شيكىزاتتىق داعدارىس باسەڭدەپ, ەلدەگى قارجى-ۆاليۋتا سەكتورى قايتا وڭالا باستاعانىمەن, ەلدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر داعدارىس الدىنداعى قىزۋ ساۋداعا قايتا كىرۋگە اسىعار ەمەس.
داعدارىس كەزىندە بوساپ قالعان نارىقتى قايتا تولتىرۋعا مۇددەلى بولعانىمەن, ەلدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ءالى دە بولسا حالىقتىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ قالپىنا كەلگەنىنە سەنىمسىزدىكپەن قاراۋدا. قازىرگى تاڭدا قازاقستان بويىنشا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر سانى 33 بولسا, سونىڭ تەك 17-ءسى عانا يپوتەكالىق نەسيە بەرەدى.
يپوتەكا نارىعىنىڭ كوتەرىلمەي تۇرۋىنا ساراپشىلار بىرنەشە سەبەپتى العا تارتادى. سونىڭ ءبىرى جىلجىمايتىن م ۇلىك باعاسىنىڭ وزگەرۋى. 2014 جىلدان بەرى ماۋسىمدىق تولقۋلار بولماسا, تۇراقتى تۇردە ارزانداپ كەلە جاتقان باسپانا باعاسى جىل سوڭىنا دەيىن ءالى دە تومەندەۋى ءتيىس. وسىنى ەسكەرگەن حالىق پاتەر الۋعا اسىعار ەمەس. سۇرانىستىڭ جوقتىعىنان ساۋدا دا ازايىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە تاعى دا باعاعا كەرى اسەر ەتىپ جاتىر. ساۋدا بولماعاننان كەيىن بانكتەر دە تۇتىنۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدە باسەكەلەستىككە بارماي وتىر.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ بەرگەن مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2016 جىلى ەلدەگى نەسيە نارىعى ەكى ءتۇرلى باعىتتا ءوربىدى. نەسيە كارتالارى مەن اۆتونەسيە راسىمدەۋشىلەر سانى كوبەيگەن بولسا, كەرىسىنشە, تۇتىنۋشىلىق نەسيە مەن يپوتەكالىق قارىز الۋشىلار ازايعان. سونىڭ ىشىندە تۇتىنۋشىلىق نەسيەنى بانكتەردىڭ ءوزى ادەيى ازايتقان بولسا, يپوتەكالىق نەسيە راسىمدەۋگە كەلگەندە حالىق بەلسەندىلىك تانىتپاعان. ايتا كەتەيىك.
يپوتەكانىڭ ازايۋىنا ەكىنشى ءبىر سەبەپتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان ىزدەپ كورۋگە بولادى. 2016 جىلى, تاعى دا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى 1991 جىلدان بەرگى رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتكەن. اتاپ ايتار بولساق, رەسپۋبليكا بويىنشا, 89,4 مىڭ جاڭا پاتەر سالىنعان ەكەن. ال 2017 جىلى بۇل كورسەتكىش تاعى دا ارتا تۇسەدى دەگەن بولجام بار. جالپى, 2015 جىلدان باستاپ قارقىن العان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىندا تەك قانا مەملەكەتتىك باعدارلامالار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, جەكە مەنشىك قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ دا جۇمىسى جەمىستى بولعان. مەملەكەت بۇل كەزدە دە قۇرىلىس كومپانيالارىنا ارنايى جەڭىلدىكتەر مەن ۇسىنىستار دايىنداپ, سالاعا جاناما قولداۋ كورسەتۋدى قولعا الدى.
ال تاياۋدا عانا قابىلدانعان «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى الدىڭعى باعدارلامالاردىڭ جەتىلدىرىلگەن ءتۇرى بولماق. باعدارلاما اياسىندا ءۇي قۇرىلىسىنان بولەك جەر تەلىمدەرىنىڭ دە ساۋداسى قاراستىرىلعان. وسىنىڭ ءبارى سالاعا ايتارلىقتاي اسەر ەتۋدە. مەملەكەتتىڭ ارالاسۋى قۇرىلىس كومپانيالارى ءۇشىن ءتيىمدى بولعانىمەن, باعا جاعىنا كەلگەندە كەرا اسەر ەتىپ جاتىر. نارىقتاعى ۇسىنىستىڭ كوپتىگى ءۇي باعاسىن ارزانداتا ءتۇستى. ماسەلەن, 2017 جىلى مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا 169 ملرد تەڭگە قۇرىلىسقا بولىنسە, 2021 جىلعا دەيىن وسى ماقساتتا 1,5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان.
قاراپايىم تىلمەن ايتار بولساق, مەملەكەت قۇرىلىس سالاسىنا مونوپوليا ورناتىپ, قۇرىلىس كومپانيالارىن ءوز ىرقىنا قاراي كوندىرە باستادى. الەۋمەتتىك ەكونوميكا تۇرعىسىنان بۇل قاراپايىم حالىقتى ۇيمەن قامتۋدا ۇتىمدى شەشىم بولعانىمەن, بيزنەس ءۇشىن كەرىسىنشە زيان ەكەنىن ايتادى ماماندار. ناتيجەسىندە, قۇرىلىس كومپانيالارى نەگىزىنەن مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا سالىناتىن نىسانداردىڭ مەردىگەرىنە اينالماق. تۇتاس قۇرىلىس نارىعىنداعى بارلىق جۇمىستى مەملەكەتتىك باعدارلاما ءبىر جۇيەگە ەنگىزىپ, مەملەكەتتىڭ بۇل باعىتتاعى ساياساتى الەۋمەتتىك ەكونوميكاعا باسىمدىق بەرگەنى بايقالادى. مەملەكەتتىك ارزان ۇيلەرگە قولى جەتە باستاعان حالىق جوعارىدا ايتىلعانداي, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ۇسىنعان يپوتەكاسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتا قويمايتىن بولدى. سالدارىنان بىلتىر قۇرىلىس سالاسىنىڭ قارىز پورتفەلى 929 ملرد تەڭگەگە ءتۇسىپ, 15 جىلداعى ەڭ تومەنگى كورسەتكىشكە ءتۇستى.
مەملەكەتتىڭ قۇرىلىس سالاسىنا ارالاسۋى قۇرىلىسقا قارجى بولۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. تاياۋدا قارجى ءمينيسترلى باقىت سۇلتانوۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا قۇرىلىس سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى قازىناشىلىق باقىلاۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن تانىستىرعان. وندا باقىت سۇلتانوۆ زاڭدى تۇلعا رەتىندە تىركەلىپ, ناقتى قۇرىلىسپەن اينالىسپاي نە قۇرىلىس جاساماي, نە سالىق تولەمەي جاتقان كومپانيالاردى قىسا تۇسەتىنىن ايتقان. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي كومپانيالار نەگىزىنەن تەندەردى ۇتىپ مەردىگەر بولعانىمەن, جۇمىس ىستەۋگە تەحنيكالىق-ماتەريالدىق نەمەسە وزگە دە بازالارى دايىن بولماي, ناتيجەسىندە جۇمىس ىستەۋگە سۋبمەردىگەر جالدايتىن ايتا كەلىپ, قىمباتشىلىقتىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتقانىن ايتقان. سونىمەن قاتار, باعا بەلگىلەۋ ساياساتىندا دا مەملەكەتتىڭ زاڭى ەندى كۇشەيە ءتۇستى. ال نىساننىڭ تەحنيكالىق باقىلاۋ جۇمىستارىن بۇدان بىلاي مەمەلكەتتىك ورگان قىزمەتكەرلەرى ەمەس, جەكە مەنشىك باقىلاۋ ۇيىمدارى تەكسەرەتىن بولدى. بۇل ءبىر جاعىنان سالانى نارىققا يكەمدەۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان قۇرىلىس سالاسىنداعى جەمقورلىقتىڭ جولىن جابۋ. ەندى نىساننىڭ ساپاسىنا قۇرىلىس سالعان كومپانيا دا, ونى قابىلداپ العان باقىلاۋشى ۇيىم دا جاۋاپ بەرەتىن بولماق.
جالپى, 2004-2006 جىلدارى «گۇلدەنۋ ءداۋىرىن» باستان كەشكەن يپوتەكا نارىعى 2009 جىلدان بىلاي قاراي قۇلدىراي باستادى. جاڭادان قارىز الۋشىلاردىڭ ازايۋىن بىلاي قويعاندا, موينىندا قارىزى بار ازاماتتار مەن مەكەمەلەر دە بورىشتارىن تولەۋگە اسىقپاعان. سونىڭ ناتيجەسىندە 2014 جىلى بانكتەردىڭ يپوتەكالىق قارىزدارىنىڭ 40 پايىزى مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن نەسيە رەتىندە تىركەلگەن.
دەي تۇرعانمەن, يپوتەكا وسى كەتكەننەن جوعالىپ كەتەدى دەگەن ءسوز ەمەس. مەملەكەتتىك باعدارلاما نەگىزىنەن جاڭا ۇيلەرگە قاتىستى بولعاندىقتان, قايتالاما نارىقتاعى جىلجىمايتىن م ۇلىك ءبارىبىر بانكتەردىڭ ارالاسۋىمەن ساۋداعا سالىنادى. ال قايتالاما نارىقتاعى باعاعا اينالىپ كەلگەندە جاڭادان سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس تىكەلەي اسەر ەتپەك.
باۋىرجان مۇقانوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»