ەلىمىزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قاتىستى زاڭناما حالىقارالىق تالاپتارعا ساي ما؟ ەلوردادا «باق جونىندەگى حالىقارالىق ستاندارتتار جانە ۇلتتىق زاڭناما» جوباسى اياسىندا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بارىسىندا وسى ماسەلە كەڭىنەن ءسوز بولدى.
جوبانىڭ جالپى قۇنى 88 مىڭ 647 ەۋرو, ونى ەۋروپا وداعى قارجىلاندىرعان. اتالعان جوبانى قازاقستان كريمينولوگيا قاۋىمداستىعى قازاقستان داعدارىس ورتالىعى وداعىمەن, سونداي-اق ەكونوميكا ءجانە قۇقىق اكادەمياسىمەن بىرلەسە ءجۇزەگە اسىرعان. قاۋىمداستىق پرەزيدەنتى ءومىرالى قوپاباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسىدان 1,5 جىل بۇرىن ەۋرووداق تاراپىنان بولىنگەن گرانتپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ باق سالاسىنداعى زاڭناماسى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي ەكەندىگى انىقتالعان. جالا جابۋعا قىلمىستىق جازا قولدانۋ الىنىپ تاستالسىن دەگەن تالاپتار دا وتكىر قويىلعان ەكەن.
«الايدا مۇنىمەن كەلىسۋگە بولمايدى», دەدى ءومىرالى قاجىباي ۇلى. بۇل جونىندە جوبا ساراپشىسى, ءال-فارابي اتىنداعى قازمۇۋ-ءدىڭ سوت بيلىگى جانە قىلمىستىق پروتسەسس كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەرىكقالي تىنىبەكوۆ جان-جاقتى ءمالىمەت بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپا كەڭەسىنە مۇشە 47 ەلدىڭ 28-ءى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكپەن بىرگە قىلمىستىق ديفوماتسيانى مويىندايدى. بۇگىندە جەتى ەل جازانىڭ بۇل ءتۇرىنەن باس تارتىپ وتىر.
فينليانديادا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن پايدالانۋ ارقىلى جالا جابىلسا نەمەسە شىندىققا جاناسپايتىن مالىمەت كوپشىلىككە اقپارات جولىمەن تارالسا, وندا ايىپپۇل نەمەسە 2 جىلعا دەيىن باس ەركىنەن ايىرۋ جازاسى قولدانىلادى. ال گەرمانيادا وسى سياقتى جازادان وزگەلەر جاپا شەگۋشى قارجىلىق نەمەسە كوپشىلىك سەنىمىنەن ايىرىلۋ جاعدايىنا ۇشىراعان بولسا, وندا 5 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ نەمەسە ايىپپۇل تولەتۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق پولشا, يسپانيا ەلدەرىنىڭ زاڭناماسىندا جالا جابۋعا بايلانىستى التى ايدان ەكى جىلعا دەيىنگى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ نەمەسە ايىپپۇل ءتولەتۋ نورمالارى قاراستىرىلعان. جاپونيادا ادامنىڭ قىزمەت بەدەلىنە جالعان مالىمەت تاراتۋ ارقىلى نۇقسان كەلتىرىلسە جانە ونى باسقا بىرەۋ پايدالانسا, وندا سونى جۇزەگە اسىرعانعا جازانى اۋىر ەڭبەكپەن وتەۋ جولىمەن نەمەسە ايىپپۇل تولەتۋ ارقىلى, ءتىپتى ءۇش جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندە قولدانىلۋى مۇمكىن ەكەن.
قىتايدا كۇش كورسەتۋ ارقىلى وزگە ءبىر تۇلعانى اشىق جابىرلەۋ نەمەسە فاكتىلەردى بۇرمالاۋ ارقىلى جالا جابىلسا, ونىڭ اۋىرلىعىنا قاراي ءۇش جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ, تۇتقىنداۋ نەمەسە ساياسي قۇقىنان ايىرۋ ءتۇرى قولدانىلادى. قازاقستاندا دا ادامنىڭ ار-وجدانى مەن نامىسىن اياقاستى ەتۋگە قاتىستى قىلمىستىق كودەكستە بىرقاتار نورمالار قاراستىرىلعان. ماسەلەن, جالا جابۋ نورماسى بويىنشا 129-باپتىڭ 1-بولىمىمەن 2008 جىلى 15 ادام قىلمىستىق جازاعا تارتىلعان بولسا, 2009 جىلى – 12, ال بىلتىر بۇل جازا 14 ادامعا قولدانىلىپتى.
قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە 2685 باق جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 2249-ى (84 پايىزى) تاۋەلسىز باق سانالادى. اقپارات تاراتۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان. قىلمىستىق كودەكستە جۋرناليستىڭ زاڭدى قىزمەتىنە كەدەرگى كەلتىرگەنى ءۇشىن ءۇش جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ قاراستىرىلعان. باق ءۇشىن اقپارات الۋدىڭ زاڭنامالىق جۇيەسى مۇلتىكسىز جۇمىس ىستەۋدە.
كەيبىر جۋرناليستەر مەملەكەتتىك ورگاندار سۇرالعان مالىمەتتەرگە تولىق ەمەس نەمەسە شىندىققا جاناسپايتىن اقپارات جولدايدى دەپ شاعىمدانادى. سۇراۋ سالۋ ءناتيجەسى ولاردىڭ قايتا شاعىمدانۋ تەتىگىنە دەگەن سەنىمسىزدىگىن, جۋرناليستەردىڭ ءوزىنىڭ ساۋاتسىزدىعىن, تىلشىلەردىڭ ءباسپاسوز قىزمەتتەرىمەن قارىم-قاتىناستى بۇزعىسى كەلمەيتىندىگىن جانە وزگە دە سەبەپتەردى كورسەتكەن. مورالدىق نۇقسان كەلتىرگەنى ءۇشىن وتەماقى تولەۋ ماسەلەسىندە ناقتى كريتەري قاجەتتىگى دە نازاردان تىس قالعان جوق. كونفەرەنتسيادا وسى ماسەلە بويىنشا جوعارعى سوت تاراپىنان ناقتى نورماتيۆتىك قاۋلىنىڭ قاجەتتىگى دە ايتىلدى.
وسىلايشا «باق جونىندەگى حالىقارالىق ستاندارتتار جانە ۇلتتىق زاڭناما» جوباسى اياسىندا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتىرىسى جارىسسوزدەرمەن, پىكىر الماسۋمەن اياقتالدى. ونىڭ ناتيجەسى بويىنشا ۇسىنىمدار ازىرلەنىپ, پارلامەنتكە جانە وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولداناتىن بولدى.
اسقار تۇراپباي ۇلى.