وسى كۇندەرى ليتۆانىڭ پالانگا مەن شاۋلياي قالالارىندا كۇرەس تۇرلەرىنە ارنالعان سيمپوزيۋم مەن ءىى ەۋروپا ويىندارى وتۋدە. وعان قازاقستاننان دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى سەرىك توكەەۆ باستاعان باپكەرلەر مەن ماماندار قاتىسۋدا. پالانگادا وتەتىن جيىندا سەرىك ادام ۇلى قازاق كۇرەسىنىڭ تاريحى, ونى دامىتۋ جولدارىنا ارنالعان ءبىر ساعاتتىق بايانداما جاسايتىن بولسا, شاۋليايدا ءوتىپ جاتقان ءىى ەۋروپا ويىندارىندا قاۋىمداستىق وكىلدەرى جارىستى وتكىزۋگە كومەكتەسىپ, قازاق كۇرەسىن ەۋروپالىقتارعا ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن بولادى.
وسى ەكى ۇلكەن شاراعا بارار الدىندا دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى, ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشى, پروفەسسور, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, استاناداعى قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى اتىنداعى سپورتتا دارىندى بالالارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ ديرەكتورى سەرىك توكەەۆپەن كەزدەسىپ, ليتۆاعا ساپارىنىڭ ماقساتى, وندا كوتەرىلەتىن ماسەلەلەر تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– الدىمەن بىلتىر استانادا وتكەن الەم چەمپيوناتىنان كەيىن قازاق كۇرەسىن دامىتۋدا قانداي جۇمىستار ىستەلگەنىن ايتىپ بەرسەڭىز.
– كوپ جۇمىس ىستەلدى. سونىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى دەپ الەم چەمپيوناتىنان كەيىن كۇرەسىمىزدىڭ FILA-نىڭ مۇشەلىگىنە كىرگەنىن ايتار ەدىم. وسى ۇيىمنىڭ پرەزيدەنتى رافاەل مارتينەتتي ءوزى باسى-قاسىندا بولىپ, الەم چەمپيوناتىنا جوعارى باعا بەرىپ كەتتى. قازاق كۇرەسىنىڭ جاقسى كۇرەس ەكەنىن, ونىڭ ەرەجەلەرىنە جىلى سوزدەرىن ايتتى. بىراق ءوزىنىڭ ۇسىنىس-تىلەگىن دە جاسىرمادى. مىسالى, ول قازاق كۇرەسىن جىلدامداتۋ كەرەكتىگىن, دزيۋدودا بالۋاندار 5 سەكونت قانا ۇستاپ تۇرا الاتىنىن, ايتپەسە شيدو بەرىلەتىنىن ەسكەرتتى. راس, بىزگە اۋىر سالماقتاعى بالۋاندار كۇرەسىنە جىلدامدىق كەرەك دەپ ويلايمىن.
– ليتۆانىڭ پالانگا مەن شاۋلياي قالالارىندا كۇرەس تۇرلەرىنە ارنالعان شارالاردا قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلەدى؟
– پالانگا قالاسىندا وتەتىن سيمپوزيۋمدا قازاق كۇرەسىنىڭ تاريحى ونىڭ دامۋ جولدارى تۋرالى ءبىر ساعاتتىق بايانداما جاسايمىز. ىستەلگەن جۇمىستار مەن جوسپارلارىمىزدى ايتاتىن بولامىز. سيمپوزيۋمدا نەگىزىنەن قازاق كۇرەسىن ناسيحاتتاۋ, ونى دامىتۋ ءۇشىن ازيا, ەۋروپا, امەريكا ەلدەرىندە فەدەراتسيا اشۋ ماسەلەسىن كوتەرەمىز. قازىر وسى قۇرلىقتاردىڭ ءبىراز ەلدەرىندە فەدەراتسيالارىمىز بار. وندا كوماندالار قۇرىلعان. ال امەريكادا الماس مۇسابەكوۆ دەگەن جىگىت قازاق كۇرەسىنەن كوماندا دايىنداپ جاتىر. شياۋلياي قالاسىندا ءىى ەۋروپا ويىندارى وتەدى. وعان 30 كوماندا, 240 بالۋان قاتىسقالى جاتىر. ءبىز وعان وسى ويىنداردى وتكىزۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن بارامىز. بۇل جارىسقا تەك ەۋروپا ەلدەرى عانا قاتىسادى.
– بيىل بۇدان باسقا قانداي جارىستار وتەدى؟ جاڭا كوماندالار مەن جاڭا ەلدەردى كورە الامىز با؟
– وسى جىلى دۇنيەجۇزىلىك ستۋدەنتتەر جارىسى وتەتىنىن بىلەسىزدەر. ءبىز سوعان قازاق كۇرەسىنىڭ اۋىر سالماقتاعى بالۋاندارىن قوسقالى وتىرمىز. سودان كەيىن ءتورت جىلدا ءبىر رەت كەلەتىن تافيلىك ويىندار وتەدى. سوعان دايىندالامىز. سپورت – اككورد دەگەن ويىن دا بار. ونى بيىل قىتايدا وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. وعان تاەكۆاندو, دزيۋدومەن قاتار, قازاق كۇرەسىن دە قاتىستىرۋدى جوسپارلاۋدا. ەندى وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ءبىز جىل سايىن ازيا چەمپيوناتىن وتكىزىپ كەلەمىز. ونى بيىل قىتايدا نەمەسە يراندا وتكىزۋ ويدا بار. سودان كەيىن كۇزدە ءتۇركيانىڭ انتاليا قالاسىندا الەم كۋبوگىن وتكىزەمىز. وعان 9 كوماندا قاتىسۋعا ءوتىنىش ءبىلدىرىپ وتىر. ەكى كوماندا ەۋروپادان, ەكەۋى افريكادان, ۇشەۋى ازيادان, تاعى وكەانيادان كوماندالار بولادى.
– افريكادا قازاق كۇرەسىنەن چەمپيونات وتكىزۋ دەگەن جاقسى جاڭالىق ەكەن. ول قاي جەردە, قاي كەزدە وتەدى؟
– بۇل چەمپيوناتتى ءبىز الەم كۋبوگى الدىندا, سوعان ەكى كوماندانى ىرىكتەپ اپارۋ ءۇشىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ول توگودا وتەدى. سول جەردە افريكالىقتارعا قازاق كۇرەسىن ۇيرەتىپ, ولاردى دايىنداپ, انتالياعا اپاراتىن بولامىز.
– ليتۆادا قازاق كۇرەسى تۋرالى كەڭىرەك مالىمەت بەرەدى ەكەنسىز. ەندى ءتول كۇرەسىمىزدىڭ تاريحىنا قىسقاشا توقتالىپ وتسەڭىز.
– قازاق كۇرەسىنىڭ تاريحى ۇلتىمىزدىڭ ءومىر تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. بالۋانداردىڭ كۇش سىناسۋى ات جارىسى, اقىندار ايتىسى سياقتى قازاق حالقى ونەرىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى بولىپ سانالادى. قازاقتار كۇش يەسىن «الىپ», «تولاعاي», «بالۋان» دەپ اتاپ ونى ەرەكشە قاسيەت قونعان ادام رەتىندە تانىعان. ۋاقىت وتە كەلە كۇرەس ونەرى حالىقتىڭ ۇلتتىق ءداستۇرلى ويىندارىنىڭ ءبىرى رەتىندە دامي وتىرىپ, كەيىننەن جەكە سپورت ءتۇرىنە اينالدى, ۇلكەن-ۇلكەن جارىستار ۇيىمداستىرىلاتىن بولدى.
– قازاق كۇرەسىنىڭ قانداي تاربيەلىك ماڭىزى بار؟ ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى قانداي؟
– ونىڭ تاربيەلىك ماڭىزى زور. قازاق كۇرەسى ۇلتتىق نامىستى تۋلاتىپ, كورەرمەنگە اسقان شابىت سىيلايتىن قۇدىرەتى بيىك كۇرەس ەكەنىن بىلەمىز. قازاق كۇرەسىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك, ونىڭ سان قيلى قىزىقتارىن كەزدەستىرۋگە بولادى. ەرتەدە قازاقتار توي-تومالاق دۋماندا نەمەسە حالىق جينالعان جيىنداردا ۇيىمداستىرىلعان جەكپە-جەكتەردە بالۋانداردىڭ سالماعىن ولشەپ جاتپاعان. قارسىلاسىڭا قارسى تۇرارلىق كۇش-قۋاتىڭ بار بولسا بولعانى, كىلەمگە بىلەك سىبانىپ شىعا بەرەر ەدى.
وتكەن ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا سايىن دالا توسىندە سايران سالىپ, سالتانات قۇرعان بابالارىمىز ءيمانجۇسىپ, بالۋان شولاق, قاجىمۇقاندار كۇش-قۋاتىمەن بىرگە, اقىل-پاراساتىمەن, اقىندىق-انشىلىگىمەن دە ەرەكشەلەنىپ, ناعىز ۇلت ماقتانىشىنا اينالا ءبىلدى. قاجىمۇقان بابامىز تورتكۇل دۇنيەنىڭ ەڭ مىقتى دەگەن بالۋاندارىن تىزە بۇكتىرىپ, ءوز زامانىنداعى كاسىبي بالۋاندىقتىڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىلۋىمەن قاتار, «مۇسىلمان الەمىنىڭ باس بالۋانى» دەگەن اتاققا يە بولدى. ال بالۋان شولاق بايمىرزا ۇلىنىڭ 51 پۇت كىر تاسىن (816 كيلو) كوتەرىپ, ءبىر قورا قويدىڭ قوتانىنداي جەردى اينالىپ كەلۋى ەرىكسىز تاڭقالدىرادى.
اڭگىمەلەسكەن داستان كەنجالين.