... 1941 جىلعى 22 ماۋسىم. سوعىس باستالدى. ءدال وسى كۇنى ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ادامدارى سوعىستىڭ باستالعانىن بىلگەن جوق. ول كەزدە تەلەفون بايلانىسى, راديو جوق بولاتىن. اۋدانعا بارعان ءبىرلى-جارىم ادام بولماسا, اۋىل حابارسىز ەدى. ءبىر اپتا وتپەي-اق سارىكول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنەن جانە اسكەري كوميسسارياتتان وكىلدەر كەلىپ, جينالىس وتكىزدى. جينالىستا اۋداننان كەلگەن ۋاكىل سويلەدى. جينالعانداردىڭ ءبارى «نە ايتار ەكەن» دەگەندەي, ۋاكىلگە تەلمىرە قارايدى. ءبىز دە, بالالار دا ودان كوز المايمىز.
ۋاكىل فاشيستىك گەرمانيا سوعىس اشقانىن, ەل باسىنا اۋىر كۇن تۋعانىن, ەندى وتاندى قورعاۋ ءۇشىن ەر-ازاماتتاردىڭ اسكەرگە شاقىرىلاتىندىعىن ايتتى. اجەلەر مەن ايەلدەر كوزدەرىنە جاس الدى. وسىلايشا ەكى كۇننىڭ بىرىندە اۋىل ازاماتتارى سوعىسقا اتتانىپ جاتتى.
بۇل جىلدى ەلدەگى قاريالار, اجەلەر مەن ايەلدەر جىلاپ-سىقتاۋمەن وتكىزدى. اۋىلدا ەر-ازامات قالمادى. ءبارى مايدانعا اتتاندى. 1942 جىلدىڭ كوكتەمگى ەگىسى دە كەلىپ قالدى. جاۋاپتى كەزەڭ. كولحوز باسقارماسى اۋىلداعى ۇلكەندەر مەن بالالاردى جيناپ, كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق تۋرالى ايتتى. ەگىس اۋىلدان 3-4 شاقىرىمداي جەردە ەدى. ول جەر جەتىقۇدىق دەپ اتالاتىن.
سوعىس كەزىندە ءتارتىپ قاتاڭ بولدى. تاڭنىڭ اتىسى مەن قاراڭعى تۇسكەنشە جۇمىس ىستەيتىن. بەتىمىزدى شالا-پۇلا جۋىپ, ەگىس باسىنا بارىپ, قامىت-سايمانداردى جوندەپ, كولىكتى سوقاعا جەگەتىنبىز. سودان كۇن كوتەرىلىپ قىزعانشا جەر جىرتاتىنبىز. وسىنداي قيىنشىلىق زامان ەدى. جەتىسىنە ءبىر رەت اۋداننان ۋاكىل كەلىپ, مايدان جايىن ايتىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن.
يبراھيم ورازوۆ دەگەن اقساقال پوشتا تاسيتىن. ءبىر كۇنى ول ۋاكىلگە: «بالام, ۇكىمەت بىزدەن نە سۇراسا دا, نەنى تالاپ ەتسە دە ورىندايمىز. مەن جالعىز ۇلىم سماننان ەشتەڭە دە ايامايمىن. مايدانداعى بالالارىمىز امان بولسىن. ولار جەڭىسپەن ورالسىن», دەگەنى ءالى ەسىمدە. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بارلىعى اقساقالدىڭ وسى سوزىنە قوسىلدى.
ەرەسەكتەۋ بالالار ات ءماشينەمەن ءشوپ شاباتىن. ارامىزدا بىزگە باسشىلىق جاسايتىن قاجياحمەت مۇستافين دەگەن اعامىز بولدى. ول كىسى ماشينەنىڭ وراعىن قايراپ, باسپالارىن بەكىتىپ بەرەتىن. سىنعان جەرلەرىن جوندەپ, دۇرىستايتىن. ءشوپ ايىرلاۋ, كوتەرۋ اۋىر جۇمىس ەدى. «باسقا تۇسسە, باسپاقشى» دەگەندەي, اۋىرتپالىققا ءتوزىپ, مايدان ءۇشىن ەڭبەك ەتتىك. ءشوپ جيناۋ ناۋقانى بىتكەن سوڭ, ەگىن جيناۋعا جۇمىلا كىرىسەتىن. اۋىلدا جۇرۋگە جارامايتىن جاندار عانا قالاتىن.
جالدا جاتقان بيدايلاردى شاناقتى ارباعا ارتىپ, كومباينمەن باساتىن قولايلى جەرگە اپارىپ, مايا سالۋشى ەدىك. ول كەزدەگى كومباين وزدىگىمەن جۇرمەيتىن. مايانىڭ جانىنا وگىزبەن سۇيرەتىپ جەتكىزەتىن. بيدايدى قالبىر ەلەۋىشپەن ەلەپ, ارام شوپتەردەن تازارتىپ, استىق قويماسىنا تاپسىراتىن. استىق قويماسى قىرماننان 12-15 شاقىرىم جەردەگى توڭكەرىس اۋىلىندا بولاتىن. استىقتى قابىلدايتىن شالون بايبولوۆ دەگەن اعاي ەدى. قىرمانداعى استىقتى ەلەپ, تازارتىپ, قاپتاپ دايىندايتىن اجەلەر-تۇعىن. ونشاقتى ارباعا قاپتاپ, ودان قالدى جاشىككە سالىپ, استىق قويماسىنا اپاراتىنبىز. ءار ارباعا ءبىر-ءبىر بالادان وتىراتىنبىز.
ەگىندى جيناپ العاننان كەيىن اۋىل ادامدارى مال قورانى جوندەۋگە كىرىسەتىن. ءۇستىمىزدەگى كيىمدەرىمىز ەسكى-قۇسقى جاماۋلى بولسا دا, توڭۋ دەگەندى بىلمەيتىنبىز. مال باسىن ساقتاۋ, كۇتىپ باعۋ ءۇلكەن شارۋا. مالداردىڭ قيىن شانامەن سىرتقا شىعارىپ, بەلگىلى جەرگە اپارىپ توگەتىنبىز. شارشادىق دەۋ جوق. ءتىپتى, قىس ايلارىندا كورشى قاراسۋ اۋدانىنا كومەككە جىبەرەتىن. باسىلماي قالعان بيداي مايالارىن باسىپ, جاردەمدەسەتىنبىز.
ەل باسىنا قيىنشىلىق تۋعان كەزدە مەنىڭ زامانداستارىم سول قيىنشىلىقتاردى بىرگە ءبولىسىپ, اۋىرتپالىعىن بىرگە كوتەرىستى, جەڭىسكە ۇلەستەرىن قوستى. قازىرگى تاڭدا سول زامانداستارىمنىڭ كوپشىلىگى و دۇنيەگە ساپار شەكتى. زامانداستارىم قۇرمانعالي قاجيەۆ, ەسلام ساعيتوۆ, موكەش مۇسايكين, قالي نۇربالين, تاسقوجا قاجيەۆ جانە باسقالاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتەمىن.
اۋىل بالالارى قولى بوس كەزىندە تىشقان اۋلايتىن. تىشقاننىڭ تەرىسىن سىپىرىپ, كەپتىرىپ دۇكەنگە تاپسىراتىن. دۇكەنشى تەرىلەردى باعالاپ, اقشا بەرەتىن. ول اقشاعا ءدۇكەننەن ماتا ساتىپ الاتىن. ۇكىمەت ءبىز تاپسىرعان تىشقان تەرىلەرىنەن كيىم تىگىپ, مايدانعا جىبەرەتىن. ول كەزدە اقشا دەگەندى كورمەۋشى ەدىك. اقشانى مۇعالىمدەر عانا الاتىن. ولارعا ارنايى ازىق-ت ۇلىك تە بەرەتىن. اۋىلداعى ەڭ قۇرمەتتى, بەدەلدى ادامدار – مۇعالىمدەر بولاتىن. مەنىڭ مۇعالىمدىك ماماندىقتى تاڭداۋىما دا وسى جايتتەر اسەر ەتتى. وسىلايشا, سوعىس جىلدارىندا قينالا ءجۇرىپ, ەڭبەكپەن شىنىقتىق, شيرادىق.
9 مامىر كۇنى اۋىلدىق كەڭەس كەڭسەسىنىڭ جانىنا اۋىل ادامدارى جينالىپتى. بارساق, اۋداننان كەلگەن ۋاكىل سوعىستىڭ بىتكەنىن, جەڭىسكە جەتكەنىمىزدى حابارلاپ جاتىر. اكەسى وپات بولعان بالالار, كۇيەۋلەرى مەرت بولعان جاس كەلىنشەكتەر, جالعىز ۇلىنان ايىرىلعان قاريالار مەن اجەلەر جىلاپ تۇردى سول كەزدە. ولارمەن قوسىلىپ ءبىز دە جىلاعانبىز. ساي-سۇيەگىڭ سىرقىرايتىن. «قورىققان مەن قۋانعان بىردەي» دەگەن ءسوزدىڭ راس ەكەنىنە سوندا كوزىمىز جەتتى.
سوعىستان امان قالعاندار ەلگە كەلىپ قۋانتتى. بالالار وقۋلارىن جالعاستىرىپ, بەلگىلى ءبىر ماماندىقتىڭ يەسى بولىپ شىقتى. ءومىر دەگەن زىمىراپ وتەدى ەكەن. كەشەگى بالالار – بۇگىنگى قاريالار. ەندى ءبىزدىڭ سوعىس كەزىندەگى ەڭبەگىمىزدى ەسكەرىپ, سوعىس ارداگەرلەرىمەن تەڭەستىرسە دەگەن تىلەگىمىز بار. باياعىدا بىزگە «سوعىس پەن تىل – ءبىرتۇتاس, ونى ءبولىپ-جارىپ قاراۋعا بولمايدى» دەپ ايتاتىن. سوعىس جىلدارىنداعى قيىنشىلىقتاردى بۇكىل كەڭەس ەلىندەگى بالالار باستارىنان وتكىزدى. ءوز ۇلەستەرىن جەڭىس ءۇشىن قوسا ءبىلدى. ءبىزدىڭ باسىمىزعا تۇسكەن قيىندىقتاردى قازىرگى جاس ۇرپاق كورمەسىن.
سەيتۋ قورجىنوۆ, تىل ارداگەرى, حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى.
قوستاناي وبلىسى.