بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى مانموحان سينگحتىڭ ەلىمىزگە ساپارى كەزىندە اقوردادا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسكەنى كوپشىلىككە بەلگىلى. سول كەزدەسۋدە كوتەرىلگەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋداعى اڭگىمە ءتىنىنىڭ ءبىرى بولعان ماسەلە ەندى ناقتى جۇزەگە اسىرىلىپ, ءۇندى جەرىندە قازاقستان مادەنيەتىنىڭ كۇندەرى تابىستى ءوتتى.
مامىر ايىنىڭ 9-14-ءى ارالىعىندا ءۇندىستان استاناسى نيۋ-دەلي قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءمادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قازاقستاننىڭ مادەنيەت كۇندەرى وتكىزىلدى. ونىڭ بەتاشار شاراسى – دەليدىڭ ورتالىق كوشەلەرىنىڭ ءبىرى – اباي كوشەسىنەن ورىن تەپكەن «Taj Palase» قوناقۇيىندە اشىلعان التىن جانە باعالى مەتالداردىڭ مەملەكەتتىك مۇراجايى مەن «قۇلانشى» قازىرگى زامانعى مادەنيەت ورتالىعىنىڭ كورمەلەرى بولدى
ءسات ساپار
قازاقستان مادەنيەتى كۇندەرىنە قاتىساتىن ءجۇز شاقتى ادام الماتى اۋەجايىنان دەليگە اپاراتىن ۇشاققا وتىردىق. دۇنيەدە قيالدان جۇيرىك نە بار دەسەڭىزشى؟! ۇشقىر وي قيالىڭداعى ءۇندىستان مەن وقىعاندارىڭنان, ءۇندى فيلمدەرىنەن كورگەن عاجايىپ اسەمدىكتى كوز الدىڭا اكەلەدى. ەندى وسىناۋ عاجايىپ ەلدىڭ ادامدارى قازاق ءمادەنيەتىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, ودان سۋسىندايتىنىن ويلاعاندا, كوڭىلىڭ كوككە قالىقتاپ, تەربەلە تۇسەدى.
ءۇش ساعات وتكەندە ۇشاقتىڭ دەلي اۋەجايىنا قونۋعا بەت العانىن ەستي سالا تومەنگە كوز تىكتىك. جىپىرلاعان, جىمىڭداعان تۇنگى قالا وتتارىنىڭ شەگى بولسايشى. ۇشاعىمىز جارتى ساعاتتاي دەليدىڭ ۇستىمەن ۇشىپ كەلەدى. ۇشاق يلليۋميناتورىنان قاي جاعىڭىزعا قاراساڭىز دا كوكجيەككە دەيىن جىمىڭداعان وتتار. دەليدىڭ الىپتىعىنا ەرىكسىز تاڭداي قاعاسىز. ارينە, ىرگەسى قالانعانىنا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 3000 جىل دەلىنەتىن 1483 شارشى شاقىرىم اۋداندى الىپ جاتقان قازىرگى دەلي 7 كونە قالانىڭ ورنىنا سالىنعان. ونىڭ ىشىندە يسلامدىق مادەنيەت پەن تۇركىلەردىڭ دە ءىزى سايراپ جاتىر.
دحيلليكا – دەحليز – دەحالي – ديللي نەمەسە دەلي
اۋەجايعا ۇشاق كەلىپ قونعاندا ساعات كەشكى 21-دەن ەندى عانا اسىپ بارا جاتقان بولاتىن. ءبىزدى ۇندىستانداعى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قارسى الىپ, دايار تۇرعان اۆتوبۋستارعا باستادى.
كەش تۇسكەنىنە قاراماستان, اۋەجايدىڭ سىرتقى ەسىگىن اشا بەرگەندەگى بەتكە ۇرعان ىستىق لەپ سۋبتروپيكاعا كەلگەنىمىزدى بىردەن ەسىمىزگە سالدى. كولىكتەرگە وتىرىپ, تۇنگى دەليدىڭ اجارىنا قاراپ, تەرەزەدەن كوز المايمىز. انە, ءۇندىستان جەرىنە اياق باسقان جانداردىڭ قالامىنا ىلىگەتىن اتاقتى ريكشالار. بىراق وتكەن عاسىرلارداعىداي جاياۋ, قاراتابانداپ مىقشىڭداعان ريكشا ەمەس, ۆەلوسيپەدكە وتىرىپ, پەدالدى اينالدىرىپ بارا جاتقان جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ ريكشاسى. انە, ريكشا ارباسىنا بىرنەشە ادامدى وتىرعىزىپ, تارتىپ بارادى. اپىر-اي, مىناداي ىستىقتا جۇك تارتۋ وڭاي ەمەس-اۋ, بايعۇستىڭ جانى قانداي ءسىرى ەدى دەپ ەرىكسىز تاڭداناسىڭ. ۆەلوريكشانىڭ جەتىلگەن ءتۇرى موتوريكشالار دا كەزدەسىپ جاتىر. جان-جاعى اشىق, ءۇش اياقتى موتوريكشا الدىڭعىداي ەمەس, كادىمگى ماشينەلەردەگىدەي جىلدامدىقپەن كەتىپ بارادى. اۋا سۋىتقىش كونديتسيونەرى جوق بۇل كولىكتىڭ جولاقىسى دا ارزان ەكەن. بىراق ءار باعدارشامعا توقتاعان كەزدە جان-جاعىڭنان جەتىپ كەلىپ قول جايعان قايىرشىلار ەسىڭىزدى الادى. ويتكەنى, 1 ميلليارد 200 مىڭ حالقىنىڭ 68 پايىزى وتە كەدەي سانالاتىن ەلدە قايىرشىلاردان اياق الىپ جۇرگىسىز. ال كۇنىنە 20 رۋپي, ياعني 80 تەڭگە كولەمىندە تابىسى بار جان بۇل ستاتيستيكاعا ىلىكپەيدى ەكەن. سۋساپ كەتكەندە ساتىپ العان ءبىر ليتر سۋىمىز 10 رۋپي بولدى, ەندى ءوزىڭىز ءارى قاراي ەسەپتەي بەرىڭىز.
بىراق ءۇندى حالقى كەرەمەت بەيبىتسۇيگىش, ءبىرەۋىنىڭ قاباق شىتقانىن, داۋىس كوتەرىپ ءبىر-ءبىرىمەن داۋلاسقانىن ەش كورمەيسىز. كوشەلەرىندە بىزدەگى ءتارىزدى جولدا ءجۇرۋ ەرەجەلەرى اتىمەن جوق. ءجۇرىپ كەلە جاتقان كولىگىنىڭ وڭ جاعىنان دا, سول جاعىنان دا زۋ ەتىپ ەكى اياقتى موتوتسيكلدەر مەن موپەدتەر, سكۋتەرلەر ءوتىپ جاتادى. سوعان قاراماستان, بىردە-ءبىر جول اپاتى كوزىڭىزگە شالىنبايدى. ءتىپتى, بىردە ءبىز وتىرعان كولىك بۇرىلىسقا كەلگەندە وتە جاقىن تۇرعان ماشينەنىڭ ايناسىن قايىرىپ كەتتى. جوق, ءسىز بەن ءبىز ويلاعانداي ەمەس, ەشكىم كولىگىنەن اتىپ شىعىپ كەڭىردەگىن سوزىپ ايقايلاسقان جوق, ءبىر-بىرىنە باستارىن يزەسىپ, ەكى جۇرگىزۋشى ءجۇرىستەرىن توقتاتپاستان ءارى قاراي جولدارىن جالعاستىرا بەردى.
مۇنىڭ سىرى, بالكىم, ەجەلدەن ءۇندى جەرىندە بىرنەشە ءدىننىڭ قاتار ءوربىپ كەلە جاتقاندىعىنا بايلانىستى بولسا كەرەك. ءۇندىستاننىڭ تاريحىنا قاراپ وتىرساق, ونىڭ دۇنيەدەگى ەڭ كونە ءمادەنيەت بەسىگىنىڭ ءبىرى بولعانىن كورەمىز. الايدا, XII عاسىرعا دەيىن ءۇندى جەرىندە ورتالىقتاندىرىلعان ءىرى مەملەكەت بولماعان. ەسەسىنە, ۇساق-ۇساق كىنازدىكتەر ءبىر-بىرىمەن بىردە جاۋلاسىپ, بىردە بەيبىت قاتار ءومىر سۇرگەن. ال ءۇندى جەرىندە تۇتاس مەملەكەتتىڭ نەگىزىنىڭ قالانۋى, ونىڭ كورشىلەرىنە تانىلىپ, ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتۋى XII عاسىرداعى دەلي سۇلتاناتىنان باستاۋ الادى.
جالپى, قالا دەلي اتاۋىن 736 جىلدان باستاپ يەلەنگەن كورىنەدى. العاشىندا دحيلليكا, ودان دەحليز-دەحالي-ديللي اتانعان. ءبىزدىڭ تىلىمىزدەگى ماعىناسى تابالدىرىق, شەكارا دەگەندى بىلدىرەتىن قالا تاعدىرى 1193 جىلى ورتالىق ازيادان شىققان مۇحاممەد گۋري مەن ونىڭ قولباسشىسى كەيىن وسى سۇلتاناتتىڭ باسشىسى كۇتىپاددين ايبەك كەلۋىمەن وزگەرەدى. سۇلتانات قۇرىلىپ, ونىڭ ىرگەسى كەڭەيىپ, مەملەكەتتىڭ ءدىنى بولىپ يسلام بەكىتىلەدى. جاڭا باسقارۋشى كوپتەگەن مەشىتتەر مەن سارايلار تۇرعىزىپ, تاستان ويۋ ورگەن, قۇسني جازۋمەن ادىپتەلگەن قۇران اياتتارى بار اسەم عيماراتتار بوي كوتەرەدى. قالادا عالىمدار, ساۋلەتشىلەر مەن ونەر ادامدارى قۇرمەتكە بولەنەدى. 1206 جىلدان باستاپ دەلي سۇلتاناتتىڭ استاناسى بولادى.
قالادا كۇنى بۇگىنگە دەيىن الەمدىك مانگە يە 60000 ەسكەرتكىش بار, سولاردىڭ ىشىندە گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىندا دۇنيەجۇزىندە كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان ەڭ بيىك عيمارات دەيتىن قۇتىپ مينارەتى ساقتالعان. ونىڭ تۇرعىزىلۋى دا قىزىقتى, مينارەتتىڭ قاسىنا تايانعان ادام ونىڭ ءتورت رەت ءبولىنىپ تۇرعىزىلعانىن كورەدى. سەبەبى, ءار بيلەۋشى ديناستياسى ءوز كىرپىشتەرىن قالاپ وتىرعان. قۇتىپ بالاسى ەلتۇتمىش باسقارعان (1211-1227) جىلدارى دەلي سۇلتاناتى تىپتەن ءوسىپ, وركەندەيدى.
1290 جىلى بيلىك باسىنا ەكىنشى ءبىر ءتۇركىلەر – حيلجا ديناستياسى كەلەدى. ولار ءىرى رەفورمالار جۇرگىزىپ, دەليدى جاڭارتىپ, حاۋس كحاس اتىمەن بەلگىلى ساۋدا بازارىن, ورتالىعىن اشادى. سۇلتانات دامۋى قارىشتاعان كەزەڭ بولادى. بۇل – دەليدىڭ سيري دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى ەكىنشى دامۋ كەزەڭى ەدى.
ءۇندىستان تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن كەزەڭ ۇلى موعول مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋى بولدى. 1500 جىلى دەشتى قىپشاق حانى مۇحامەد شايبانيدەن ىعىسقان بابىر سۇلتان 1518-1525 جىلدار ارالىعىندا ۇندىستانعا 5 رەت جورىق جاساپ, 1526 جىلى لاحوردى العاننان كەيىن تەز ارادا پەنجاب, اگرا, دەلي قالالارىنا كەلىپ كىرەدى.
1483 جىلى 14 فەۆرالدا فەرعانا ءامىرى بارلاس رۋىنان شىققان ومار شەيحتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن بابىردىڭ سوڭىندا ءوز رۋلاستارى جانە دۋلات, قىپشاق, ارعىننان جاساقتالعان اسكەرى بار ەدى. تۇركى الەمىنىڭ بيىك تۇلعاسى بابىر ۇلى يمپەريا قۇرۋشى جانە بيلەۋشى عانا ەمەس, ارتىنا ەنتسيكلوپەديالىق «بابىرنامە», «مۋمباين» سىندى شىعارمالار قالدىرعان اسا ءبىر زيالى تۇلعا. سول كەزدەگى ءيسى تۇركىنىڭ ادەبي ءتىلى – شاعاتاي تىلىندە جازىلعان «بابىرنامە» ءارى تاريحي, ءارى ادەبي شىعارما بولاتىن. وندا ورتالىق ازيا, اۋعانستان, پاكىستان, ءۇندىستان حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن ەتنوگرافياسىنا, جاعىراپياسىنا قاتىستى قۇندى مالىمەتتەرمەن بىرگە دەشتى قىپشاقتى مەكەندەگەن رۋ, تايپالارعا قاتىستى دا تاريحي دەرەكتەر بار. بابىر نەگىزىن قالاعان ۇلى موعول يمپەرياسى اعىلشىندار ءۇندىستاندى جاۋلاپ العانشا 1858 جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇردى.
نيۋ-دەليدەگى اباي كوشەسىنەن باستالعان مادەنيەت كۇندەرى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت مينيسترلىگى مەن «قازاق اۋەندەرى» ۇيىمداستىرعان مادەنيەت كۇندەرىنىڭ باعدارلاماسى ءۇندى جۇرتىنا قازاق ونەرىنىڭ قاي قىرىن دا جارقىراتا كورسەتۋگە باعىتتالىپتى.
سانى جاعىنان دۇنيەجۇزىندە قىتايدان كەيىن ەكىنشى ورىنداعى ءۇندىستان جەدەل دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءۇندى مادەنيەتىنەن ءبىرشاما حابارى بولعانىمەن, ۇندىلىكتەر ءۇشىن قازاق مادەنيەتى مۇلدەم بەيتانىس. وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدى كوزدەگەن ەلىمىزدىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى قازاق ساحناسىنىڭ مايتالماندارىن, ۇزدىك ونەر مۇراجايلارىن, ەلىمىزدىڭ ءدۇلدۇل وركەسترلەرىن دەليگە الىپ كەلدى.
حالىق اسپاپتارى, ساز بەن ءان, بي ونەرىن نۇرعيسا تىلەنديەۆ اتىنداعى «وتىرار سازى» وركەسترى ءوز بوياۋىمەن ۇسىنسا, «قازاقستان كامەراتاسى» مەملەكەتتىك ءانسامبلى مەن كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ارتىستەرى كلاسسيكالىق شىعارمالاردى كورەرمەندەردىڭ نازارىنا ۇسىنۋى ادەمى ويلاستىرىلعان. قازاق مۋزىكا, پلاستيكا ونەرلەرىنىڭ بيىك دەڭگەيىنە ءتانتى ەتكىزەتىن تۋىندىلار تاڭدالىپ الىنعان ەكەن.
مادەنيەت كۇندەرىنىڭ اشىلۋ ءراسىمى دە وتە ۇتىمدى شىقتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2002 جىلى وسى ەلگە ساپارى كەزىندە اباي اتىن يەلەنگەن كوشەدەگى بەس جۇلدىزدى «تaj Palace» قوناقۇيىنىڭ «جاھانگير» زالىنا قازاق مادەنيەتى كۇندەرىنە قىزىعۋشىلىقتارى مول ۇندىلىك دوس پەيىلدى جاندار كوپتەپ جينالىپتى. ولاردىڭ نازارىنا ەلىمىزدىڭ التىن جانە باعالى مەتالداردىڭ مەملەكەتتىك مۇراجايىنىڭ جادىگەرلەرى مەن قازىرگى زامانعى «قۇلانشى» مادەنيەت ورتالىعى اپارعان سۋرەتشى ءلايلا ماحات سالعان كارتينالار ۇسىنىلدى. سونىمەن, نيۋ-دەليدەگى اباي كوشەسىندە قازاق مادەنيەتى كۇندەرى باستالىپ كەتتى.
مادەنيەت كۇندەرىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىندە ءسوز سويلەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن العانىنا 20 جىل عانا تولعان جاس مەملەكەت, الايدا ءبىزدىڭ تاريحىمىز كونە زاماننان باستاۋ الادى دەي كەلە, ءۇندىستان مەن قازاق ەلى اراسىنداعى سان عاسىرلىق تاريحي تامىرعا توقتالعان مينيستر ودان ءارى جاڭا زاماندا ءۇندى مەن قازاق جۇرتىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى تانۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. سالتاناتتى راسىمگە ءۇندىستاننىڭ مادەنيەت ءمينيسترى كۋماري سەلدجا حانىم قاتىسىپ ءسوز سويلەدى.
ۇندىلىكتەر نازارىنا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VIII عاسىردىڭ اياعى مەن VII عاسىر باسىنداعى حالقىمىز ءۇشىن اسا قىمبات جادىگەرلەردىڭ ءبىرى شىلىكتى قورعانىنان تابىلعان التىن ادام باستاعان تاريحي ەكسپوناتتار ۇسىنىلدى. قارعالى, شىلىكتى, جالاۋلى, ەسىكتەن تابىلعان اڭ ستيلىندەگى التىن بۇيىمدارمەن قاتار, كورمەنى تاماشالاۋشىلار نازارىنا قازاق ايەلدەرى مەن ەرلەرىنىڭ تازا كۇمىس اشەكەي بۇيىمدارى, ەرتۇرماننىڭ كۇمىستەلگەن ەلەمەنتتەرى قويىلدى.
كورمەنى ءوزىمىز دە قوسىلىپ تاماشالاي ءجۇرىپ, التىن جانە باعالى مەتالداردىڭ مەملەكەتتىك مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى گاۋھار سادىبايدان قويىلعان ەكسپوناتتاردىڭ قانداي نەگىزدە الىنعانىن سۇرادىق. «جالپى وسى كورمەگە دايىندالاردا ءۇندى مادەنيەتى, قولدانبالى ونەرى تۋرالى ءبىراز مالىمەتتەرمەن تانىسۋعا تۋرا كەلدى. سوندا بايقاعانىم, ۇندىلىكتەردە بىزدەرمەن ءبىراز ۇقساستىقتار بار ەكەن. قانشا دەگەنمەن ءبىر قۇرلىقتانبىز, ونىڭ ۇستىنە ءۇندى مادەنيەتىنە ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ دا قوسقان ۇلەسى بار عوي. سوندىقتان كونە زامانداعى التىن بۇيىمدارمەن قاتار, بەرتىندەگى, سوڭعى ەكى عاسىرداعى كۇمىس زاتتاردى دا اكەلدىك», دەگەن بولاتىن. گاۋھار قاسيقىزىنىڭ سوزىمەن ءوزىن دوكتور ريتا دەپ تانىستىرعان ونەر زەرتتەۋشىسىنىڭ پىكىرى ۇندەس شىقتى. ول كورمەگە تاڭ-تاماشا قالىپ وتىرعانىن ايتا كەلە: «كونە زاماندارداعى قازاق جەرىن مەكەندەگەن تايپالار, سىزدەردىڭ اتا-بابالارىڭىز وسىنداي التىن بۇيىمدار جاساي العاندىعى مادەنيەتتەرىڭىزدىڭ تامىرىنىڭ قانشالىقتى تەرەڭدە جاتقانىن كورسەتەدى. التىندى سول زامانداردا دەگەنىنە كوندىرىپ, عاجايىپ ورنەك توككەن دالا شەبەرلەرى ۇرپاقتارىنا ولمەيتىن مۇرا قالدىرىپتى. ال كۇمىستەن جاسالعان اشەكەيلەر تىپتەن كەرەمەت. وسىلاردىڭ كەز كەلگەنىن ۇندىلىك سىلقىمدار بويىنا ۇيالماي جاپسىراتىنداي, وتە اسەم. جانە ءبىر عاجابى, كۇمىس بۇيىمدارداعى ويۋلار ماعان وتە جاقىن كورىندى. ىشىنەن ءبىزدىڭ حالقىمىزدا كەزدەسەتىن ەلەمەنتتەرگە جولىقتىم, بۇل بىزدەردىڭ تاريحي تامىرلاس جۇرت ەكەنىمىزدى بىلدىرگەندەي. اسىرەسە, كۇمىستەلگەن ات ابزەلىندەگى ۇقساستىق عاجاپ. تاعى ءبىر قىزىققانىم – قازاقستاننىڭ بۇگىنگى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ دەڭگەيىنەن حابار بەرەر سۋرەتشى ءلايلا ماحاتتىڭ كارتينالارى بولدى. وسى سۋرەتتەردەن قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن, كوك اسپانىن, قازاقتاردىڭ جان-دۇنيەسىنىڭ قانشالىقتى دارقان ەكەندىگىن كورگەندەي بولدىم. قىسقاسى, سىزدەردىڭ تاريحي جادىگەرلەرىڭىزبەن قازىرگى كوركەمسۋرەتتەرىڭىزدىڭ دارەجەسى وتە قىزىقتى. مەن ءوزىم ءۇشىن ءبىراز جاڭالىقتى دۇنيەلەر تاپتىم»,– دەيدى ول.
كامەراتا – گاۋھار – نۇرجامال جانە ۆيچيگدانا
كەلەسى كۇنى كەشكە «Habitat Centre» كونتسەرت زالىنا كلاسسيكالىق مۋزىكانى سۇيەر كىرپياز قاۋىم جينالدى. ديريجەر پاۆەل تاراسەۆيچتىڭ باسشىلىعىمەن الماس سەركەباەۆتىڭ «شالقىماسىن» سىزىلتا جونەلگەن «قازاقستان كامەراتاسى» مەملەكەتتىك كامەرالىق وركەسترىنىڭ العاشقى نوتاسىنان-اق توگىلگەن ساف ءۇن كونتسەرت زالىن سۇلۋ سىرعا بولەدى. نەگىزىنەن ۇندىلىكتەر ارتىستەردى قوشەمەتتەپ, قول سوعۋعا سالقىنداۋ كەلەتىن سياقتى. وعان دەليگە كەلگەن كۇنىمىزدىڭ ەرتەسىنە ەجەلگى ءداستۇرلى ۇندىلىك مادەنيەتتەر فەستيۆالى ءوتىپ جاتىر دەگەن سوڭ ادەيىلەپ بارىپ كورگەن كونتسەرتتە كوز جەتكىزگەنبىز. جانە ءبىر عاجابى, ۇندىلىك قاي شىعارما دا ۇزاق ورىندالادى ەكەن. ءبىر ءبيدىڭ اراسىنداعى انمەن سۇيەمەلدەنىپ وتىرىپ ورىندالۋىنا 30-40 مينوتتەي ۋاقىت كەتۋى قالىپتى جاعداي كورىنەدى. الايدا, ساحناعا ءسامبى تالداي قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى نۇرجامال ۇسەنباەۆا شىعىپ, سىڭعىرلاعان ۇنىمەن شىرقاي جونەلگەندە ۇندىلىكتەر قوشەمەتتەرىن اياعان جوق. ال اتاقتى رادج كاپۋر كينوفيلمىندەگى «Ichak Dana Beechak Dana» «ۆيچيگ دانا, ۆيچيگ دانا, دانا ۋپەر دانا» دەپ سىزىلتقاندا ءبىرسىپىراسى ورىندارىندا قوزعالاقتاپ, ىرعالىپ وتىرسا, مەنىڭ الدىمداعى قاتارداعى ۇندىلىك ايەل تىپتەن قوسىلىپ تا كەتتى.
ازامات جىلتىرگوزوۆ پەن مەدەت شوتاباەۆتار دا قوشەمەتتەن قۇر قالعان جوق, ال ساحناعا لاعىل تاستاي جارقىراپ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى گاۋھار مىرزابەكوۆا شىعىپ, استور پياتستسوللانىڭ «جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىن» ورىنداعانداعى ءساتىن تەك كوزبەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستۋ قاجەت. شەكاراسى جوق ونەر قۇدىرەتى تىڭداۋشىسىن تىلسىم قۇشاعىنا ەرىكسىز ەندىرگەن.
كامەراتا رەپەرتۋارىنا الەمدىك كلاسسيكانىڭ ۇزدىك تۋىندىلارى موتسارتتىڭ, روسسينيدىڭ, ۆەرديدىڭ, ءۆيۆالديدىڭ شىعارمالارىمەن قاتار قازاق مۋزىكاسىنىڭ اسىلدارى دا الىنىپتى.
12 مامىر كۇنى دەلي ۋاقىتىمەن كەشكى 19-دا ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇزدىك ورىنداۋشىلارىن ءبىر ساحناعا جيعان گالا كونتسەرت باستالدى. وندا جوعارىدا اتالعان «وتىرار سازى», «قازاقستان كامەراتاسى» وركەسترلەرىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن قازاقستاننىڭ حالىق ارتىستەرى نۇرجامال ۇسەنباەۆا, گاۋھار مىرزابەكوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن قايراتكەرلەرى گۇلزيرا بوكەيحان, گۇلفايرۋز قۇرمانعوجاەۆا, رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتتارى ءدىلبار بۇرحانوۆا, اقمارال قاينازاروۆا, كۇمىس بازارباەۆا, مەدەت شوتاباەۆ, سەرجان كاۋكوۆ, ءمادينا باسپاەۆا, تاير گاتاۋوۆ, ازامات جىلتىرگوزوۆ سىندى مايتالماندار ءوز ونەرلەرىن ۇندىلىكتەر نازارىنا ۇسىندى. كونتسەرتكە ءۇندىستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سانجاي سينگح, ءۇندىستان پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى, ساياساتكەرلەر قاتىسىپ وتىردى.
3000 ادامدىق «Siri Fort» كونتسەرت زالىنىڭ تورىنە جايعاسقان «وتىرار سازى» گالا كونتسەرتتى تۇركەشتىڭ «كوڭىلاشارىمەن» دۇبىرلەتە اشقان بولسا, ەندى ءبىر ءسات ساحناعا قازاق قىزىنا ءتان يبالى, جۇمساق جىميىسىمەن گۇلزيرا ءبوكەيحان شىققان. نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «قۇستار ءانىن» گۇلزيرا شىرقاعاندا, ابايدىڭ «ايتتىم سالەم, قالامقاسىن» مەدەت شوتاباەۆ سالعاندا بۇل ءاندەر تەك وسى كومەيلەر ءۇشىن عانا جازىلعان با دەرسىڭ. كامەرالىق وركەسترمەن بىرگە ىقىلاستىڭ «جەزكيىگىن» قوبىزدا ورىنداعان بالجان ءجۇنىسوۆا, زارينا رۇستەموۆا, اسەل راحىمجانوۆا ونەرلەرى دە قانداي قۇرمەتكە بولسا دا لايىق بولدى.
ايتپاقشى, كونتسەرتتەردە ءۇندى ءبيىن ۇيرەنۋدى ءومىرىنىڭ ءمانى ەتكەن, قازىرگى كۇنى ءۇندىستاننىڭ چەنناي قالاسىندا ماگيستراتۋرادا وقىپ جۇرگەن اقمارال قاينازاروۆا دا ءوز ونەرىن كورسەتتى. گالا كونتسەرت قازاق مادەنيەتىن ۇندىلىكتەرگە بار قىرىمەن تانىتقان كەرەمەت كەش بولدى, زالدا كونتسەرت تىڭداپ وتىرىپ, ءوزىڭنىڭ وسىنداي ونەرلى ەلدىڭ ءبىر بولشەگى ەكەندىگىڭدى ويلاپ, كەۋدەڭە جىپ-جىلى ساۋلەلى نۇر قۇيىلىپ جاتقانداي سەزىنەسىڭ.
ابايعا تاعزىم
جوعارىدا ايتىلعانداي, نيۋ-دەليدىڭ ءدال ورتالىعىندا اباي اتىندا كوشە بار. وسى كوشەنىڭ باستاۋىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2002 جىلدىڭ 12 اقپانىندا كەلگەن ساپارىندا كوشەگە اباي ەسىمى بەرىلدى دەگەن قارا ءمارماردان قاشالىپ جازىلعان تاس تۇرعانىن كەلگەن كۇننىڭ ەرتەسىنە جۋرناليستەر توبى كورىپ, قاسىنا سۋرەتكە تۇسكەن بولاتىنبىز. جالپى, دەليدە اتاتۇرىك, ماناس اتىنداعى كوشەلەر, تولستويدىڭ ەسكەرتكىشى بار ەكەن. ماناس كوشەسى ابايمەن قاتار جاتىر, بىراق ۇزىندىعى ودان قىسقا ەكەن. ال ۇندىلىكتەردىڭ وزدەرىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ەسكەركىشتەر سانى مۇلدە كوپ.
مادەنيەت كۇندەرىنىڭ 3-ءشى كۇنىندە مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد پەن ەلىمىزدىڭ ۇندىستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى دۋلات قۋانىشەۆ اباي كوشەسىندەگى جوعارىدا اتالعان تاسقا گۇل شوقتارىن قويىپ, حالقىمىزدىڭ كەمەڭگەر ۇلىنىڭ رۋحىنا باستارىن ءيدى.
ءۇندىستاننىڭ ءوز تاريحىنا قاتىسى بار تۇلعالاردى قۇرمەتتەۋ جولى وتە جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن بايقادىق. نەشە جەردەن جاۋلاۋشى بولسا دا, ەگەر سول ەلدىڭ مادەنيەتىنە قوسقان شوكىمدەي دە ۇلەسى تابىلسا, ونىڭ ەسىمى ۇمىتىلمايدى. قاي مادەنيەتتىڭ, قاي ءدىننىڭ ەسكەرتكىشىنە دە قۇرمەتپەن قارايدى.
تۇز جورىعى – ۇلت اكەسى – ماحاتما گاندي
گاندي, موحانداس كارامچاند (1869-1948) رابيندرانات تاگوردىڭ «ماحاتما ( ۇلى – ا.ت.)» دەپ اتاۋىمەن ءوز حالقىنا دا, الەمگە دە ماحاتما گاندي ەسىمىمەن بەلگىلى, قانداي دا ءبىر كۇش كورسەتۋدى قيانات, قىلمىس دەپ تانىعان ۇلت كوسەمى. گاندي ۇسىنعان ۇلت بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەستىڭ نەگىزگى تاكتيكاسى «احيمسا», ساتياگراحا», «براحماچاريادان» تۇردى.
«احيمسا» كۇش كورسەتپەۋ, ەشكىمگە ەشقاشان دا جامانشىلىق جاساماۋ, بىرەۋدى جازىقسىزدان جازىقسىز ازاپقا تۇسىرمەۋ» دەگەن سياقتى تەرەڭ فيلوسوفيالىق ماعىناعا يە بولسا, «ساتياگراحا» – اقيقات ءۇشىن تايسالماۋ, وعان ارقا سۇيەۋ, ال, «براحماچاريا» – جاراتۋشىعا جاقىن كەلۋ, جانىڭ مەن ءتانىڭ قالايتىن ەلىكتىرگىش قۇمارلىق تۇرلەرىنەن ادا بولۋ, پاكتىكتى ساقتاۋ. وسىنىڭ ىشىندە «ساتياگراحا» گانديدىڭ كۇرەس جولىنداعى ءوزى ەنگىزگەن تەرمينى.
ەگەر ماحاتما گانديدىڭ ءومىرى جايىندا جازعان جۇماش كەنەبايدىڭ ايتقانىنا سۇيەنسەك, ۇلت اكەسى باسشىلىعىمەن ساتياگراحا قوزعالىسىنىڭ مۇشەلەرى اعىلشىندار تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان بارلىق ادىلەتسىزدىككە ءۇن-ءتۇنسىز, كۇش كورسەتۋسىز قارسىلىق كورسەتۋ, ۇرىپ جاتسا دا, ءولتىرىپ جاتسا دا, اباقتىلارعا قاماپ جاتسا دا ءتىس جارماۋ, وتىرىپ الۋ سياقتى ادىستەردى كەڭىنەن قولدانادى.
ۇندىستانعا سىرتتان باسقىنشىلىر تاراپىنان اكەلىنگەن بارلىق تاۋارلاردى تۇتىنباي, كەرەكسىز ەتىپ, تەك قانا ءۇندىنىڭ تاۋارلارىن تۇتىنۋ, ءۇندى تىلىندە سويلەۋ سياقتى ماحاتما گانديدىڭ ساتياگراحا قوزعالىسى قويعان تالاپتارى اعىلشىن وتارلاۋشىلارىن تىعىرىققا تىرەيدى. وتارلاۋشىلاردىڭ سىرتتان اكەلگەن تاۋارلارى-مۇنداعىلارعا مۇلدەم كەرەكسىز بولىپ, انگلياداعى ءىرى الپاۋىتتاردىڭ ءوزى شاش ەتەكتەن شىعىنعا باتىپ, ءوز ۇكىمەتىنە ەرىكسىز نارازىلىق كورسەتە باستايدى. بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى ۇزاققا سوزىلعان تەكەتىرەس اعىلشىنداردى وتار ەلدەرىن تاستاپ, ەرىكسىز باسساۋعالاۋعا الىپ كەلەدى. مىنە, قانتوگىسسىز, كۇش كورسەتۋسىز بوستاندىققا جەتۋ دەپ وسىنى ايتسا كەرەك. بۇل – ءسوزسىز ماحاتما گاندي باستاعان ساتياگراحا قوزعالىسىنىڭ باستى جەڭىسى. ۇلتىن وياتا بىلگەن, سول جولداعى جەڭىسكە قان توكپەي جەتۋدى مۇرات تۇتقان ماحاتما گانديدىڭ ساتياگراحا – تۇز جورىعىنا ارنالعان دەلي ورتالىعىنداعى ەسكەرتكىش ناعىز ۇلىلىققا جاسالعان تاعزىم بولىپ شىعىپتى.
1930 جىلى ماحاتما گاندي ۇندەگەن تۇزعا ساپارىنىڭ تۋى – ءۇندىستان جەرىندەگى تۇزدى ءۇندىلىكتەرگە وندىرۋگە تىيىم سالعان تالاپقا قارسىلىق بولاتىن. الدىمەن بىرنەشە رەت وتارلاۋشى وكىمەتپەن كەلىسسوزگە بارۋدان ەش ناتيجە شىقپاعان سوڭ گاندي تەڭىز جاعاسىنداعى توپىراقتىڭ بەتىنە تۇزى شىعىپ جاتقان داندي قالاسىنا بارۋعا وتانداستارىن شاقىرادى. العاشىندا گاندي جوباسىنا ميىعىنان كۇلە قاراعان بريتاندىقتار 78 سەرىكتەسىمەن جورىققا شىققان گاندي توبىنىڭ سان ميلليونداعان نارازى توپقا اينالعانىن كورەدى. بۇل شىنىندا دا ەشقانداي كۇش كورسەتۋسىز جاسالعان قارسىلىق بولاتىن. مىنە, دەليدە قولىنا تاياعىن ۇستاعان قارت ماحاتما باستاعان, سوڭىنان ءبىرىن-ءبىرى سۇيەپ, جەتەلەي تۇزعا بەت العان ادامدار بەينەلەنىپتى. ەشكىم كوممەنتاري بەرمەستەن انىق ۇعىناتىن, حالىقتىڭ جۇرەگىنە ساۋلە جاعاتىن تاماشا ەسكەرتكىش. وسىعان قاراپ تۇرىپ, بىزدەردە نەگە وسىنداي تاريحي وقيعالارعا ارنالعان, ءبىر ءوزى ءبىر تاريحي روماننىڭ جۇگىن كوتەرەر ماعىنالى ەسكەرتكىشتەر جوق دەپ قىنجىلدىق. قيالىمىزدىڭ بار جەتكەن جەرى ات ۇستىندە وتىرعان باتىر عانا بولعانى ما؟!
«دارحانعا, انۋارعا, تالعاتقا, اسىلبەككە سالەمىمدى جەتكىزىڭىزشى!»
– مەن قازاقتىڭ ءدامىن تاتتىم. 2004-2008 جىلدارى اۋەلى قۇلسارى-دوسسور جول قۇرىلىسىندا, ودان اتىراۋ اۋەجايىن سالۋعا قاتىستىم. قازاق مۋزىكاسىن جانىم سۇيەدى, «تايمس» گازەتىنەن قازاق مادەنيەتى كۇندەرى ءوتىپ جاتىر دەگەندى ەستي سالا وسىندا جەتتىم. اتى ءجونىم – اندجەي حازاريكا, قۇلسارىداعى دوستارىم – اسىلبەككە, دارحانعا, انۋارعا, تالعاتقا سالەمىمدى جەتكىزىڭىزشى! – دەيدى ۇندىلىك ازامات تازا قازاق تىلىندە.
4 جىلدىڭ ىشىندە جات ەلدىڭ ازاماتى ءتىلدى ۇيرەنىپ العانى, وسىنداعى ءتىلى سىنباعاندارعا ۇلگى بولارلىقتاي ەكەن. ال جوعارىدا ايتىلعان «تايمس» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى, ارىپتەسىمىز نازىم تۋكرال: «مەن وسىعان دەيىن قازاقستان اتتى مەملەكەت بار ەكەنىن بىلگەنىممەن, ونىڭ ءمادەنيەتىمەن ەش تانىس ەمەس ەدىم. وسى كۇندەرى حالقىڭىزدىڭ باي مادەني مۇراسى جانە ونى لايىقتى جالعاستىرۋشىلارى بار ەكەنىن كوردىم. سىزدەر قازاقستاندىقتاردىڭ ءۇندى مادەنيەتىنەن مول حابارى بارلىعىن ايتاسىزدار. ال مەن وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق كينوسىن كورمەپپىن. ءۇندىلىكتەردىڭ الەمگە تانىلۋىندا كينونىڭ الار ۇلەسى مول. نەگە سىزدەرگە قازاقتىڭ مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرى مەن عۇرپىنان, بۇگىنگى تىرشىلىگىنەن حابار بەرەتىن فيلمدەر ءتۇسىرىپ تاراتپاسقا؟ ءتىپتى ءبىزدىڭ بولليۆۋدپەن بىرىگىپ, تاريحي نەمەسە باسقا دا ءبىر فيلمدەر شىعارىلسا, ول ەكى حالىقتى جاقىنداستىرا تۇسەر ەدى عوي», دەيدى.
مەنىڭ ويىما وسى تۇستا قازاقتاردى جاعىمسىز, جالتاق, كۇلكىلى ەتىپ كورسەتەتىن وتاندىق كينوتۋىندىلار ورالدى. ال ءۇندى فيلمدەرىن كورگەن جانداردىڭ وسى ءبىر ەلگە قىزىعۋشىلىقتارى, قۇرمەتى ويانىپ جاتادى ەمەس پە.
قايشىلىعى مول, كەدەيى مەن بايىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي, ەكونوميكاسىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنىڭ كورسەتكىشتەرى بويىنشا الەمدە 5-ءشى ورىنعا يە, زاماناۋي IT تەحنولوگيالارمەن, فارموكولوگيادا ءۇلكەن جەتىستىكتەرى بار, عارىشتى يگەرىپ جاتقان, زور الەۋەت يەسى, كونە ءمادەنيەت بەسىگى ءۇندىستان عاجايىپتارى تاڭعالدىرادى, تامساندىرادى.
انار تولەۋحانقىزى, استانا–الماتى–دەلي–الماتى–استانا.