– رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەسى ۇلكەن مىنبەردەن ايتىلعالى بەرى بارلىق ىرگەلى مەكەمەلەر مەن ۇلت زيالىلارى ۇستانىمدارىن ورتاعا سالىپ جاتىر. ەلباسىنىڭ ءوزى جاسامپاز ۇلتتىڭ فورمۋلاسىن سومداپ, كەلبەتىنىڭ قانداي بولاتىنىن كورسەتكەن اۋقىمدى باعدارلامانى العاشىندا اسپانداتا ماقتاپ الىپ, اياعىن قوجىراتىپ جىبەرمەس ءۇشىن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن قالاي قاراستىرعان ءجون دەپ ويلايسىز؟
– پرەزيدەنت ۇسىنىپ وتىرعان رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەسى ۇلتىمىزدىڭ تاريحىندا وسىمەن ەكىنشى رەت قوزعالىپ وتىر. ونى العاش ءاليحان ءبوكەيحانوۆ باستاعان الاش زيالىلارى قوزعاعان بولاتىن. ولار ماسەلەنى اعارتۋشىلىق تۇرعىدا قويدى. ارينە, ولار ساياسي قۇرىلىمدى, ەكونوميكانى وزگەرتۋ, مادەني تۇرعىدا ىلگەرىلەۋ, الەۋمەتتىك جاعىنان وڭالتۋ تالاپتارىن كەشەندى تۇردە قويعانىمەن, سول كەزدەگى احۋالعا وراي حالىقتى اعارتۋ ماسەلەسىن باستى ورىنعا قويدى. حالىقتى وركەنيەت جولىنا باستاۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ءوزى وعان دايار, بەيىم بولۋى كەرەك, كۇشتىڭ وزىنە تۇسەتىنىن ولار جاقسى ءتۇسىندى. وكىنىشكە قاراي, ىسكە اسىرۋ مۇمكىن بولمادى. ويتكەنى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمىمىز دەربەس ەمەس ەدى. «وزدەرىڭدى تۇزەلەر دەي المايمىن, ءوز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندى ءوز ىرقىڭ» دەگەن ابايدىڭ ءسوزى سول كەزەڭدەگى ءحالىمىزدى وتە ءدال سيپاتتايدى. قولىمىزدا مەملەكەتتىك بيلىك بولماعاننان كەيىن الاش الدىنا قويعان ءمىندەتىن ورىنداي المادى. بيلىك يمپەريالىق ورتالىقتىڭ قولىندا بولعاندىقتان مەملەكەتتىلىگىمىزدى جاڭعىرتا العان جوقپىز, رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەسى دە ءوز ارناسىندا تولىق شەشىمىن تابا المادى. ناتيجەسىنىڭ ۇلت ءۇشىن قالاي اياقتالعانىن ءبارىمىز بىلەمىز.
ال بۇگىنگى جاعداي باسقاشا. ماقالادا كەيبىر العىشارتتار بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تاۋەلسىزدىك جىلدارى جاسالعانى ايتىلادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدىڭ ءمادەني كەڭىستىگىندە «مادەني مۇرا», «حالىق – تاريح تولقىنىندا» مەملەكەتتىك باعارلامالارى جۇرگىزىلدى, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ جاريالانىپ, باعدارلاماسى جاسالدى, قۋعىن-ءسۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ ءمادەني مۇراسىمەن حالىق قايتا قاۋىشتى. ال مۇنشاما اۋقىمدى مەملەكەتتىك يدەيالاردىڭ بۇگىنگى كۇنى ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگىن بۇدان ءجۇز جىل بۇرىنعى ءمۇمكىندىكپەن سالىستىرۋعا بولايدى. شۇكىر, مەملەكەتتىڭ ءتاۋەلسىزدىگى بار. مەملەكەتتىك بيلىك حالقىمىزدىڭ ءوز قولىندا. ەندەشە, بۇل پرەزيدەنت بەلگىلەپ بەرىپ وتىرعان ماقسات-مۇراتتى ىسكە اسىرۋعا تولىقتاي قاۋقارلىمىز دەگەن ءسوز. ءتىپتى اناعۇرلىم جوعارى دەسەك تە, ارتىق ەمەس. «ول ءۇشىن نە كەرەك, قانداي العىشارت بار؟» دەگەندە, ءبىز الدىمەن, ىرىكتەلگەن, ەكشەلگەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا تابان ءتىرەي الامىز. ەكىنشىدەن, ۇستانىمىمىز مىقتى بولۋى كەرەك.
– ءسىز ۇنەمى الاش قايراتكەرلەرىن ۇلگى تۇتاسىز, تاريحىن تىنباي زەرتتەۋمەن كەلەسىز. ولاردىڭ ءارقايسىسى ۇلتتىڭ يگىلىگىنە جارايتىن ءبىر-ءبىر پايدالى ءىسپەن اينالىستى. پرەزيدەنتىمىز مىندەتتەپ وتىرعان تالاپتاردى ىسكە اسىرۋعا كەلگەندە ءبىزدىڭ بۇگىنگى زيالىلارىمىزدىڭ بويىندا كەشەگى الاششىلداردىڭ تاباندىلىعى, ەلجاندىلىعى سياقتى مىنەز-قاسيەت تابىلا ما؟
– «جوق» دەپ ايتقانىمىز يمانعا جات كەلەر, ەلمىز عوي, بار. زيالى دەگەن كىم؟ زيالى دەگەنىمىز – ءاربىر تاريحي كەزەڭدە, سىن ساعاتىندا ۇلتتىڭ الدىنداعى مىندەتتەردى انىقتاۋشى. مىندەتتەردى انىقتاپ قانا قويماي, ىسكە اسىراتىن تەتىكتەردى بەلگىلەۋشى. بۇل تۇرىعىدان كەلگەندە, ءبىزدىڭ ءمۇمكىندىگىمىز جوعارى. تەك زيالىلارعا قولداۋ جاساۋ قاجەت.
– لاتىن الىپبيىنە اۋىسساق, قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسى كەڭەيەدى, بەلسەندىلىگى ارتادى, جالپى, قوعامداعى ءتىل ماسەلەسى شەشىلەدى دەپ ويلايسىز با؟
– بارلىق ماسەلەنىڭ ءىشىندەگى كۇردەلىسى ءالىپبي بولىپ تۇر. ماسەلەن, بوداندىقتىڭ قامىتىن سىپىرا سالا, ءوزبەكستان بىردەن ءالىپبيىن اۋىستىردى. تۇرىكمەنستان دا ءسويتتى. ازەربايجان دا ءاپ-ساتتە شەشىم قابىلدادى. بىراق ءبىز وسى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن جاقسىلاپ قورىتۋىمىز كەرەك. بىزدە قازاق زيالىلارىنا ورتاق ءبىر كەمشىلىك بار, تىم ۇرانشىل بولىپ كەتەمىز. ەلىكتەۋشىلىگىمىز باسىم. وكىنىشكە قاراي, وسى مىنەزدى جويا الماي كەلە جاتقانىمىزدىڭ كەسىرى شىعار, ءالى كۇنگە دەيىن بويىمىزدان كورىنىس تابادى. پرەزيدەنت ماقالاسىندا عانا ەمەس, جالپى مەملەكەتتىك ءمارتەبەسى بار, مەملەكەتتىك بيلىگى بار, تاۋەلسىزدىگىن الەم تانىعان مەملەكەت ەكەنىمىزدى ءجيى ايتادى. حالقىمىزدىڭ دا, زيالىمىزدىڭ دا وسى مارتەبەگە لايىق ۇستانىمى, مىنەزى بولۋى كەرەك. قازاق حالقىنىڭ تابيعاتىنا جاسامپازدىق قاسيەتى ءتان. وسى جاسامپازدىعىمىزدى دامىتۋىمىز, ءورىسىن اشۋىمىز كەرەك.
باعدارلامالىق ماقالانىڭ ىشىندە «ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ» دەگەن تاراۋ بار. «ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋىمىز كەرەك» دەيدى. كەرەمەت ەمەس پە؟ يىلگىش, ەلىكتەگىش قاسيەتىمىزدى جاسامپازدىق ۇستانىممەن ايىرباستاعانىمىز ءجون بولار. الدىمىزعا قويىلعان ءمىندەتتى جاقسى تۇسىنەتىن, سول ءۇشىن كۇرەسە الاتىن تاباندى حالىققا اينالۋىمىزدى تاعدىر-تالايىمىز كۇتىپ وتىرعانى قاشان. باسقالارمەن سالىستىرعاندا, ۇلتتىق الەۋەتىمىزدىڭ جوعارى ەكەنىن الىس-جاقىن تۇتاس مويىندايدى. رۋحاني بايلىققا قوسا, ەل مەن جەردىڭ بايلىعىن يگەرە الاتىن, عىلىم مەن جاڭا تەحنولوگيانىڭ ءتىلىن بىلگەن ۇلت بولساق, قانەكي. كەزىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى: «ءوز ەلىمىزدە بايلىعىمىزدى ءوزىمىز يگەرە الاتىنداي بىلىمگە يە بولۋىمىز كەرەك, ايتپەسە ءبىز كورىنگەنگە جەم بولامىز», دەگەن. ال ول ءبىلىمنىڭ بۇگىنگى اتى – جاڭا تەحنولوگيا.
پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى شەت ەلدەن ءىلىم-ءبىلىم ۇيرەنىپ قايتقان مىڭداعان جاستارىمىزدىڭ قابىلەتىن ءبىز ءوز دارەجەسىندە پايدالانىپ, ءوز دارەجەسىندە لايىقتى باعالاپ وتىرمىز با؟ وسىنى دا ويلاعان ءجون شىعار. ۇلكەن ولشەممەن الىپ قاراعاندا, قازاق حالقى – ءبىلىمدى حالىق. ارينە, وسى الەۋەتپەن جاڭا ءىلىمدى يگەرۋگە دەن قويساق, ءبىزدىڭ ۇتارىمىز دا, جينايتىن ۇپايىمىز دا ءالى كوپ بولماق.
– ساراپشىلار ماقالانىڭ تەك ءبىر تىلدە – قازاق ءتىلىن دە عانا دايىندالىپ, ەڭ الدىمەن جالپىۇلتتىق باسىلىمدا جاريالانۋىنىڭ ءوزىن تازا ۇلتقا باعىتتالعان جولداۋ ەكەنىن ءبىلدىرەدى دەسىپ جاتىر. رۋحاني جۇتاڭ ادامنىڭ وتانشىلدىق سەزىمى دە تومەن بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى جايت. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, وتانشىلدىق پەن ۇلتشىلدىقتى ءبىر ۇعىمدا قاراستىرۋعا بولا ما؟
– ءالى ەسىمدە, تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ ءجۇرگەن كەزىمدە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «تۋعان ولكە» دەگەن اۋقىمدى باعدارلاما ءتۇزىپ شىقتى. وسى باعدارلاما بويىنشا 120-عا جۋىق تاريحشى جينالىپ, ۇلكەن كەڭەس وتكىزدىك. سول باعدارلاما بويىنشا جۇمىس ءجۇرگىزگەن كەزىمىزدە گەرمانيانىڭ قىزىقتى ءتاجىريبەسىنە تاپ بولدىق. باعدارلامانى ءجۇرگىزەتىن سول اۋىلداعى مەكتەپ مۇعالىمدەرى. ءاسىرەسە بيولوگ, فيلولوگ, گەوگراف, تاريحشى مۇعالىمدەر كوبىرەك بەلسەندىلىك تانىتادى. بۇلار نە ىستەيدى؟
قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرگەندە, يدەياسى بىلاي. ايتالىق, مىناۋ – اۋىل. تاريحشىلار «بۇل اۋىلدا قانداي تاريحي زيرات بار؟ جالپى, اۋىل قاشان پايدا بولعان؟ نەگىزىن قالاعان كىمدەر؟ بۇل اۋىل قانداي جولدان ءوتتى؟ اۋىلدا قانداي مىقتى اۋلەتتەر بار؟ ولاردىڭ تاريحى قالاي جالعاستى؟» دەگەن ماسەلە ءتوڭىرەگىندە زەرتتەۋىن باستايدى. گەوگرافتار «اۋىلداعى تاۋ, توبە, وزەن, كوشە قالاي پايدا بولعان؟ باستاۋىن قايدان الادى, سوڭى قايدان تۇيىقتالادى؟» دەگەن سۇراققا باس قاتىرسا, فيلولوگتەر «ول تاۋ مەن وزەن نە سەبەپتى بۇلاي اتالادى؟ ەتيمولوگيالىق ءمانى قايدا جاتىر؟» دەگەن ماسەلەنىڭ تامىرىن اجىراتادى. بيولوگتەر «اۋىلدا قانشا ءتۇرلى وسىمدىك وسەدى, ونىڭ ىشىندە دارىلىك ءشوپتەر بار ما, بۇل وسىمدىكتەر باسقا ايماقتا كەزدەسە مە؟» دەگەن ساۋالدى زەرتتەيدى. وسى ساۋالداردىڭ نەگىزىندە بۇكىل اۋىلدار قاتىساتىن اۋداندىق بايقاۋ وتكىزىلەدى. سودان سوڭ وبلىستىق, ەڭ سوڭىندا بۇكىل رەسپۋبليكالىق كونكۋرس ءوتىپ, ءناتيجەسى جاۋاپتى مينيسترلىك باسشىسىمەن قورىتىندىلانادى. ەڭ باستىسى, بۇل بايقاۋ بۇكىل گەرمانيا ءۇشىن قىزىقتى.
ال وسىنداي بايقاۋلاردى نەگە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وتكىزبەسكە؟ «سەن ءوز اۋىلىڭدى بىلەسىڭ بە؟ سەن ونىڭ تاسىن تانيسىڭ با؟ وسىمدىگىن بىلەسىڭ بە؟» دەگەن ساۋال نەگە ءار قازاقستاندىق ءۇشىن قىزىقتى بولماۋى كەرەك؟ نەگە مۇنداي سۇراق ءبىزدىڭ جاس ۇلاندارىمىزعا قويىلماۋى ءتيىس؟ مىنە, پاتريوتتىق تاربيە. ەلجاندىلىق, ۇلتجاندىلىق وسىدان باستالادى. سەن ءوز تۋعان جەرىڭدى سۇيمەسەڭ, وعان جانىڭ اشىماسا, قازاقستاندى قايتىپ سۇيەسىڭ, جالپى جۇرتقا جانىڭ قالاي اشىماق؟ قاجەتى جوق اقپاراتتارعا اۋەستەنىپ بارا جاتقان جاس بالالارمەن وسىنداي باعىتتاعى جۇمىستار جۇرگىزىلسە, تۋعان جەر, ەل تۋرالى ءتۇسىنىك ەشقاشان ءوز ماڭىزىن جويمايدى. بۇكىلالەمدىك عالامتور شىرماۋىنان شىعا الماي, ەسى كەتىپ وتىرعان ۇرپاقتى ساقتاپ قالۋدىڭ امالى رەتىندە ۇلتتىق بالاما قۇندىلىقتاردى ۇسىنۋ جاعى ءالى دە كەمشىن. ەلباسىنىڭ ماڭىزى جوعارى ماقالاسى ەندىگى جەردە سەرپىن بەرەر دەگەن ۇمىتتەمىز.
– كەيبىر اسىرەۇلتشىل ازاماتتارىمىز دامۋداعى ولقىلىقتىڭ ءبارىن يدەولوگيا كەڭىستىگىندەگى كەمشىلىكتەن كورەدى. «رۋحاني جاڭعىرۋدى» ساياسي-يدەولوگيالىق قۇجات, جاڭا يدەولوگيالىق تۇجىرىمداما رەتىندە قاراستىرۋعا بولا ما؟
– پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى ماقالاسىندا «ۇلتتىق ءبىرەگەيلىكتى ساقتاۋ» دەگەن تاراۋ بار ەكەنىن جوعارىدا ايتتىم. ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن جوعالتقان ۇلتتىڭ بولاشاعى بولمايدى. ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن ساقتاعان حالىق قانا مەملەكەتتىلىگىن ساقتاپ, جاھاندانۋعا توتەپ بەرە الادى. تاريحقا شەگىنسەك, ءبىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزگە تالاي رەت جويقىن شابۋىلدار جاسالدى, ءبىز ونى ەشقاشان ۇمىتا المايمىز. پاتشالىق يمپەريا تۇسىندا, كەڭەستىك يمپەريا كەزىندە حالىق پەن مەملەكەتتىك تۇتاستىق اراسىندا بىرەگەيلىك بولدى دەپ ايتۋ قيىن. قازىرگىدەي مەملەكەت قۇرىپ وتىرعان كەزەڭدە حالىق پەن مەملەكەت بيلىگى اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى دامىتۋ جاعىن كوبىرەك ويلاۋىمىز كەرەك. وسى تۇرعىدا ىرگەلى باعدارلامالار قابىلدانۋى قاجەت. كەڭەس زامانىنىڭ ءبارىن ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيدىرعان يدەولوگياسى بولدى. مەملەكەت قۇرۋعا اتسالىسقان بولشەۆيكتەرىنەن باستاپ بەرىدەگى بەلسەندى تۇلعالارىنا دەيىن تۇتاس قادىرلەنىپ, ەسكەرتكىشتەر قويىلىپ, ەل ەسىندە قالدىرۋدىڭ بارلىق ارەكەتى جاسالدى.
ەندىگى جەردە جاڭا بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋ ارەكەتى بولادى. ال مۇنداي ارەكەتتەر ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلدىڭ جاعدايىندا دا ءجۇرۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعىمىز ءۇشىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن تۇلعالارعا دا تاعزىم جاسالۋى ءتيىس. ول ەسكەرتكىش ورناتۋ ءتۇرىندە بولا ما, كوشە اتىن بەرۋ ءپىشىنىندە بولا ما, ايتەۋىر ۇلكەن باعدارلامالار نەگىزىندە ىسكە اسىرىلۋى كەرەك. ويتكەنى, بۇل دا مەملەكەتتىك بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋ ارەكەتى. بۇل تەك قازاق ۇلتىنا عانا قاتىستى بولماۋى كەرەك. مىسالى, شوقاننىڭ دوسى گريگوري پوتانين, قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ, لەنينگە حات جازعان تيموفەي سەدەلنيكوۆ دەگەن زيالىلار بولدى. استىنداعى اتىنان, اۋزىنداعى اسىنان ايىرىلعان قازاقتى قورعاپ «سىزدەر, سوۆەت وكىمەتى, قازاقتىڭ ەڭسەسىن باسپاڭىزدار, كەرىسىنشە, كوتەرىڭىزدەر» دەپ جازعان حاتىن وقىعاندا, كوزىڭە جاس كەلەدى. مەن ەسىمە تۇسكەن ءبىردى-ەكىلىسىن اتاپ وتىرمىن, وسى زيالىلار تەكتەس قازاق حالقىنىڭ تاريحىنان, تاعدىرىنان ورىن الاتىن, ۇلتىمىزبەن شىن مۇددەلەس بولعان ىزگىلىكتى ازاماتتار بارشىلىق. ينتەرناتسيونالدىق بويىمىزدا بۇرىننان ورنىققان كەڭ حالىقپىز دەيمىز. ال ۇلتتىق ءبىرەگەيلىك وسىنداي قادامدار ارقىلى نىعايادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»