قۇرمەتتەن قۇرالاقان قالدىرمايىق

پارلامەنت

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى

سوڭعى ۋاقىتتارى قوعامدا كوپ تالقىلانىپ, ايتىلىپ ءجۇر­گەن اڭگىمە مۇستافا شوقايعا قاتىستى دەسەك, قاتەلەس­پەي­تى­نى­مىز انىق. وعان قازاقستان عانا ەمەس, شەت مەملەكەتتەردىڭ كور­سەتىپ جاتقان قۇرمەتتەرىنە ەندىگى كەزدە قۇلاق  ۇيرەنىپ قالدى.   ءبىر وكىنىشتىسى, شەت مەملەكەت­تەر­دىڭ كورسەتىپ جاتقان قۇرمەت­تەرىنە حالىق بولىپ قۋانا الماي, جەكە-دارا مەملەكەت رەتىندە ال­عى­سىمىزدى ايتا الماي وتىرمىز. ءتىپتى رەسەي تاراپى 2008 جىلى م.شوقايدى سانكت-پەتەربۋرگ قا­لا­سىنىڭ مادەنيەتى, عىلىمى جانە ونەرىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن «پەتەربۋرگ تۇلعاسى» اتتى مەدالمەن ماراپاتتاعانىن ەندى عانا ەستىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. ءوت­كەن جىلى ارىسىمىزدىڭ قۇر­مەتىنە پاريج قالاسىندا ساياباق اشىلىپ, ءمۇسىنى قويىلعاندا دا قاتتى قۋانا العان جوقپىز. فران­تسياداعى م.شوقاي اتىنداعى فرانتسۋز-قازاق قوعامى بولسا ەسكەرتكىشىن سالىپ, كينو ءتۇسىرۋ نيەتتەرىن ءبىلدىردى. قىسقاسى, ءبارىن جىپكە تىزەر بولساق, ۇزاققا كەتەمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, م.شو­قايعا ەۋروپا ەلدەرى جۇرگەن-تۇر­عان جەرلەرىنىڭ بارىنە ەسكەرتكىش-تاقتا ورناتىپ, ءوز تىلدەرىندە كى­تاپتارىن شىعارىپ, ەسكە الۋ شا­را­لارىن, كونفەرەنتسيالار وتكى­زىپ, بارلىق قۇرمەتتەرىن كورسە­تۋ­دە ايانباۋدا. بىلە بىلگەنگە قازاق­تىڭ ەشبىر تۇلعاسى ەۋروپادا مۇن­داي قۇرمەت كورمەدى. ەۋروپادا تۇڭعىش رەت قازاقتىڭ تۇلعا­سى­نا ءمۇسىن ورناتىلۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! ال بىزدەگى جاعدايعا كەلسەك, الماتى قالاسىنان ءبىر مەكتەپتىڭ اتىن بەرەمىز دەگەن شەشىم شىق­قا­نىنا ەكى جىل وتسە دە, ورىن­دالماي وتىرعانى تاڭعال­دى­را­دى. نەگە م.شوقايعا ءبىر مەك­تەپ­تىڭ اتىن وسىنشا كۇتتىرىپ قويامىز؟ وسى كۇنگە دەيىن: «م.شوقاي كىم؟» دەگەنگە ەلىمىزدە ناقتى جاۋاپ جوق. الەمگە ۇكىمىن جۇرگىزگەن تۇرىك قاعاناتى تەكتەس تۇركى حا­لىقتارىنىڭ بىرلىگىن كوزدەگەن ءتۇر­كىستان يدەياسىنان الەمدىك الىپ دەرجاۆالار زارەدەي قورىق­قان. ءتىپتى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ونىڭ اتىن اتاۋدىڭ وزىنە تىيىم سالىنىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. م.شوقايعا ءالى باعا بەرە الماعانىمىزعا قا­را­عاندا, بۇل يدەيادان قورقىنىش ءالى دە سەيىلمەگەندىگىن باي­قاي­مىز. تۇركىستان دەگەن ۇلى ماق­سات­تى مۇرات ەتكەنىمەن, ءاربىر تۇركى مەملەكەتىنىڭ جەكە تاۋەلسىز ەل بول­عانىن قالاعان. ورتاق وداق قۇ­رۋدى كوزدەمەگەن. م.شوقايدىڭ ۇلىلىعى سوندا, ول ۇستانعان پوزيتسياسىنان ەشقا­شان اۋىتقىپ كورمەگەن. بولشە­ۆيك­تەردىڭ نيەتىن تۇسىنگەندىكتەن, و باستان-اق كەڭەس وكىمەتىن موي­ىن­دامادى.   م.شوقاي تاۋەلسىز ءتۇر­كىستاننىڭ ازاماتى بولدى جانە سول ازاماتتىعىن ءومىرىنىڭ سو­ڭىنا دەيىن قورعاپ, كۇرەستى. جەتى-سەگىز ءتىلدى ەركىن مەڭ­گەر­گەندىكتەن, پاريج, لوندون, ۆارشاۆا, ت.ب. سياقتى قالالاردا باياندامالار جاساپ, سول ۋاقىتتاعى اقش-تان باستاپ باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ باستى باسى­لىم­دا­رىن­دا ساۋاتتى ەڭبەكتەرى جاريا­لا­نىپ, الەمدىك اۋقىمداعى ساياساتقا باعا بەرىپ وتىردى. ەۋروپا ەلدەرىن ايتپاعاننىڭ وزىندە امە­ري­كا­نىڭ بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە بىرنەشە قايتارا ەڭبەگى جاريا­لان­دى (كەمبريدج, 1957, 1964 جج., بەركلي, 1960 ج., وكسفورد, 1986 ج.,). رەسەي عىلىم اكادە­ميا­سىنىڭ «شەتەلدەگi ورىس­تار­دىڭ قوعامدىق وي-پiكiرلەرi» اتتى ەنتسيكلوپەدياسىندا قازاقتاردان تەك م.شوقايعا عانا ماقالالار ارنالعان. وسى ارادا ەرەكشە اتاپ وتەرلىك ماسەلە, ونىڭ الەمدىك اۋ­قىم­داعى ساياساتكەر ەكەندىگى موي­ىندالىپ, لوندونداعى الەمنىڭ وزىق ويلىلارى عانا بايانداما جاسايتىن حالىقارالىق ىستەر بوي­ىنشا كورولدىك ينستي­تۋ­تىن­دا  1933 جىلى 27 ناۋرىزدا بايانداما جاساۋى. وسى اتالعان ءىس-ارە­كەتتەرىنىڭ بارىندە تۇركىستاندى الەمگە تانىتۋعا تىرىسىپ قانا قويماي, تۇركىستان حالىقتارى ارا­سىندا تاريحتا تۇڭعىش رەت ءتۇر­كىستاندىق ساياسي ەميگراتسيا­لىق قىزمەتتىڭ نەگىزىن قالادى. قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, تۇركى-مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ دا مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتاپ, كۇرەسكەن جەكە-دارا قايراتكەر رەتىندە تۋ­ىس­قان حالىقتار اراسىندا قان­داي قۇرمەتكە بولسا دا لايىق. قازاق تاريحىندا عانا ەمەس, الەم تاري­حىندا ءىزىن قالدىرعان وسىنداي دارا تۇلعانى تۋدىرعان قازاق حال­قى دا باقىتتى. تەك وسىنداي با­قى­تىمىزدى باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي تاۋەلسىز­دىك­پەن ماعىنالاس بولىپ كەتكەن م.شوقاي تۇلعاسىن اسقاقتاتۋ ماق­ساتىندا ەل ۇكىمەتى ءبىراز جۇ­مىس اتقارۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز. ءما­سەلەن, سولاردىڭ ءبىر-ەكەۋىن اتاساق,  الماتىداعى ءبىر مەكتەپكە جەدەلدەتىپ ەسىمىن بەرۋ, الەمدە شاشىلىپ جاتقان مۇرالارىن جيناپ, مۇراجاي اشۋ كەرەك. مى­سال­عا, تۇركيالىق ازامات تيمۋر كودجاوعلىدا م.شوقايدىڭ پاس­پور­تى بار, پاريج قالاسىنداعى ءالىم المات دەگەن ازاماتتا  جازبا ماشينكاسى, حات­تارى, ەستەلىكتەرى, سۋرەتتەرى, ءتۇر­كيالىق احات ان­ديجاندا سۋرەتتەرى مەن حات­تا­رى, مۋزاففەر اكچورادا  حاتتارى بار. وسى ازامات­تاردىڭ ءبارى جەكە قولعا بەرمەيمىز, مۇراجايى اشىل­سا بەرەمىز دەپ وتىر. سون­داي-اق, پاريجدەگى شىعىس تىلدەرى جانە وركە­نيەت­تەرى ينستيتۋتىندا م.شو­قايدىڭ جەكە مۇراعاتى تۇر. استانادا ەسكەرتكىشى قويىلسا, تىپتەن عا­نيبەت... شالاتاي مىرزاحمەتوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.