە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزاتىن ەلدەر دە قولداپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, يران پرەزيدەنتى ماحمۇد احمادينەجاد 2009 جىلدىڭ ساۋىرىندە استاناعا ساپارى بارىسىندا قازاقستان اۋماعىندا يادرولىق وتىن بانكىن قۇرۋ تۋرالى يدەيانى قولدايتىنىن ءبىلدىردى. ونىڭ پىكىرىنشە, اۋماعىندا ۋران قورى بار جانە ونى بايىتۋ بويىنشا تەحنولوگياعا يە كەز كەلگەن مەملەكەت ءوز اۋماعىندا يادرولىق وتىن بانكىن قۇرا الادى.
كونفەرەنتسيادا سويلەگەن ءسوزىندە ق.ساۋداباەۆ بۇل بانك يادرولىق وتىندى ساۋدالاۋدىڭ تۇراقتى كوزى بولىپ تابىلمايتىنىنا نازار اۋداردى. جانە اڭگىمەسىنىڭ قورىتىندىسىندا ءوزىنىڭ يادرولىق ارسەنالىنان الەمدە العاشقى بولىپ باس تارتقان قازاقستاننىڭ تاراتپاۋ, قارۋسىزدانۋ جانە اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ءماسەلەلەرىندە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سەنىمدى ارىپتەسى بولا الاتىنىنا ەكپىن ءتۇسىردى. اتالعان ماسەلەلەردەگى ءبىزدىڭ ساياساتىمىز تەڭدەستىرىلگەن, ءبىرىزدى قالپىندا قالا بەرەتىن بولادى, دەدى ول. ءبىز الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بارلىق جاۋاپتى قاتىسۋشىلارىمەن جەر شارىنىڭ قازىرگىدەن دە قاۋىپسىز بولا ءتۇسۋى ءۇشىن ىنتىماقتاسۋعا دايىنبىز.
قاتىسۋشىلار ەكى كۇندىك كونفەرەنتسيا بارىسىندا حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە قانداي قاتەر بار ەكەندىگى, اعىمداعى جانە بولاشاقتاعى قاتەرلەردىڭ الدىن الۋداعى يادرولىق جانە يادروسىز تەجەۋدىڭ ءرولى, يادرولىق تاۋەكەلدەردى مەيلىنشە ازايتىپ, بۇكىل الەم ءۇشىن قاۋىپسىزدىكتى جوعارىلاتۋ دەگەن تاقىرىپتاردا ەگجەي-تەگجەيلى پىكىر الماسىپ, وسى باعىتتاعى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىن اياقتاعان سوڭ اقش-تىڭ بۇرىنعى سەناتورى, يادرولىق وتىن بانكىن قۇرۋ جونىندەگى يدەيانىڭ باستاماشىسى سەم ناننعا جولىعىپ, باسقوسۋ تۋرالى سۇراعان بولاتىنبىز. ول بىلاي دەدى: قازاقستان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ قانا قويماي, قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىندەگى ۇلگى تۇتار مەملەكەت رەتىندە تانىلىپ وتىر جانە وسى ۇستانىمعا ءوزىنىڭ بەرىكتىگىن كورسەتىپ كەلەدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قازاقستاندا تومەن بايىتىلعان ۋران ءوندىرىسى ەنگىزىلدى. ونىڭ ۇستىنە سەمەي پوليگونىن جابۋ ارقىلى الەمگە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ قانشالىقتى قىمبات تا قاستەرلى ەكەنىن پايىمداتاتىن ۇلگى-ونەگە تانىتتى. ال ءبىز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتى وسى ۇدەرىستەردىڭ ناعىز كوشباسشىسى رەتىندە بىلەمىز. ول ءوزىنىڭ ۇلگىسى ارقىلى حالىقارالىق قوعامداستىققا قاي باعىتتا ءجۇرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, ءجون سىلتەپ بەردى.
ال كونفەرەنتسيادا سونداي-اق, جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەرمەن قاتار, يادرولىق قارۋدى قولدانۋدىڭ تاۋەكەلىن مەيلىنشە ازايتۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋدارىلدى. يادرولىق قارۋعا يە رەسەي, اقش, قىتاي, ءۇندىستان سەكىلدى ەلدەر وكىلدەرى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا جينالسا, يادرولىق قارۋ قولدانۋدىڭ تاۋەكەلى ازاياتىنى دا ءسوزسىز. وسى ۇدەرىستەردە قازاقستان ناقتى نە ىستەي الادى؟ ونىڭ باستى ۇلگىسى قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىندەگى باستاماشىلىعى دەسەك, بۇل جايتتەر ءوزىنىڭ كوكەيكەستىلىگىن ءالى دە جويعان جوق.
سامات مۇسا.