سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە ساداق اتۋ ونەرىن ۇلتتىق سپورت ءتۇرى رەتىندە دامىتۋدا. ۇلتشىل ازامات قايرات ساتىبالدى مىرزانىڭ جەتەكشىلىگىمەن رەسپۋبليكالىق جامبى اتۋ فەدەراتسياسى قۇرىلىپ, تۇڭعىش رەت 2014 جىلدىڭ مامىر ايىندا جامبىل وبلىسى, مەركى اۋدانىندا ساداقشىلاردىڭ 10 كۇندىك وقۋ-جاتتىعۋ جيىنى ۇيىمداستىرىلدى. وعان وبلىستاردان 32 ساداقشى-سپورتشى شاقىرىلدى. وسى جىلدىڭ كۇزىندە قىزىلوردا وبلىسى, جاڭاقورعان اۋدانىندا العاش رەت جامبى اتۋدان جارىس ءوتتى. كەلەسى 2015 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ورال قالاسىندا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن وتكەن جاستار چەمپيوناتى مەن قازان ايىندا قىزىلوردا دا ۇيىمداستىرىلعان رەسپۋبليكالىق 4-ءشى فەستيۆال اياسىندا جامبى اتۋدان رەسمي جارىستار جالاۋىن كوتەردى.
* * *
جامبى اتۋ سپورتىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. ونىڭ پايدا بولۋ مەرزىمىن تاريحشى-عالىمدار ب.ز.ب. ءىV-ءىىى عاسىرلار ۇلەسىنە جاتقىزىپ ءجۇر. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, كوشپەندى عۇن ۇلىسى العاش رەت ساداقشىلار (مەرگەندەر) قوسىنىن دۇنيەگە كەلتىرگەن. قىتاي جازبالارىندا عۇندار كوسەمى (تاڭىرقۇتى) مودەنىڭ ءۇش مىڭ مەرگەن ساداقشىلارى بولعانى جايلى دەرەك ايتىلادى.
ال, موڭعولدىڭ «قۇپيا شەجىرەسىندە»: 1225 جىلى شىڭعىس قاعان حورەزمدى تولىق باعىندارعان سوڭ «بۇعىلى-شاشاق» دەيتىن جەردە ۇلان-اسار توي جاساپ, ات جەتەر جەردەگى مەرگەندەردى شاقىرىپ, سايىس وتكىزگەنى تۋرالى ايتىلادى. وسى سايىستا ەسەي مەرگەن 335 قۇلاش (502 مەتر) جەردەگى نىسانا-جامبىعا وعىن ءدال تيگىزگەن.
جامبى دەگەنىمىز – كونە تۇرىك تىلىندە «يامبۋ» ياعني, قۇيمالى التىن نەمەسە كۇمىس دەگەندى ءبىلدىرەدى. سول سياقتى, باعالى زاتتاردان جاسالعان قۇندى بۇيىمداردا جامبىنىڭ ءرولىن اتقارا بەرەدى. جامبى – ءىرى قارا نەمەسە ۇساق مالدىڭ تۇياعى مۇسىندەس بولعاندىقتان تايتۇياق, قويتۇياق, اتتۇياق, اسىق جامبى, بەسىك جامبى, تۇيەكوز جامبى, قويباس جامبى ت.ب. دەپ اتالاعان. جامبىنىڭ جاسالعان ماتەريالىنا بايلانىستى: تازا اق كۇمىستەن جاسالعان بولسا اق جامبى, التىننان جاسالسا التىن جامبى دەپ دە اتاعان.
جامبى اتۋ ويىنىن – كوشپەندىلەر جاۋىنگەرلەردىڭ مەرگەندىك قابىلەتىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن قولدانعان. باستى ماقساتتى: ءبىرىنشىدەن, اسكەري-جاۋىنگەرلىك دايىندىقتى جەتىلدىرۋ, ەكىنشىدەن, ەل اراسىنداعى مەرگەندەردى (ساداقشىلاردى) انىقتاپ ولاردى كوتەرمەلەۋ, ۇشىنشىدەن, سىنالعان مەرگەندەردەن ارنايى توپ قۇرىپ, سوعىستا كۇشتىك قۇرلىم رەتىندە پايدالانعان.
جامبىنىڭ «ايقاباق اتۋ» دەگەن دە ءتۇرى بار. ەگەر نىسانا التىن بۇيىمنان جاسالعان بولسا «التىن قاباق» دەپ اتاعان. «جامبى» نەمەسە «ايقاباقتى» ۇزىن سىرىقتىڭ باسىنا, مولشەرلى جەرگە ءىلىپ قويادى. ونى اتتىڭ ۇستىندە شاۋىپ كەلە جاتىپ ساداقپەن ءدال اتىپ ءتۇسىرۋ كەرەك. بۇل ساداقشىلاردىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى جارىسى. وتە ۇلكەن مەرەكەلەردە عانا وينالادى. اتىپ تۇسىرگەن مەرگەن قىمبات بۇيىمدى ءوزى الادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇرىنعى كەزدە جاۋىنگەرلەر مال تابۋ ءۇشىن مەرگەن بولۋى شارت.
* * *
جامبىنى اتۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى ساداق كەرەك. ساداق – سوناۋ ەجەلگى داۋىردەگى ساقتار مەن عۇنداردان, بەرىسى كەنەسارى زامانىنا دەيىن كوشپەلىلەردىڭ يىعىنان تۇسپەگەن, ءداستۇر-سالتىمەن بىتە قايناسقان قىمبات مۇرا. اتا-بابامىز ادىرناسىن اڭىراتىپ جاۋعا شاپقان, اڭ اتقان, تويعا بارىپ جامبى دا اتقان. ال, جامبى اتۋ ءۇشىن ساداق كەرەك. ساداق «قاراعاي ساداق», «ۇيەڭكى ساداق», «قايىڭ ساداق», «سارىجا», «سارساداق», «بۇلعارى ساداق», «ادىرنا», «كون ساداق», ت.ب. تۇرلەرگە بولىنگەن. قايىڭنىڭ سارعايعان قابىعىمەن قاپتالعان ساداقتى تۇسىنە بايلانىستى «سارىجا» نەمەسە «سارساداق» دەپ تە اتاعان.
قاراپايىم ساداق ەكى بولىكتەن تۇرادى. ءبىرىنشىسى, ياعني اعاش نەمەسە سۇيەكتەن جاسالاتىن اتۋ ءۇردىسىن ىسكە اسىراتىن بولىك – ادىرنا دەپ اتالادى. ال, شىرەي تارتىپ, ساداق وعىن ۇشىراتىن ءجىپتى نەمەسە باۋدى كىرىس دەيدى.
بەلى – بەرىك بولۋ ءۇشىن ءسۇيەكپەن كومكەرىپ, تارامىسپەن ورالعان, يىنمەن تۇيىسكەن جەرى شىلعي تەرىمەن قاپتالىپ, كەپتىرىلەتىن بولعان.
ادىرنانىڭ يىلمەلى سەرىپپەلى بولىگىن – ەكى ءيىنى (جوعارى جانە تومەنگى) دەپ اتايدى. كىرىس, ياعني ءجىپ بايلاناتىن ادىرنانىڭ ەكى ۇشىن باسى (جوعارى جانە تومەنگى) دەيدى. يىندەرىنىڭ ۇستىنەن تارامىس تارتىلىپ, ىشكى بەتى مۇيىزبەن قاپتالىپ, قوڭىر اڭنىڭ نەمەسە مالدىڭ مايىمەن مايلانىپ وتىرعان. حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى قارۋ-جاراعىن زەرتتەپ جۇرگەن ەتنوگراف قاليوللا سامات ۇلىنىڭ ەڭبەگىندە «ادىرنانىڭ باستارى بولەك-بولەك جاسالىپ, يىنىنە بۇرىش جاساي بەكىتىلەدى», دەيدى.
ال, ادىرنانىڭ ەكى باسىن قوسىپ بايلانعان ءجىپتى «كىرىس» دەيدى. ول بەرىك جىپتەن نەمەسە ءجىبەكتەن, تارامىستان ورىلەدى. مىندەتى – وقتى نىساناعا قاراي ۇشىرۋ. كىرىس ءجىپ ساداقتىڭ ءبىر باسىنا مىقتاپ بەكىتىلىپ, ەكىنشى باسى ادىرنانى بوساتىپ تۇرۋ ءۇشىن المالى تۇزاق تۇرىندە الىنىپ, سالىنادى. كىرىستى قاتتى سەرپىگەندە ادىرنانىڭ باسى جارىلىپ نەمەسە سەتىنەپ كەتپەس ءۇشىن سۇيەكتەن قورعانىش ورناتىلادى. ونى توبىرشىق دەپ اتايدى.
* * *
ال, ساداقتىڭ وعىن جەبە دەيدى. ونىڭ: «سۇر جەبە», «قۋ جەبە», «توبىلعى جەبە», «قوزىجاۋىرىن», «ساۋىتبۇزار», «كوبەبۇزار», ت.ب. قىرىقتان استام تۇرلەرى بار. ەلشىل ازامات ەرلان قارين جەبە ءتۇرلەرىنىڭ 140 اتاۋىن تاۋىپ, ولاردى قۇرىلىمدىق جاسالۋى مەن ءمىندەتىنە قاتىستى بەس تۇرگە ءبولىپتى.
جەبەنىڭ قۇرامى: ەزەك جەلى, قانات جالاۋشا, وتكىر ۇشى, جەتەسى, قىرلارى جانە قالپاقشادان تۇرادى. قالپاقشادا باعىتتاۋشى ساڭىلاۋ ادىرناعا قوندىرۋ ءۇشىن تەرەڭدىگى 5-6 مم, ەنى 2,5-3,0 مم ويىق بولادى. جەبەنىڭ قاناتى (جالاۋشاسى) قۇستىڭ قاۋىرسىنان جاسالىپ, وق اتىلعاندا تۇراقتاندىراتىن قىزمەت اتقارادى. جەبەنىڭ وققا بەكىتىلگەن تۇسىن جەتەسى دەيدى. جەتە بەرىك بولماسا, جەبە سابىنان بوساپ, جول ورتاعا ءتۇسىپ قالادى. سوندىقتان جەبەنى جەتەسىنە جەتكىزىپ سىڭىرەتىن بولعان. قازاقتىڭ «جەتەسىنە جەتكىزىپ ايتىلدى» دەگەن ءسوز تىركەسى وسى.
ەتنوگراف-زەرتتەۋشى قاليوللا احمەتجان مىرزا جەبە بەكىتىلگەن ۇزىن اعاشتى سابى دەسە, كىرىسكە بەكىتىلىپ, سوزىلا سەرپىلەتىن تەتىكتى كەز-تابان دەپ اتاپتى. ال, وقتىڭ ءتۇزۋ ۇشۋىنا باعىت بەرەتىن قاۋىرسىندى وقتىڭ قاناتى دەيدى. وقتىڭ سابى قايىڭ, توبىلعى, قاتتى تالدان جاسالادى. وق وتە ءتۇزۋ بولماسا نىسانعا جەتپەيدى. قازاقتا, «وقتاي ءتۇزۋ» دەگەن تىركەس سودان قالعان. وقتى شىن شەبەرلەر عانا جاساي العان. اتالارىمىزدىڭ «اكە كورگەن وق جونار» دەگەنى دە وسى. جونىلعان وقتى سۋى قانعانشا كەپتىرىپ, دىمدانباس ءۇشىن مايعا بوكتىرىپ پىسىرەتىن بولعان.
كوشپەندىلەر وقتى ارنايى ىدىس-قاپقا سالىپ الىپ جۇرگەن. ونى قىلشان نەمەسە قورامسا دەپ اتاعان. ەپيكالىق داستانداردا, «قورامساعا قول سالدى, قول سالعاندا مول سالدى» دەگەن جىر جولدارى وسىدان قالعان.
بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان» استانا