ەل ۇكىمەتى 2010 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى پارامەترلەرىن ورىنداۋ ونى ەكى مارتە ناقتىلاپ, 16 رەت تۇزەتۋ ەنگىزگەن. كەشە ماجىلىستە وتكەن 2010 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتى تىڭداۋ بارىسىندا وسى ماسەلەگە ەرەكشە دەن قويىلدى.
دەپۋتاتتار الدىندا قارجى ءمينيسترى ب.جامىشەۆ پەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى و.وكسىكباەۆ بايانداما جاسادى. بەلگىلى بولعانداي, قارىز الۋدى ەسكەرگەندە بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ءتۇسىمى 106 پايىزعا نەمەسە 3 729,2 ميلليارد تەڭگەگە ورىندالعان. ونىڭ ىشىندە كىرىس 3 262,2 ميلليارد تەڭگەگە نەمەسە 6,2 پايىزعا ارتىق تولتىرىلسا, 55,9 پايىزدىق سالىقتىق تۇسىمدەرمەن ورىندالعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. ۇلتتىق قور اكتيۆتەرى بىلتىر 2 407,7 ميلليارد تەڭگەگە تولتىرىلسا, بيىل 1 قاڭتارعا ونىڭ كولەمى 5 704,4 ميللياردقا جەتكەن.
ءمينيستردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى سىرتقى قارىز الۋ بويىنشا بورىشتى وتەۋدى ەسكەرمەگەندە, 99,1 پايىزعا نەمەسە 4 284,0 ميلليارد تەڭگەگە اتقارىلىپتى. ال 41 رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىسىنەن 15-ءى بيۋدجەتتىك قاراجاتتى تولىق يگەرسە, 10 اكىمشى بۇعان قول جەكىزە الماپتى. جالپى, بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋعا 8822 ميلليارد تەڭگەنىڭ ىشكى جانە سىرتقى مەملەكەتتىك قارىزى تارتىلعان. ەميسسيالىق باعالى قاعازدار مەن سىرتقى قارىز شارتتارى 290,1 ميلليارد تەڭگە بولسا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا قاراعان كۇنى بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ پايدالانىلماعان قالدىعى 93,4 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان.
ومارحان وكسىكباەۆ ءوز كەزەگىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ قالىپتاستىرىلۋى مەن اتقارىلۋى, سونداي-اق ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى بولجاۋ بارىسىندا كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلگەندىگىن ورتاعا سالدى. وتكەن جىلى سالىقتىق بەرەشەك 361,0 ميلليارد, ال سالىق بويىنشا بەرەشەك 199 ميلليارد تەڭگەگە جەكەن. بۇل ونىڭ ارعى جىلمەن سالىستىرعاندا سالىقتىق بەرەشەك 1,8 ەسەگە, ال سالىق بەرەشەگى 1,9 ەسەگە ۇلعايعانىن كورسەتەدى. كوميتەت توراعاسى جاعدايدىڭ بىلايشا قالىپتاسۋىن جالعان كاسىپورىندار سانىنىڭ ارتۋىمەن بايلانىستىردى. اتاپ ايتقاندا, 2010 جىلى سالىق ورگاندارى 495,6 تەڭگە كولەمىندە سالىقتار مەن تولەمدەردى انىقتاسا, ونىڭ تەك 28,7 ميللياردى (5,8 پايىزى) عانا بيۋدجەتكە وندىرىلگەن.
سونداي-اق بانكروتتىققا ۇشىراتۋ ارقىلى سالىقتان جالتارۋ امالدارى دا قولدانىلۋدا ەكەندىگى نازاردان تىس قالمادى. ماسەلەن, 2010 جىلى 80,0 ميلليارد تەڭگە سالىقتىق بەرەشەگى بار 2 مىڭنان استام سالىق تولەۋشى بانكروت بولىپ, تەك 202,3 ميلليون تەڭگە عانا بيۋدجەتكە قايتارىلىپتى. «بانكروتتىققا ۇشىرادى دەپ تابىلعان سالىق تولەۋشىلەردىڭ اتىنان جازىلعان شوت-فاكتۋرالاردى قوسىمشا قۇن سالىعى بويىنشا ەسەپكە جاتقىزىپ, كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان شەگەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ ورىن العان», دەدى ومارحان نۇرتاي ۇلى وسى رەتتە.
ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋى تۇسىمدەردى ارتتىرۋ ءۇشىن وڭ العىشارتتار جاساعان. الايدا بۇل سالادا دا كەمشىلىكتەر بار ەكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ەلىمىزدەن تاۋارلاردى اكەتۋ كەزىندە كەدەندىك اكەتۋ باجدارىن تولەۋدەن جالتارۋ تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى اتالعان تاۋارلاردى ەركىن ساۋدا ايماعىنا شىعارىپ, كەدەن باجدارى سالىنبايتىن ەلدەرگە قايتا ەكسپورتقا شىعارىپ وتىرعان. كۆازيمەملەكەتتىك سۋبەكتىلەر قىزمەتى دە وتكىر سىنعا الىندى. 2009 جىلى 138 اكتسيونەرلىك قوعام مەن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتىڭ تەك 69-ى عانا ديۆيدەند تولەگەن. سول 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا دەبيتورلىق بەرەشەكتىڭ 1,6 ەسەگە (45,8 ميلليارد تەڭگەگە) وسكەنى بايقالادى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وتكەن جىلى اكتسيونەرلىك قوعامدار جارعىلىق قورىنا 39 ميلليارد تەڭگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولىنسە, بۇل قارجىلاردىڭ دەنى ەكىنشى دارەجەلى بانكتەر شوتتارىندا جيناقتالىپتى. كۆازيمەملەكەتتىك سۋبەكتىلەر مەن دامۋ ينستيتۋتتارى, ينۆەستيتسيالىق جوبالار مەن سالالىق باعدارلامالار ءماسەلەسىندە ايتارلىقتاي كەمشىلىكتەردىڭ بار ەكەندىگى نازاردان تىس قالعان جوق.
سونىمەن, ەسەپتى جىلدىڭ سوڭىندا 554,8 ميلليارد تەڭگەگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعى قالىپتاسقان. سىرتقى قارىز 2008 جىلى 2,5 پايىز بولسا, 2010 جىلى ول 25-كە دەيىن ارتقان. مەملەكەتتىك بورىش 598,7 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەنى ءمالىم بولىپ وتىر. ءسويتىپ, مەملەكەتتىك بورىش پەن سىرتقى جالپى بورىش 5,3 پايىزعا ءوسىپ, 119,2 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتىپتى.
دەپۋتاتتار بيۋدجەتتىك زاڭبۇزۋشىلىقتار جىل سايىن قايتالانىپ كەلە جاتقانىن وتكىر سىنادى. سوندىقتان دا بيۋدجەت ورىندالۋىن قاراۋدىڭ ءپىشىنىن وزگەرتۋ كەرەك دەگەندى ايتتى.
اسقار تۇراپباي ۇلى.