ۇشقىش-شتۋرمان, اعا لەيتەنانت ەسىلبەك وماروۆ تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر
اۋە قورعانىسى كۇشتەرى – ەلىمىزدىڭ اۋە شەبىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, مەملەكەتتىك, اكىمشىلىك جانە اسكەري نىسانداردى اۋە شابۋىلىنان قورعايتىن, قارسىلاستاردىڭ نەگىزگى اسكەري جانە اسكەري-ەكونوميكالىق قۋاتىن قۇرايتىن نىسانداردى جوياتىن, اۋە شابۋىلى جونىندە ەسكەرتە الاتىن قارۋلى كۇشتەردىڭ ءتۇرى. ول سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باسقا دا اسكەر تۇرلەرى مەن تەكتەرىنە اۆياتسيالىق قولداۋ كورسەتۋگە, اسكەري اۋە دەسانتىن تۇسىرۋگە, اۋە ارقىلى اسكەرلەر مەن ماتەريالدىق جابدىقتاردى تاسىمالداۋعا ارنالعان.
قازىرگى تاڭدا قازاقستان اۋە كەڭىستىگىنىڭ تىنىشتىعى سەنىمدى قولدا دەۋگە بولادى. ەلىمىزدىڭ اۋە شابۋىلىنان قورعانىس جۇيەسى زامان تالابىنا ساي زەنيتتىك, اۆياتسيالىق, راديوەلەكتروندىق تەحنيكامەن جابدىقتالعان.
قارۋلى كۇشتەردىڭ ستراتەگيالىق دامۋى شەڭبەرىندە ءاسكەري اۋە كۇشتەرىنىڭ دامۋ كونتسەپتسياسى جاسالىنعان. وسى قۇجاتتىڭ نەگىزىندە سۋ-27 ۇشاقتارى مەن جاۋىنگەرلىك تىكۇشاقتار قايتا جاڭارتۋدان ءوتىپ ۇلگەردى. سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە 100-دەن استام اۆياتسيالىق تەحنيكا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, تاكتيكالىق-تەحنيكالىق كورسەتكىشتەرىن جاقسارتتى.
كادر دايارلاۋ ماسەلەسى دە وڭ شەشىمىن تاۋىپ وتىر. بۇل رەتتە اقتوبە قالاسىنداعى اۋە قورعانىسى كۇشتەرى اسكەري ينستيتۋتىنىڭ ءرولىن جوعارى باعالاعان ءجون. اسكەري وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلەكتەر بۇگىندە قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قاتارىندا وتان قورعاۋشىسى دەگەن اتقا كىر كەلتىرمەي ادال قىزمەت ەتۋدە.
سولاردىڭ ءبىرى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى تيميريازەۆ اۋدانىنىڭ راسسۆەت اۋىلىندا 1984 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ەسىلبەك جەڭىس ۇلى وماروۆ. ول 1990 جىلى تيميريازەۆ جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن گيمنازياسىنىڭ ءبىرىنشى سىنىبىنا بارىپ, اتالعان مەكتەپتى 2001 جىلى بىتىرگەن. سودان سوڭ ۇشقىش ماماندىعىن تاڭدادى. بالاسىنىڭ بۇل ويىن قۇپ كورگەن اكەسى جەڭىس زاعىپار ۇلى مەن اناسى ەلەنا سەيىتقىزى ارمان قۋعان ۇلىنا اق جول تىلەپ, اقتوبە قالاسىنا شىعارىپ سالدى.
ەسىلبەك سول جىلى ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ اتىنداعى اقتوبە جوعارعى اسكەري اۆياتسيالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇستى. وسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە اتالمىش وقۋ ورنى 2003 جىلعى 10 شىلدەدە ۇكىمەت قاۋلىسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلدى. قىزىعى مەن قيىنشىلىعى مول كۋرسانتتىق ءومىر دە زىمىراپ ءوتىپ جاتتى. ينستيتۋت قابىرعاسىندا مول تەوريالىق ءبىلىم العان جىگىت 2004 جىلى 3 قىركۇيەكتە العاش رەت ياك-18ت ۇشاعىنىڭ شتۋرۆالىنا وتىرىپ, ارمان بيىگىنە قۇلاش ۇردى. 2005 جىلدىڭ 22 قازانىندا جوعارىدا اتالعان ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, العاشقى وفيتسەرلىك شەنىن الدى.
وقۋىن ءساتتى اياقتاعان سوڭ لەيتەنانت ەسىلبەك وماروۆ جەتىگەن كەنتىندەگى اسكەري بولىمگە ارنايى جولدامامەن كەلىپ, وسىندا العاشقى اسكەري ەڭبەك جولىن باستادى. كەيىن قاراعاندى قالاسىنداعى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ۇشقىش نۇركەن ءابدىروۆ اتىنداعى اسكەري بولىمگە اۋىستى.
ەسىمى ەلگە تانىمال باتىر اتىنداعى اسكەري بولىمدە قىزمەت ەتۋ اعا لەيتەنانت ەسىلبەك وماروۆ ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش. اسپانعا سامعاپ, ءبىر كۇندىك جولدى ءبىر ساعاتتا ۇشىپ كەلۋدىڭ دە قيىنشىلىعى مەن قىزىعى جەتكىلىكتى. اسكەري ۇشقىش وتانىنا شىنايى بەرىلىپ, ەلى مەن جەرىن سۇيگەن پاراساتتى, ادال ادام بولۋ كەرەكتىگىن ەسىلبەك ەشقاشان ەستەن شىعارىپ كورگەن ەمەس. سول سەبەپتى ول كوپ ىزدەنەدى, الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ اقىل كەڭەسىن تىڭدايدى, كۇن ۇزاق ۇشۋ الاڭىندا بولىپ, شابۋىلداپ-جويعىش ميگ-31 ۇشاعىنىڭ كەشەندى-ترەناجەرىندە جاتتىعۋدان جالىقپايدى.
جۋىردا ەلباسى – قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جۇمىس ساپارىمەن اعا لەيتەنانت ەسىلبەك جەڭىس ۇلى وماروۆ قىزمەت ەتەتىن اسكەري ءبولىمنىڭ جاۋىنگەرلىك كەزەكشىلىكتە تۇرعان اۆياتسيالىق تەحنيكاسىمەن, تەحنيكالىق لابوراتورياسىمەن تانىستى. ساپار بارىسىندا ەل پرەزيدەنتىنە شابۋىلداپ-جويعىش ميگ-31 ۇشاعىنىڭ جۇمىس رەگلامەنتى مەن وسى ۇشاقتىڭ كەشەندى-ترەناجەرى كورسەتىلدى.
اسكەري قىزمەتشىلەرمەن ءجۇزدەسكەن پرەزيدەنت قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعى ارميانىڭ جاۋىنگەرلىك قابىلەتىن ارتتىرۋعا بارىنشا كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى ولاردىڭ قىزمەتىنە, ءاسكەري انت پەن بورىشتارىنا ادالدىقتارى ءۇشىن العىس سەزىمىن جەتكىزدى.
بۇگىندەرى جوعارعى باس قولباسشىنىڭ تاپسىرماسىمەن اسكەرلەر زامان تالابىنا ساي اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسىمەن جانە جوعارى دالدىكتى قارۋمەن جابدىقتالعان. اسكەري اۋە كۇشتەرىنىڭ يەلىگىندەگى دىبىستان جىلدام جاۋىنگەرلىك ۇشاقتار مەن ارميالىق اۆياتسيانىڭ تىكۇشاقتارىنىڭ جالىندا ويناپ جۇرگەندەردىڭ دەنى ءوزىمىزدىڭ قانداستارىمىز.
– وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدىڭ اۋە شەبىن قورعاۋشى ءوزىمىزدىڭ اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ ۇشقىشتارىمەن بىرگە بىرنەشە رەت ءىرى حالىقارالىق جاتتىعۋلارعا قاتىستىم. بىلتىر 9 جەكە اۆياتسيا جاتتىعۋلارى وتكىزىلدى. اۋە قورعانىسى كۇشتەرىندە جالپى ۇشۋ 25 مىڭنان اسا ساعاتتى قۇراسا, ءاربىر جەكەلەگەن ۇشقىشتىڭ ورتاشا ۇشۋى – 83 ساعات بولدى. بۇل تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرى ارميالارى بويىنشا ەڭ ۇزدىك كورسەتكىش بولىپ تابىلادى.
اسىرەسە, 2010 جىلى استانا قالاسىندا وتكەن اسكەري شەرۋگە قاتىسقانىمدى ماقتان تۇتامىن. اۋەدەگى كوز قۋانتار قوزعالىستا ءتورت سۋ-27 جاۋىنگەرلىك ۇشاقتارىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ەكى يل-76 اسكەري-ترانسپورتتىق اۋىر ۇشاعى مەن ل-39 وقۋ-جاتتىعۋ ۇشاقتارىنىڭ قورشاۋىنداعى ەكى ان-26 لايىقتى كورىنىس بەردى. سونداي-اق, كوكتەگى كەرۋەندە سۋ-25, ميگ-27, ميگ-29 ءتارىزدى ازۋلى شابۋىلداۋشى, بومبالاۋشى ۇشاقتار دا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى.
سول كۇنى اۋە ساپىندا سوڭعى تولقىننىڭ ۇشاقتارى سانالاتىن, جاۋىنگەرلىك مۇمكىندىكتەرى جەتىپ ارتىلاتىن ءوزىم ءمىنىپ جۇرگەن ميگ-31 ۇشاعىن جەردە تۇرىپ وتانداستارىمنىڭ ءوز كوزىمەن كورىپ تاماشالاعانى ماعان ۇلكەن اسەر ەتتى, – دەيدى ۇشقىش جىگىت بىزبەن اڭگىمەسىندە.
ميگ-31 – ەكى ورىندى, كۇي تالعامايتىن, دىبىستان دا جىلدام الىس قاشىقتىقتى مەڭگەرۋگە ارنالعان اسكەري ۇشاق. بۇل اۋە ماشينەسى كۇندىز-ءتۇنى, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماستان تومەندەگى, ورتا جانە بيىك قاشىقتىقتا ۇشىپ جۇرگەن اۋە نىساندارىن ءدال تاۋىپ, ونى بورتىندا ورنالاستىرىلعان جويقىن قارۋ-جاراقپەن جويىپ جىبەرە الادى. ونىڭ سونداي-اق, وزىنە قارسى جىبەرىلگەن بەلسەندى جانە باياۋ راديولوكاتسيالىق بوگەۋلەر مەن جالعان جىلۋ نىسانالارىنان قورعانا الاتىندىعىن, وعان قارسى ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىگى بارلىعىن ايتقان ءجون. جۇپتاسىپ ۇشقان ءتورت ميگ-31 ۇشاعى 800-900 شاقىرىمعا سوزىلعان اۋە كەڭىستىگىن باقىلاي الادى.
شابۋىلداپ جويعىش ميگ-31 ۇشاعىنىڭ پايدا بولۋ تاريحى جونىنەن ءبىراز مالىمەت بەرە كەتكەندى دە ءجون كورىپ وتىرمىز. ميگ-31 جويعىش ۇشاعىن جاساۋ 1968 جىلى ا.ي.ميكويان اتىنداعى قۇراستىرۋ بيۋروسىندا باستالدى. 1979 جىلى ۇشاقتىڭ العاشقى نۇسقاسى تۇڭعىش رەت سىناق الاڭىنا جولداما الدى. ۇشاق شتۋرۆالىنا وتىرعان سىناقشى-ۇشقىش ا.ۆ.فەدوتوۆ اسپان كەڭىستىگىندە سامعاپ, تاپسىرمانى ويداعىداي ورىنداپ شىقتى. ءسويتىپ 1981 جىلدان باستاپ, گوركي قالاسىندا ۇشۋ سىناقتارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اتالعان ۇشاقتىڭ باستاپقىدا ەكى, كەيىن ءتورت, ودان سوڭ التاۋى شىعارىلدى. اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىسقا جاڭا ۇشاقتار 1983 جىلى قاتىسا باستادى. ال ودان ءبىر جىل كەيىن دۇنيەگە كەلگەن ەسىلبەك سول ميگ-31-مەن بۇل كۇندە مي شايقالتار بيىكتىكتەردى باعىندىرىپ ءجۇر.
بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇشقىش-شتۋرماننىڭ جالپى ۇشۋى 230 ساعاتتى قۇراسا, ونىڭ 200 ساعاتى ميگ-31-ءدىڭ ۇلەسىنە تيەدى. جاس اسكەري ۇشقىشتىڭ ويىنشا ەلىمىزدى كەز كەلگەن ۋاقىتتا قورعاۋعا دايىن بولۋ ءۇشىن كوبىرەك ۇشۋدىڭ زيانى جوق, قايتا پايداسى كوپ. اۆياتسيالىق بازانىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ورتالىعىندا ورنالاسۋى باس قالامىز استانانىڭ اۋە قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, قاراعاندى ايماعىنىڭ ءوندىرىس نىساندارىن قورعاۋعا, قورعانىس قابىلەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋعا جاسالعان نىق قادامداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ول ءاربىر اسكەري قىزمەتشىدەن جاۋىنگەرلىك پارىزىن ورىنداۋدا جوعارى جاۋاپكەرشىلىك پەن سانالىلىقتى, كاسىبي دايارلىقتى قاجەت ەتەدى.
بۇل قاسيەتتەر وزدىگىنەن كەلمەيتىنىن, ونىڭ ىزدەنىس ارقىلى, وقۋ-جاتتىعۋلار بارىسىندا قالىپتاساتىنىن ول جاقسى ءتۇسىنەدى. جانە دە العاشقى كۇننەن اقىل كەڭەستەرىن ايتىپ, ءتاجىريبەلەرىمەن بولىسكەن, بايىپتى باعىت باعدار بەرگەن الدىڭعى تولقىن وكىلدەرى ەسكادريليا كومانديرى مايور يۋري ارتەموۆكە, ءوزى ۇستاز تۇتاتىن مايور نۇرتاي امانتاەۆ پەن كاپيتان دميتري كراۆتسوۆقا دەگەن ريزاشىلىق سەزىمىن جاسىرمايدى.
– جەكە قۇرامنىڭ قاتارى جىل سايىن ارنايى ءبىلىمى بار, جالىنداعان جاس ماماندارمەن تولىعىپ كەلەدى. ءوز بولاشاعىنان مول ءۇمىت كۇتتىرەتىندەردىڭ قاتارىنا ۇشقىش-شتۋرمان اعا لەيتەنانت ەسىلبەك وماروۆتى جاتقىزۋعا بولادى. ول ءوزىنىڭ كاسىبي دايارلىعىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن بولىمگە كەلگەن العاشقى كۇننەن-اق بايقاتتى. ارىپتەستەرى اراسىندا بەدەلى بيىك, ابىرويى اسقاق. سۇيىكتى جارى سافۋرا ەكەۋى ورىمدەي ەكى قىز ءوسىرىپ وتىر. ونىڭ ۇلكەندى سىيلاپ, كىشىگە ىزەت كورسەتەتىندىگى ۇلگى الۋعا تۇرارلىق قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى. قىسقاشا ايتقاندا ءاربىر ۇشۋ ساپارى سايىن ەسىلبەكتىڭ توبەسى كوككە جەتكەندەي كۇي كەشەتىندىگى شىندىق, – دەيدى كومانديردىڭ تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى پودپولكوۆنيك باۋىرجان اجۋمەتوۆ.
ولاي بولسا اسكەري ۇشقىش اعا لەيتەنانت ەسىلبەك وماروۆتىڭ ۇشۋ ساندارى مەن قونۋ ساندارى تەڭ بولسىن دەيمىز.
ءجۇنىس ورماش ۇلى, پولكوۆنيك.