جاۋىنگەر قىپشاقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى

ۆەنگريانىڭ ەلورداداعى مادەنيەت كۇندەرىنىڭ ناقىشتارى الۋان كەستەلىلىگىمەن كەڭىستىككە جەتەلەيدى ۆەنگريا دەگەننەن گورى «حۋنگاريا» دەگەن اتاۋ باۋىرلاس قوس حالىق­تىڭ ەجەلدەن ءبىر-بىرىمەن تامىرلاس, ءتۇبىر­لەس حالىقتار ەكەنىن ناقتىلاي­تىن تاريحي دەرەكتەرگە باستايدى. بەلگىلى ۆەنگر عالىمى بەنكو ميحاي «تورعاي ماديارلارى» دەپ اتالاتىن مونوگرا­فيا­سىندا «حۋنگاريا» دەپ ءوزىنىڭ ءتۇبىر اتى ايعاقتاپ تۇرعانداي, بۇل اتاۋ «عۇن­نان» شىققان ءسوز دەسە, قوس حالىقتىڭ ءاپسانا-اڭىزدارىندا دا ولاردىڭ باۋىر­لاستىعىنا بۇل­تارت­پاس نەگىزدەر جەتكىلىكتى كورىنەدى. سولاردىڭ ءبىرى – كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل اراسىندا ءجيى ايتىلاتىن ماديار مەن حوديار تۋ­رالى اڭىز. ل.ن.گۋ­ميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق-ۆەنگر عالىم­دارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن «دوڭگە­لەك ۇستەل­دە» وسىنداي تاريحي-مادە­ني تامىر­لاس­تىققا قاتىس­تى تىڭ ويلار ورتاعا سالىنادى دەپ كۇ­تىلۋدە. ءبىر قىزىعى – ۆەنگردىڭ ءتورت تا­ريح­شى-عالىمىنىڭ ەكەۋى ءوز ءسوز­دەرىن قازاق تىلىندە بايانداۋعا بەل بايلاپ كەلگەندىگى. ايگىلى تۇركىتانۋشى ماندوكي قو­ڭىر يشتۆان 1977 جىلى قازاق دا­لا­سى­نا تابان تىرەگەندە, وزىنەن بۇرىن قازاقتار مەن ۆەنگرلەردىڭ گەنەتيكا­لىق بايلانىسىنا تەرەڭدەپ ەنگەن عالىم تيبور توتتىڭ ءىزىن جالعاس­تى­رىپ, تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىن, ولاردىڭ ۆەنگرلەرمەن تۋىستىق تۇسىن زەرتتەيدى. قازاق, قىرعىز, تاتار تىلدەرىن جاقسى بىلگەن عالىمنىڭ سۇيگەن جارى قازاق قىزى بولعاندىعى يشتۆان رۋحىنا ءسۇ­يىس­پەنشىلىكتى ارتتىرسا, ونىڭ دەنەسى­نىڭ قازاق دالاسىندا ءماڭ­گى دامىلداپ جاتۋى عالىم ارۋاعىنا ەرەكشە سەزىم تۋدىرادى. تاعى ءبىر انتروپولوگ-عالىم قازاقتىڭ ماديار­لارى مەن دۋناي ماجارلارىنا گەنە­تي­كالىق جاعىنان زەرتتەۋ جۇرگىز­گەن­دە ولاردىڭ وتە جا­قىن بولىپ شىق­قانىن ءبىلىپ جاتىر­مىز. ۆەنگريانىڭ استاناداعى كۇندەرى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ايمان مۇساقوجاەۆا مەن ۆەنگردىڭ بەلگىلى سكريپكاشىسى گراف مۋرجانىڭ بىرلەسىپ وتكىزگەن ونەر كەشىنەن باستاۋ الىپ, الەم كلاسسيكاسىنىڭ جاۋھار­لارى جاڭ­عىردى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدى­عى مەن ايگىلى ۆەنگر كوم­پوزيتورى, ءپيانيسشى, ديريجەر, قوعام قايراتكەرى فەرەنتس ءليستىڭ 200 جىل­دىق مەرەكەسىنە ارنالعان شارالار الۋان سيپاتتا ءورى­لىپ, استانا, الماتى مەن ورال قالا­لارىندا كومپوزيتور شىعارمالارى­نان كونتسەرتتىك باعدار­لا­ما­لار ۇسى­نىلعان, ۆەنگر فيلم­دەرى­نىڭ كورسەتىلى­مى وتكەن. ەندى, مىنە, باۋىرلاس قوس حا­لىقتىڭ رۋحاني جا­قىن­داستىعىن تە­رەڭ­دەتەتىن مادەني كوپىر قايتا جاڭ­عىرىپ, حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋ­رەاتى گراف مۋرجا­نىڭ استانا قا­لاسى سيمفونيالىق ور­كەسترىنىڭ سۇيە­مەل­دەۋىمەن ورىن­داعان ەرنە دوحنا­ني­دىڭ كونتسەرتى كوپشىلىك تاراپىنان جى­لى قابىلداندى. ەكىنشى بولىمدە اي­مان مۇساقوجاەۆا برامس­تىڭ «ۆەنگر ءبيىن»  شابىتتانا ويناپ, ءۇشىنشى ءبو­لىم قوس سكريپ­كا­شىنىڭ شەبەرلىك ونەرىن ايگىلەگەن اسەرلى تۇسقا اينالدى. ماجار اعايىنداردىڭ مادەنيەت كۇندەرى اياسىندا مۇنان وزگە ۆەنگر اسحاناسىنىڭ فەستيۆالى ۇيىمداس­تى­­رىل­ماق. مۇنى  جۇرت جادىندا قالار ويۋلى ورنەكتەرمەن اسپەتتەۋدى ۆەن­گ­ريا­­نىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى قول­عا الىپ وتىر. بۇل ءۇشىن ۆەنگردىڭ بەلگىلى اسپازشىسى, بۇگىن­دە ماسكەۋدەگى مەي­رام­حانالاردىڭ بىرىندە جۇمىس ىستەيتىن لاسلو دوري شاقىرىلعان. ما­مىر­دىڭ 24-29 ارالىعىنداعى ۆەنگريا ءما­دەنيەت كۇندەرىنىڭ ايشىقتى بەتتەرىن ماجارلار تۋرالى فوتو-سۋرەت كورمە­لەرى تولىقتىرا تۇسپەك. ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە وتەتىن گراف مۋر­جا­نىڭ شەبەرلىك-سىنىبى ستۋدەنتتەر ءۇشىن باعا جەتپەس ازىق بو­لا­رى­نا كۇمانسىز­بىز. وقۋ شاڭىرا­عىنىڭ «شا­بىت» زا­لىندا گراف مۋرجا (سكريپكا) مەن ناتاليا گۋس (فورتەپيانو) ۆەنگر كومپو­زيتورى ب.بار­توك­تىڭ سوناتتارىن ورىن­­داماق. باۋىر­لاس حالىق بايلىعى­نان قازاق رۋحىنا جاقىن دالا سارى­نىن سەزگەندەي عاجاپ ءبىر كۇي كەشەسىز. قاراشاش توقسانباي. سۋرەتتە: بەلگىلى ۆەنگر سكريپ­كاشىسى گراف مۋرجا. سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.