قازاقستاننىڭ دامۋ جولى, بيلىك جانە پارتيالار باسىنداعى جاعداي كىم-كىمدى دە بەيجاي قالدىرماسى انىق. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن ساراپشىلار وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە پىكىرلەر ايتىپ ءجۇر. سولاردىڭ ءبىرى – «التەرناتيۆا» ماڭىزدى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اندرەي چەبوتارەۆ. ءبىز ساراپشىعا وقىرماندار كوكەيىندە جۇرگەن بىرقاتار سۇراقتارىمىزدى قويعان ەدىك. – ەلىمىز قانداي دامۋ جولىمەن (سينگاپۋرلىق, مالايزيالىق جانە سول سياقتى باسقا جولدارمەن) ءجۇرىپ كەلەدى دەي الامىز؟ – تاريحي, الەۋمەتتىك-مادەني, ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي فاكتورلار بويىنشا قازاقستان وزگە كەيبىر مەملەكەتتەردەن وزىق وزىندىك دامۋ ۇلگىسىنە يە. باسقا قىرىنان كەلسەك, ەلىمىز شەتەلدىك تاجىريبەدەن دە ءبىرازىن الدى. ماسەلەن, سينگاپۋردان ۇستەمدىككە يە ءبىر پارتياسى بار كوپپارتيالىق نەمەسە ءبىر جارىم پارتيالىق جۇيەنى جۇزەگە اسىردى. نەمەسە جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن قۇرۋداعى ءچيليدىڭ تاجىريبەسىن الايىق. بۇل جەردە ماسەلە سول نەمەسە وزگە تاجىريبەنى تولىعىمەن كوشىرۋدە ەمەس, ال ونىڭ كەيبىر تۇستارىن قازاقستاندىق جاعدايعا بەيىمدەۋدە بولىپ وتىر. انىعىندا, ۇلتتىق ەكونوميكانى شيكىزاتتىق باعىتتان وندىرىسكە باعىتتاۋ ەلىمىز دامۋىنا ۇلكەن ىقپالىن تيگىزۋدە. بۇگىنگى تاڭدا ەكونوميكالىق مودەلدى تۇبىرىمەن وزگەرتپەسەك تە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋعا ناقتى بەت بۇرىپ وتىرمىز. پايىمىمشا, ونى رەتىمەن جۇرگىزۋ مەملەكەت پەن قوعام ومىرىندەگى نەگىزگى سالالاردى دامىتۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي سەرپىن بەرەدى. ەڭ باستىسى, ءتيىستى شارالار ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشىلىق تۋدىرماي, قايتا ءوزارا تولىقتىرىپ تۇرۋى قاجەت. – پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 5 جىلعا قايتا سايلاندى. ەندى نەندەي باسىمدىقتارعا نازار ەرەكشە اۋدارىلادى دەي الاسىز؟ – پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا سوڭعى جولداۋىندا, «نۇر وتان» حدپ-نىڭ ءحىىى سەزىندە جانە 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپاردىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارىندا جوعارى بيلىكتىڭ مىزعىماستىعى, ءوز كەزەگىندە, ونىڭ باستى شارتى ەلىمىزدىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان ساياسي-بيلىكتىك جۇيەسىنىڭ ارى قارايعى تۇراقتى قىزمەتىن ناسيحاتتاۋ مەن رەسمي يدەولوگيانى ساقتاۋ, سونداي-اق مەملەكەت پەن قازاقستاندىق قوعام دامۋى ۇدەرىسىندەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇرامعا باسىمدىق بەرۋ نەگىزگى باعدار بولىپ تابىلادى. باسقاشا ايتقاندا, باستىسى – ەلىمىزدىڭ پوستداعدارىستىق جاعدايىنداعى ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىنە جانە ورتامەرزىمدىك باسىمدىقتارعا ناقتى ەكپىن بەرىلەدى. سوندا ساياسي جاڭعىرتۋ سياقتى ماسەلەلەر ەكىنشى كەزەڭگە سىرعيدى. ونىڭ ۇستىنە اتالعان باعىت شەڭبەرىندە باسقارۋ جانە مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىنىڭ نەگىزگى قىزمەت تەتىگىن جەتىلدىرۋ باسىمدىق باعىت بولادى. سونىمەن بىرگە, وزگە دە ماسەلەلەردى نازاردان تىس قالدىرماعان ءجون. پارلامەنت ماجىلىسىندە جاقىن بولاشاقتا كوپپارتيالىق نەمەسە ەكىپارتيالىلىق جۇيە قۇرىلادى دەپ كۇتىلۋدە. ال بۇل قازاقستاننىڭ پارتيالىق جۇيەسىن بارىنشا جاڭارتۋ قاجەتتىگىمەن ايشىقتالادى. – «ادىلەت» پارتياسى پرەزيدەنت «نۇر وتان» حدپ توراعالىعىنان باس تارتىپ, جالپىعا ورتاق كوشباسشى بولۋعا ءتيىس دەگەن پىكىر بىلدىرگەن-ءتىن. وسى جونىندەگى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلسەك. – ءبىر جاعىنان الىپ قاراعاندا, وزگە ەلدەر پرەزيدەنتتەرى ساياسي پارتيالاردىڭ كوشباسشىسى بولىپ تابىلاتىن وڭدى تاجىريبەلەر دە بار. ونىڭ ۇستىنە, ماسەلەن, فرانتسياداعىداي, پارتيالار پارلامەنتتە ونشا كوپ ورىنعا دا يە ەمەس. باسقا قىرىنان كەلگەندە, كەيبىر ەلدەردە, مىسالى, ۋكراينادا پرەزيدەنتتەر وزدەرىنەن پارتيالىق مىندەتتەرىن الىپ تاستاپ, پارتيادان تىس تۇلعالار رەتىندە كورىنىپ ءجۇر. قازاقستان كونستيتۋتسياسىندا ونداي تالاپ بولماعانىمەن, ۇلت كوشباسشىسى مارتەبەسى بەرىلگەننەن كەيىن, شاماسى, مەملەكەت باسشىسى بىرتىندەپ «نۇر وتان» حدپ-دان الىستاي بەرۋى كەرەك. تولىقتاي العاندا, بۇل جەردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ناقتى ءبىر پارتياداعى كوشباسشىلىعى ەمەس, ەڭ باستىسى, اتالعان پارتيانىڭ ءرولى مەن مارتەبەسى ماڭىزدى. ءسىرا, «نۇر وتان» كادرلىق ماسەلەلەر ىشىنە كىرەتىن شەشىمدەردى قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قاتىساتىن جانە مەملەكەت دامۋىنىڭ ساياسي ستراتەگياسىن ايقىندايتىن جۇيە قۇرۋشى پارتيا دەڭگەيىنە شىعا قويعان جوق. ولاي بولسا, پرەزيدەنت باسقارۋشى پارتيانىڭ ەمەس, بيلىك پارتياسىنىڭ ليدەرى بولىپ تابىلادى. ەكىنشىدەن, رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ وزگە جۇمىس ىستەپ تۇرعان پارتيالارعا قاتىستى ۇستانىمى دا ايقىن بولۋى ءتيىس. ءسىرا, جەكە ءبىر پارتيالار ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالىنباي, ءتيىستى قاتىناستار تەڭگەرىمدى سيپاتتا بولۋى شارت. اسىرەسە, بۇل سايلاۋ ۇدەرىستەرى مەن بارلىق دەڭگەيدەگى وكىلەتتى بيلىك ورگاندارىن جاساقتاۋدا ماڭىزدى. – قازاقستاندىق پارتيالاردىڭ ازاماتتىق قوعام قۇرۋداعى ءرولى قانداي؟ – قازاقستاندا ءار ءتۇرلى ساياسي باعىتتاعى 10 پارتيا جۇمىس ىستەگەنىمەن, ولاردىڭ ارقايسىسى وزدەرىنىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىن (الەۋمەتتىك مۇددەلەرگە وكىلەتتىگى, ازاماتتاردى ساياسي ۇدەرىستەرگە تارتۋى, ساياسي ليدەرلەردى رەكرۋتتەۋ جانە ت.ب.) تولىققاندى ورىنداي الىپ جۇرگەن جوق. ءوز كەزەگىندە بۇل جاعداي تولىقتاي سەبەپ-سالدار فاكتورلارى كەشەنىمەن بايلانىستى. ەڭ الدىمەن, بۇل رەتتە ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەلەرىندە رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ باسىم بولىگى ساياسيلانباعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل ولاردى پارتيالار قىزمەتى جونىندەگى قاتىناسقا بەيجاي قارايتىن ەتەدى. شىندىعىندا تۇرعىندار وزدەرى مەن مەملەكەت اراسىندا دەلدال بولعىسى كەلەتىن پارتيالاردى قاجەتسىنبەيدى. تەك تۇرعىنداردى مازالايتىن پروبلەمالار مەن ماسەلەلەردى كوتەرىپ, ولاردى شەشۋگە اتسالىسىپ جۇرگەن, كوپتەگەن ازاماتتار مەملەكەتتىك ورگاندار قۇرىلىمدارىنا بالاما رەتىندە قابىلدايتىن «نۇر وتان» حدپ-نى ايتپاعاندا. سونىمەن بىرگە, كوبىسى پارتيالار قىزمەتىنىڭ وزىندە جاتىر. ناقتىلاي ايتقاندا, ولاردىڭ كوپشىلىگى قازاقستان ساياسي ەليتاسىنىڭ ىشىندەگى بەلگىلى توپتار نەمەسە جەكە تۇلعالاردىڭ مۇددەلەرىن قولداۋ جانە قورعاۋ نەگىزىندە ارەكەت ەتىپ ءجۇر. وسىعان بايلانىستى تۇرعىنداردىڭ كەڭ قولداۋىنا يەك ارتپايدى, ال مۇشەلىك شىنتۋايتىندا نومينالدى. بۇل مۇددەلەردى كورسەتەتىن جانە سول نەمەسە وزگە پارتيادان ەرەكشەلەيتىن قوعامنىڭ ناقتى جىكتەرى مەن توپتارى مۇددەلەرىنە باعىت الماعان پارتيالاردىڭ وزىندىك يدەولوگياسى دا جوق. بۇل ولاردىڭ ۇستانىمدارىنا قاراماي, پارتيالاردىڭ ءتيىستى باعدارلامالارىندا بارىنشا ۇقساستىق تابۋىنان بايقالادى. وسىلايشا, بۇل جەردە تولىققاندى يدەولوگيالىق باسەكە جوق دەگەندى ايتۋعا بولادى. بىرقاتار پارتيالاردا ىقتيمال جاقتاستارىن جۇمىلدىرۋعا قابىلەتتى جاڭا يدەيالاردىڭ بولماۋى, ولاردىڭ كرەاتيۆتىك مۇمكىندىكتەرى مەن تۇرعىندارمەن ءوزارا بايلانىس دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, ءوز ەلەكتوراتىن كەڭەيتۋدە ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەستىگى جەتپەيتىندىگىن كورسەتەدى. سوندىقتان بولسا كەرەك, ولار وزدەرىن تەك بيلىك ورگاندارىنا سايلاۋلارعا قاتىسۋ ۇدەرىستەرىندە عانا كورسەتىپ, باسقا ۋاقىتتاردا ەنجارلىق تانىتىپ كەلەدى. – كەيبىر سكەپتيكتەر باتىستىڭ وزىندە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار اۋىسۋدا دەگەندى ايتۋدا. ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز؟ – شىنىندا دا, سوڭعى 10 جىلدا باتىستا تەك دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار عانا ەمەس, كاپيتاليزم جۇيەسى دە داعدارىسقا ۇشىراۋدا دەگەن پىكىر بار. سونىمەن بىرگە, بۇل تەك ماركس پەن ەنگەلس ءىلىمىن ۇستانۋشىلارعا عانا قاتىستى ەمەس. اتالعان جۇيە مەن ونىڭ قۇندىلىقتارىنا قاتىستى جاڭا كوزقاراستاردى ساياساتكەرلەر, ەكونوميستەر, فيلوسوفتار, تاعى باسقالار ءبىلدىرىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى دجوردج سوروستىڭ «الەمدىك كاپيتاليزمنىڭ داعدارىسى», دجارەدا دايموندتىڭ «كوللاپس», پاتريك دج. بيۋكەنەننىڭ «باتىستىڭ ءولىمى», پول كرۋگماننىڭ « ۇلى دەپرەسسيانىڭ ورالۋى؟», كولين كراۋچيدىڭ «پوستدەموكراتيا» دەپ اتالاتىن شىعارمالارىن اتاپ كەتۋگە بولادى. ماسەلەن, گرەكياداعى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا وراي ەكونوميكالىق جانە وندىرىستىك زەرتتەۋلەر قورى بىلاي دەيدى: «ەگەر تەك ەكونوميكالىق جانە فيلوسوفيالىق ەمەس, سونىمەن بىرگە, قوعامدىق جانە ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقسىزدانۋى قاۋپىن جاسىرعان قولايسىز ۇدەرىستەردىڭ بەتىن بۇرماسا, وندا ەكونوميكالىق داعدارىس قوعامدىق داعدارىس پەن قۇندىلىقتار داعدارىسىنا اينالىپ كەتەدى». نەمەسە دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا قابىلەتسىز جانە بانكروتتىقپەن بەتپە-بەت كەلۋى الدىنداعى تاۋەكەلدە, دەگەن كانادالىق پۋبليتسيست نيل رەينولدستىڭ پىكىرىن الايىق. ءتىپتى ەگەر داعدارىس فاكتورىن قاپەرگە الماعاننىڭ وزىندە, باياعىدان ليبەرالدىق دەموكراتيا قۇندىلىقتارىنان الىس, سولشىل جانە وڭشىل باعىت ۇستانعان كۇشتەردىڭ ىقپالىمەن باتىستىق قوعامنىڭ ساياسي تىرەگىنىڭ بەرىكتىگى سىنعا ءتۇسىپ كەلەدى. باسقا قىرىنان كەلگەندە, وزىندە بار داعدارىستىق جايتتەرىمەن باتىستىق قوعام وزىندىك دەموكراتيالىق دامۋ مودەلىنە بالاما رەتىندە ءالى ەشتەڭە تابا قويعان جوق. دەگەنمەن, ءار كەزەڭدە ءوز دامۋىندا اۆتوريتارلىق جانە ءتىپتى دە توتاليتارلىق رەجىمدىك باسقارۋدى باسىنان وتكەرگەن ەلدەر, ءاي, قايدام, ءتىپتى «جۇمساق» ءپىشىن بولسا دا كەيىنگە قايتا ورالعىلارى كەلمەس ەدى. اڭگىمەلەسكەن اسقار تۇراپباي ۇلى.