تۋعانىنا 90 جىل تولىپ وتىرعان قاناپيا تەلجانوۆتىڭ شىققان بيىكتەرىن, العان اتاقتارىن, اتقارعان قىزمەتتەرىن جاي اتاپ شىعۋدىڭ ءوزى ءبىراز ۋاقىت الار ەدى. تەك سونىڭ نەگىزگى ءبىر-ەكەۋىن عانا ايتايىقشى: ەڭ الدىمەن, ول قازاق مونۋمەنتتى كەسكىندەمە ونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى, قازاق كسر-ءىنىڭ جانە كسرو-نىڭ حالىق سۋرەتشىسى, كسرو كوركەم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ۇعا اكادەميگى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى... ءتىپتى, سونىڭ تەك بىرىنە يە بولعان ادام دا ومىردەن ورنىمدى تاپتىم دەپ قاناعات ەتەر ەدى.
ايتقانعا وڭاي-اۋ, ايتپەسە, تاعدىردىڭ تەلجانوۆتىڭ موينىنا ارتقان تالكەگىنەن كەيىن مۇنداي بيىكتەرگە كوتەرىلمەك تۇگىلى, جاي قاراپايىم پەندەنىڭ ءبىرى بولىپ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءوزى قيىن ەدى عوي. بۇل جايىندا قانەكەڭنىڭ ءوز اۋزىنان دا شىم-شىمداپ قانا ەستىگەنىمىز بار. تولىق ايتپاعان. كەزىندە ايتا الماعان دەسەك ءجون شىعار. سوعان توقتالايىق.
قاناپيا تەلجانوۆپەن 1958 جىلى كەزدەستىك. ەلىمىز ماسكەۋدە وتەتىن قازاقستان مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىگىنە دايىندالىپ جاتقان كەز. گازەت-جۋرنالدارعا دا ارتىلعان جۇك بار – سول ونكۇندىككە قاتىساتىنداردى ناسيحاتتاۋ كەرەك, كورسەتۋ كەرەك. زەينوللا سەرىكقاليەۆ ەكەۋمىز «سوتسياليستىك قازاقستاندا» تاجىريبەدەن ءوتىپ جاتقان 3-كۋرس ستۋدەنتىمىز. ادەبيەت جانە مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جەكەن جۇماحانوۆ اعامىز تاپسىرما بەردى. مەنى سۋرەتشىلەر وداعىنا جىبەردى – ءبىر سۋرەتشى تۋرالى جازىپ كەل دەدى. بەلگىلىسى ەمەس, جاڭا تانىلا باستاعانى بولسا ءجون ەكەنىن ايتتى. سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ باسشىسى بىردەن قاناپيا تەلجانوۆتىڭ اتىن اتادى: «قازىر ۇلكەن ءبىر دۇنيە جازىپ جاتىر. «اتامەكەن» دەپ اتالادى. ونكۇندىككە سونى اپارامىز. تالانت!», دەپ باس بارماعىن كورسەتتى. شەبەرحانا جابىق ەكەن, ەسىگىن قاقتىق. ءبىرازدان سوڭ عانا ەسىك اقىرىن عانا اشىلىپ, يەسى سىعالاي قاراپ, نە شارۋامەن كەلگەنىمدى سۇراعانداي يشارات ءبىلدىردى. گازەت تاپسىرماسىمەن كەلگەنىمدى ايتقان سوڭ عانا ەسىگىن اشىپ, قىسىلعانداي بولىپ ىشكە كىرگىزدى.
ىڭعايسىزداناتىن دا ءجونى بار ەكەن, تەك ءىش كيىممەن ءجۇر. «كەشىرىڭىز, كۇن ىستىق, سودان كەيىن وسىلاي جەڭىلدەنىپ جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى», دەپ ماعان ورىندىق ۇسىنىپ, ءوزى, ال ەندى نە سۇرايسىڭ دەگەندەي, قاراما-قارسى وتىردى. تازا ءورىستىلدى, كەكەشتەنىپ سويلەيتىن ادام ەكەن. كوزى الاقانداي, ك ۇلىمدەپ نۇر شاشىپ تۇرسا دا, ءبىر نارسەگە اشۋلانار بولسا, ۇشقىن اتاتىنىن اڭعارتقانداي ەدى.
ارينە, كۇنى بۇرىن كوپ سۇراعىمدى دايىنداپ بارعانمىن. شەتىنەن قويا باستادىم. جاستىق شاعى تۋرالى سۇراعىمدى ونشا جاراتپاعانداي, قىسقا قايىردى. «رەسەيدە تۋعام, ومبى قالاسىندا. سودان كەيىن وتباسىمىز ماسكەۋدە, لەنينگرادتا تۇردى. ون جاسىمدا اكەدەن ايىرىلعانمىن, ون ءتورت جاستا شەشەم لەنينگراد بلوكاداسىندا قايتتى...». ەگجەي-تەگجەيلى بىلە قويماق بولىپ, اتا-اناسىنىڭ قانداي قىزمەتتە بولعانىن سۇرادىم ەمەس پە, بىراق بۇل سۇراعىم وعان مۇلدەم ۇنامادى. نۇرلانعان كوزىنە مۇڭ كىرگەندەي بولدى. «قايتەمىز ونى, دالادا قالعانىم جوق, وكىمەت وقىتتى, كەيىن الماتىعا كەلدىم. 20 جاسىمدا الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن ءبىتىردىم. كەيىن لەنينگراد كەسكىندەمە, ءمۇسىن جانە ساۋلەت ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى 1953 جىلى ءبىتىرىپ شىقتىم. سودان بەرى ءوزىم وقىعان ۋچيليششەدە ۇستازبىن. سۋرەتىمدى سالامىن...». ءسويتىپ, مەنىڭ قويماعان سۇراقتارىما دا جاۋاپ بەرىپ تاستادى.
جاستىق شاعى تۋرالى اڭگىمەدەن قاشقالاقتاۋىنىڭ سىرىن كەيىن ۇقتىم عوي. ۇلكەن قوعام قايراتكەرى تەمىربولات مۇحامەدجان ۇلى تەلجانوۆ 1937 جىلى 4 قاراشادا لەنينگراد قالاسىندا الاشورداعا قاتىسى بار دەگەن ايىپپەن ۇستالىپ, كوپ كەشىكپەي اتىلىپ كەتكەن ەكەن. قاناپيا بولسا, «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى دەگەن قيىن ايىپتى بۇكىل جاستىق شاعىندا ارقالاپ وسكەن.
تەكتىدەن تەكتى تۋادى دەيتىنىمىز بار, وسى جەردە تەمىربولات مۇحامەدجان ۇلى تۋرالى از-كەم ايتا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوقتاي. ول وقىعان, كوزى اشىق ازامات بولعان. لەنينگراد پوليتەحنيكالىق ينس-
تيتۋتىن بىتىرگەن. 1917 جىلى ومبىدا جاستار قوزعالىسىنا قاتىسادى. رك(ب)پ
ءسىبىر بيۋروسىندا قىزمەت ىستەگەن. سوندا «كەدەي ءسوزى» گازەتىن شىعارىپ, وعان ماعجان جۇماباەۆتى تارتقان. ءسىبىر ولكەسى مەن قازاقستان شەكاراسىن مەجەلەۋگە قاتىسقان. قازاق اكسر واك-ءنىڭ مۇشەسى رەتىندە ورىنبوردا شىعىپ تۇرعان «ەڭبەكشىل قازاق» (بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان. 1924 جىلدان 1937 جىلعا دەيىن – لەنينگرادتا, ماسكەۋدە العاشىندا وقىپ, كەيىن قىزمەت اتقارعان. لەنينگراد شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا دوتسەنت, ماسكەۋدە ماركسيزم-لەنينيزم ۋنيۆەرسيتەتىندە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى. لەنينگرادتا بولعاندا سوندا وقيتىن قازاق جاستارىنا كومەك ۇيىمداستىرعان.
ءبىر قىزىق جاي, لەنينگراد اسكەري وكرۋگىنىڭ تريبۋنالى 1958 جىلى 13 ماۋسىمدا تەمىربولات تەلجانوۆتى اقتاپ, شەشىم قابىلدادى. بىراق بۇل حابار قاناپيا تەلجانوۆقا ءالى جەتكەن جوق ەدى. ايتپەسە, جاستىق شاق تۋرالى اڭگىمە باسقاشا ءوربىر ەدى عوي.
اڭگىمە تاقىرىبى ءومىرباياننان شىعارماشىلىققا ويىسقاندا, سۋرەتشى وزگەرىپ سالا بەرگەن. سوندا قاناپيا تەلجانوۆتىڭ وقۋ بىتىرگەنىنە بەس-اق جىل بولعان. جاسى 31-دە عانا. بىراق وداققا دا تانىلىپ ۇلگەرگەن ەدى. تانىتقان شاعىن عانا «جامال» كارتيناسى. كەشقۇرىم ساتتە دالادا وت جاعىپ, سونىڭ قاسىندا ويعا شومىپ وتىرعان قازاق قىزىنىڭ بەينەسى كىمدى بولسا دا تەبىرەنتكەندەي ەدى. كەيىپكەردىڭ تابيعي سۇلۋلىعى مەن شىعىس ايەلدەرىنە ءتان سىپايىلىعى نازىكتىكپەن ۇيلەسەدى. سۋرەتشى وسىناۋ ءبىر قاراپايىم تىرشىلىك كورىنىسىنەن عاجايىپ سۇلۋلىقتى دا, دانالىقتى دا قالاي تاپقان دەرسىڭ. «مەنىڭ انامنىڭ اتى جامال ەدى, ونىمەن شىعارمامدى اتادىم» دەگەن سۋرەتشى. كارتينا اتاقتى ترەتياكوۆ گالەرەياسىنا قابىلدانعان. قازىر دە سوندا. بۇل كوپ ادامنىڭ قولى جەتە قويمايتىن باعا.
سۋرەتشى البومدارىن اقتاردى. العاشقى شاعىن-شاعىن كارتينالارىنىڭ بارلىعىنىڭ تاقىرىبى – اۋىل ءومىرى. ستۋدەنت كەزىندە جازعان «جايلاۋدا», «ۇگىتشى شوپاندار اراسىندا» كارتينالارىندا شاكىرتتىڭ قولتاڭباسى سەزىلسە دە, اۋىلعا دەگەن ماحابباتتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇر. «تۇڭعىش رەت» كارتيناسىندا جاپ-جاس اۋىل قىزى پيانينو قاسىندا تۇر. ۇلكەن ونەردىڭ تابالدىرىعىن اتتاعانداي كەيىپتە. كەيىن سول ونەردىڭ ەسىگىن اشاتىنىنا, بيىگىنە كوتەرىلەتىنىنە سەنەسىڭ. «ساباقتان سوڭ» شاعىن كارتينانىڭ دا ايتارى كوپ. مەكتەپتەن شىققان بالالاردى ەكى قارت كۇتىپ الىپ تۇر. اتا مەن اجە. جايدارى ءجۇزدى بالالاردىڭ ورتاسىندا. كەشە مەن بۇگىن عانا ەمەس, ەرتەڭ دە كوز الدىڭا ەلەستەيدى. سۋرەتشىنىڭ ءوزى دە, باسقالار دا مويىندايتىن ءبىر تابىس – «اجە مەن نەمەرە» كارتيناسى. اپپاق كيىمگە ورانعان اجەگە انتەك يىعىن سۇيەپ قانا وتىرعان قىپ-قىزىل كويلەكتى قىزدىڭ ۇيلەسىمى قانداي! بۇدان ءبارىن تابۋعا بولعانداي: نازىكتىك تە وسىندا, جان پاكتىگى دە وسىندا, مەيىرىم شالقىپ جاتىر. بۇل شاعىن ەتيۋدتەردە قازاقتىڭ دالاعا عانا سىياتىن دارقان جۇرەگى سوعادى.
«ءسىز قالادا ءوستىڭىز, سۋرەتتەرىڭىزدىڭ تاقىرىبى – اۋىل» دەپ وي قوزعادىق. سۋرەتشى تەلجانوۆ وسى سۇراقتى كۇتىپ وتىنعانداي سويلەپ كەتتى. «تاعدىرىم سولاي بولعان شىعار, مەن قالانىڭ قاتىگەزدىگىن باستان كەشتىم. ول مەنى اتا-انامنان ايىردى. جاقسىلىقتى تۋعان جەردەن, اۋىلدان ىزدەدىم. مەنىڭ باسىمدا اۋىلعا دەگەن ارمان ءجۇردى. ول ەتيۋدتەرگە ءتۇستى... قالا بەينەسى مەنى تىتىرەنتكەن كەز بولدى».
راسىندا دا, ماسكەۋدىڭ ءزاۋلىم ۇيلەرى, لەنينگرادتىڭ سۇرعىلت اسپانى, سۇراپىل سوعىس, اشارشىلىق. لەنينگراد قورشاۋىنان شىققاندا دا جاس قاناپيانىڭ جولى باسقالارداي قازاقستانعا تۇسپەي, رەسەيدىڭ كيروۆ وبلىسىنا بۇرىلدى. ينتەرنات تۇلەگىنىڭ ءومىرىن كەشتى. تەك مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ عانا تۋعان جەرگە قاراي قۇستاي ۇشقان.
سۋرەتشى ءوزىنىڭ العاشقى تۋىندىلارىن, ەتيۋدتەرىن كورسەتىپ بولعان سوڭ ورنىنان تۇرىپ, ءبىزدىڭ دە نازارىمىزدى ۇلكەن پولوتنوعا بۇردى. «تۋعان جەرگە دەگەن بار ويىم وسىندا جاتىر. «اتامەكەن» دەپ اتالادى. اياقتاپ قالدىم. تىڭدى يگەرۋگە ارنالعان», – دەدى ول. ءيا, بۇل الگىندە سۋرەتشىلەر وداعى باسشىسىنىڭ ايتقانى عوي. تىڭ تاقىرىبى سوندا جۇرت اۋزىندا جۇرگەن كەز. جىر دا تىڭ جايىندا, ءان دە تىڭ جايىندا. ەندى مىنە, سۋرەت تاقىرىبى دا تىڭ! ءبىر قابىرعانى الىپ جاتقان كارتينادا قازاقتىڭ سەلەۋلى كەڭ دالاسى, ونىڭ تەرەڭ جىرتىلعان ءبىر پۇشپاعى, سول جىرتىلعان جەرگە تىرەلىپ توقتاعان سالت اتتى قازاق بەينەلەنگەن. بۇرىن بەيقام جاتقان دالاعا تۇرەن تۇسكەن, ول ەندى ويانادى دەگەن يدەيا ايقايلايدى. اناۋ سالت اتتى ايبارلى قازاق سونى قۇپتاي ما, جوق پا؟ ادەتتە, تىڭ تۋرالى اڭگىمە بولسا, الىپ تەحنيكالار, القىزىل تۋلى دالا قوستارى, قايسار مەحانيزاتورلار بەينەلەنۋشى ەدى. ونىڭ ءبىرى جوق. سوندا ءالى ستۋدەنت بىزگە تىڭ تاقىرىبى ونشا اشىلا قويماعانداي كورىنگەن. ءبىزدىڭ وسىناۋ ويىمىزدى وقىپ قويعانداي, سۋرەتشى تاعى دا سويلەپ كەتتى: «اركىم تىڭدى وزىنشە تۇسىنەدى, مەنىڭ پىكىرىم وسىنداي, – دەدى ول. – جاقىن كۇندە ءبىتىر دەپ جاتىر. كۇندىز-ءتۇنى وسىنىڭ قاسىندامىن. ۋاقىت تىعىز». بۇل ەندى كوپ اڭگىمەلەسۋگە ۋاقىتتىڭ جوقتىعىن دا ەسكەرتكەندەي ەدى.
ارادا ءبىر اپتاداي وتكەندە مەنىڭ سۋرەتشى تەلجانوۆ تۋرالى شاعىن سۋرەتتەمەم «سوتسياليستىك قازاقستاندا» جاريا-
لاندى. «اتامەكەن» كارتيناسىنىڭ فونىندا تۇسكەن قاناپيانىڭ سۋرەتى دە بار. ادەتتەگىدەي الاقانداي كوزى ك ۇلىمدەپ, نۇر جايناپ تۇرعان كەيپى. ول كەزدە گازەت وتە ارزان – ەكى-اق تيىن. بەس داناسىن دۇڭگىرشەكتەن ساتىپ الىپ, شەبەرحاناعا كەلەيىن. تاعى دا قاناپيا سۋرەتشى ەسىكتى اقىرىن اشىپ, سىعالاپ قارادى. مەن ونىڭ سۋرەتى باسىلعان گازەتتى كورسەتتىم. ول ايعايلاپ جىبەردى: «وي, كىر, كىر!» دەپ جاتىر. ىشتە تاعى ءبىر ادام بار ەكەن. ءۇيدىڭ ءىشى كوك ءتۇتىن. تاماق ءىشىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. الدارىندا بوتەلكەسى دە بار.الگى ادام گازەتتەگى ماتەريالدى كورىپ, ءتىپتى ايعايلاپ كەتتى: «بۇگىن قانەكەڭ مىنا كارتيناسىن تولىق ءبىتىرىپ, نۇكتەسىن قويعان. سونى اتاپ جاتقانبىز. ەندى مىنا گازەتكە شىققانىن قارا! مۇنى رەستوراندا تويلاۋ كەرەك قوي!». اڭگىمە رەستورانعا جەتپەدى. مەن ىشپەيتىنىمدى ايتىپ, ازار دا بەزەر بولدىم. الگى دوسى مۇنى ونكۇندىكتەن كەلگەن سوڭ باسقا جولمەن سىيلايسىڭ دەپ جاتىر. قاناپيا وعان ۋادە بەردى.
ماسكەۋدەگى ونكۇندىكتەن ەلىمىزدىڭ مادەنيەت قايراتكەرلەرى ۇلكەن تابىسپەن ورالدى. ورتاسىندا قاناپيا تەلجانوۆتىڭ اتى دا اتالدى. اسىرەسە, «اتامەكەن» كارتيناسى سول كەزدە كوبىرەك اۋىزعا ىلىنەتىن. ءبىر جاعى, ساياسات تا كومەكتەسكەن شىعار. تىڭ يگەرۋگە ءمادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ قوسقان ۇلەسى ايتىلسا, تەلجانوۆتىڭ سول كارتيناسىنا سوقپاي كەتپەيدى.
ءسىرا, ەڭبەكتىڭ ەلەنۋى, باعالانۋى شابىتقا قامشى بولاتىنى بار. سول ەلۋىنشى جىلدىڭ اياعى مەن الپىسىنشى جىلدىڭ باسىندا قاناپيا تەلجانوۆتىڭ قىلقالامىنان تالاي كەرەمەتتەر تۋدى. الدەبىر ساياساتتىڭ ىعىنا كەلەتىن تاقىرىپتار ەمەس, كادىمگى ادامي, پەندەلىك دۇنيە يىرىمدەرىن كورسەتەتىن كارتينالار تۋىنداپ جاتتى. ءتىپتى, سول ونكۇندىكتەن كەلە سالىپ, «دومبىرا سازى», «قارلىعاش» كارتينالارى بىرنەشە ايدىڭ الەتىندە دۇنيەگە كەلدى. ولاردىڭ ارقايسىسى كەز كەلگەن سۋرەتشىنىڭ كەزەكتى تۋىندىسى رەتىندە باعالانار ەدى. «دومبىرا سازى» تازا ۇلتتىق تاقىرىپ: قازاق ءۇيىنىڭ سىرتىندا قابىرعاعا ارقاسىن سۇيەپ قازاق ۇلانى دومبىرانى بەزىلدەتىپ تارتىپ جاتىر. ونى تىڭداپ تۇرعان ەكى ادام بەينەلەنگەن. بويجەتكەن ارۋ مەن ۇرشىق ءيىرىپ وتىرعان كيمەشەكتى انا. سول ەكى ادامنىڭ جۇزىنە قاراپ, سول دومبىرا سازىن بۇكىل الەم تىڭداپ تۇرعانداي سەزىنەسىڭ. ازىن-اۋلاق ۇلتتىق سەزىمىڭ بولسا, ونى سەن دە ەستيسىڭ. بۇل كارتينانىڭ قۇدىرەتى سوندا.
«قارلىعاش» كارتيناسىن سۋرەتشىنىڭ ءوزى دە ەرەكشە ۇناتاتىن. وندا جاستىق شاقتىڭ البىرت يىرىمدەرى اسىپ-تاسىپ جاتىر. تومەندەپ ۇشقان قوس قارلىعاشتىڭ سوڭىنان جۇگىرىپ كەلە جاتقان قىزدىڭ ءوزىن دە قارلىعاشقا بالار ەدىڭ. الەم تولعان ارمان, الەم تولعان قۋانىش. سول ارمانعا, سول قۋانىشقا سەن دە ۇمتىل دەيدى سۋرەتشى.
استە دە, ءبىز تەلجانوۆتىڭ ەلەۋلى كارتينالارىنىڭ بارىنە توقتالايىن دەپ وتىرعانىمىز جوق. سويتسە دە, ونىڭ «كوكپارىن» اتتاپ ءوتۋ دە قيىن-اۋ. ول ءبىر ۇلتتىق دەگەن نارسەنىڭ بارىنە قىرىن قارايتىن زامان ەدى عوي. ءتىپتى, قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىنى كوكپارعا دا تىيىم سالىنعان. سوعان ادەيى باردى ما, باسقا ويى بولدى ما, سۋرەتشى 1960 جىلى «كوكپارىن» جازدى. مۇنى سۋرەتشى تەلجانوۆتىڭ عانا تابىسى دەپ ەمەس, قازاق كەسكىندەمە ونەرىنىڭ تابىسى دەپ باعالادى جۇرت. وندا بەينەلەنگەن كوكپار تەك ۇلتتىق ويىن عانا ەمەس, ول ءبىر جاعى تاريح تا, ول ەركىندىكتى اڭساعان قازاق دەيتىن حالىقتىڭ مىنەزى دە, بۋىرقانعان بۇلا كۇشتىڭ سىرتقا اتقاقتاۋى, قاجىرلى قايرات پەن رومانتيكالىق سەرپىلىستىڭ ۇيلەسىمى. بۇل تۋىندى سۋرەتشى كەمەلدىگىنىڭ ءبىر اسۋى بولۋىمەن قاتار, ونىڭ ازاماتتىق كەلبەتىنىڭ دە ايشىقتالا تۇسكەنىن اڭعارتىپ, قوعامداعى ورنىن دا جاڭاشا باعامداعان.
سول 60-جىلدىڭ باسى ونى ەلدىڭ جەتەكشى سۋرەتشىسىنىڭ ءبىرى رەتىندە مويىنداتىپ قانا قويعان جوق, قاناپيا تەلجانوۆتىڭ قايراتكەرلىك جولى دا باستالعان. قىرىققا جەتپەي-اق وعان رەسپۋبليكانىڭ حالىق سۋرەتشىسى اتاعى بەرىلدى. قىرىققا تولماي جاتىپ رەسپۋبليكا سۋرەتشىلەر وداعىن باسقاردى. ءتىپتى, ماسكەۋدى مويىنداتىپ, وداقتىق سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ حاتشىسى دا بولدى. قانشاما رەسپۋبليكالىق, وداقتىق مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىنا تىكەلەي قاتىستى, قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاستى.
بىراق استە دە ونىڭ شىعارماشىلىعى توقىراعان ەمەس. وعان جۇرت نازارىن اۋدارعان تريپتيحتارى, ەڭبەك ادامدارى تۋرالى, تاريحي تاقىرىپتاعى كارتينالارى كۋا.
ءسوز باسىندا ءومىردىڭ ماعان قاناپيا تەلجانوۆتى توسىن جاعدايدا كەزدەستىرگەنىن ايتقان ەدىم عوي. العاشقى كەزدەسۋدى دە توسىن دەۋگە بولار. ال ەكىنشىسى شىن سولاي. بۇل 1984 جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا بولعان ەدى. وندا مەن «سوتسياليستىك قازاقستاندا» (بۇگىنگى «ەگەمەن») جاۋاپتى حاتشىمىن. قات-قابات جۇمىس. جۇرەك سونى كوتەرە المادى بىلەم, جۇمىس اياعىندا جەدەل جاردەم اۋرۋحاناعا الىپ كەتىپ, جانساقتاۋ بولىمىنەن ءبىر-اق شىقتىم ەمەس پە – كەڭ ينفاركت دەگەن دياگنوز قويىلدى. قاتتى قينالىستى ءدارى-دارمەك, ەگۋدىڭ كۇشىمەن باستى-اۋ. قاتتى ۇيىقتاپ كەتىپپىن. تاڭ اتا تۇرسام, قاتار توسەكتە ءبىر ادام جاتىر. بايقاپ قاراسام – قانەكەڭ! توسىن كەزدەسۋ مە؟ ارينە, توسىن!
ءبىرازدان سوڭ قانەكەڭ دە وياندى. بىردەن تانىدى. يشارامەن امانداستىق. جىلدام, كۇرت قوزعالۋعا بولمايدى. مۇنىڭ ەسەسىن كەيىن مىقتاپ قايتاردىق قوي. ەكى اپتاداي ەمدەۋ كەزىندە نە سىر ايتىلمادى دەيسىڭ! سوناۋ العاشقى تانىستىقتان بەرگى وزگەرىس قانشاما! وزگەرمەگەن ءبىر نارسە – ونىڭ قاراپايىمدىلىعى, سول باياعى العاش كورگەندەگىدەي جايدارى كۇلكىسى. «مەن قاتىگەزدىكتى كوپ كورگەن جانمىن, مەن ونداي بولا المايمىن!» دەگەن ءبىر سوزىندە. بۇرىن اكەسى تۋرالى جاق اشپاسا, وسى جولى كوپ ايتتى. كەز كەلگەن اڭگىمەگە قوساتىن. بىردە بىلاي دەگەنى بار: «قاتىگەز بولماعانمەن, مەن ءوزىمە قاتالمىن, بوساڭسىمايمىن. بىراق ءومىرىمدە ەكى رەت جىلادىم: اكەمنىڭ اقتالعانىن ەستىگەندە جىلادىم, ال ول اتىلعاندا جىلاي دا العان جوقپىن عوي. سودان سوڭ وزىمە حالىق سۋرەتشىسى اتاعىن بەرگەندە جىلادىم. اكەم وسىنى كورمەدى عوي دەپ جىلادىم. سوندا سول 1963 جىلى مەن 36-دا بولسام, اكەم بار-جوعى 65-كە عانا كەلەر ەدى عوي. ال ونى 40-قا دا تولماعان كەزىندە اتىپ تاستادى. نە دەگەن قاتىگەزدىك!».
وسى ەمدەلۋ كەزىندە قانەكەڭ ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعى جايىندا دا ۇزاق-ۇزاق اڭگىمەلەر ايتتى. ءبىر عانا ءساتىن ايتايىقشى. «مەنىڭ «اتامەكەن» اتتى كارتينامنان جۇرت تىڭ يگەرۋدىڭ ۇلىلىعىن كورەدى. ال سونداعى باس كەيىپكەر – سالت اتتى قايسار قازاق نە دەپ تۇر؟ «دۇرىس ىستەپ جاتسىڭدار» دەپ تۇر ما, جوق «نەگە قازاقتىڭ جەرىن بۇلدىرەسىڭدەر؟!» دەپ تۇر ما؟ ۇرپاق وزىنشە ۇعادى», دەدى قانەكەڭ. كوپتەن بەرگى كوڭىلدە جۇرگەن ءبىر سۇراقتىڭ جاۋابى وسىلاي بەرىلگەن.
مەنى تاڭداندىرعان ءبىر جاي – تاۋ تۇلعالى تەلجانوۆتىڭ سول كىشىپەيىلدىگى. مەن پالەنشەمىن دەپ ءبىر ءسات كەرگىگەن ەمەس. قايتا, جاسى ۇلكەن بولسا دا قاسىنداعى ادامنىڭ كوڭىلىنە قاراپ, مايدا-شۇيدەگە الدىمەن ءوزى جۇگىرەدى. كىشىرەيگەننەن ادام كىشىرەيمەيدى دەگەن قاعيدانىڭ ادەمى مىسالىنداي ەدى. ال ءازىلدى قالاي قابىلدايتىنىن, راحاتتانا كۇلەتىنىن ايتساڭشى!
ول كىسىمەن بىرگە بولعاندا ەستىگەن اڭگىمەلەر, كورگەن ءىس-ارەكەتتەرى ەسكە ءتۇسكەندە كوڭىلگە ەرىكسىز كۇلكى ۇيىرىلەدى. ءبىر كۇنى ۇيىنە شۇعىل تاپسىرما بەردى. «مەنىڭ قاسىمدا ونى مەن سىيلاۋعا قارىزدار ءبىر ادام جاتىر. سول قارىزدان قۇتىلماسام, مۇندا كوپ جاتاتىن ءتۇرىم بار, جاقسىلاپ قازاقشا ەت اسىپ اكەلىڭدەر», دەدى. پالاتامىزدا سول كۇنى كىشىگىرىم توي بولدى. ءۇيىنەن جاڭا البوم-كىتابىن الدىرىپ, ماعان ارناپ ءسوز جازىپ, سىيلادى. «بۇل كىتاپ مەندە بار, قانەكە» دەسەم, «وندا وزىڭە ارناپ جازعان مىناداي كەرەمەت سوزدەر جوق قوي!» دەپ كۇلدىرگەن.
وسىناۋ عاجاپ اداممەن بىرگە بولعان قىسقا ساتتەردىڭ ءوزىن ساعىناسىڭ. ال ونىمەن ۇزاق ارالاسقانداردىڭ ساعىنىشتارى قانداي دەرسىڭ-اۋ. ءتىپتى, تىكەلەي ارالاسپاعانداردىڭ ءوزى ونى شىعارماشىلىعىمەن تانيدى. «جامالدى», «اتامەكەندى», «تىنىشتىقتى», «كوكپاردى» كورگەندەر, ونى تۋدىرعان قۇدىرەتتى ىزدەيدى. سوندا ولاردىڭ كوز الدىنا تاۋ تۇلعالى تالانت قاناپيا تەلجانوۆ كەلەدى. تاۋدىڭ الىستاعان سايىن تۇلعالانىپ كورىنەتىنى بار.
ماماديار جاقىپ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
الماتى