كووپەراتيۆتەردىڭ دامۋىنا نە كەدەرگى؟

نەسيە الۋ نەگە قيىن؟

ماسەلەن, شەكارانىڭ شەبىن­دەگى, ەلدىڭ شەتىندەگى, جەلدىڭ وتىندەگى كاتونقاراعاي اۋدانىندا كووپەراتيۆ قۇرىپ, جۇرتپەن ءبىر­گە جۇدىرىقتاي جۇمىلا جۇمىس ءىس­تەۋ­گە دايار ازاماتتاردىڭ قاتا­رى بار­شى­­ل­ىق. سونىڭ ءبىرى – 20 مۇشەسى بار «سپك تايشى» كووپەراتيۆىنىڭ باسشى­سى جو­ما­رت­قان كۇندەباەۆ. اۋىل تۇر­عىن­دا­ر­ى­نىڭ كوپشىلىگىنىڭ اق ادال مالىن امال­دىڭ جوق­تى­عىنان الىستان كەلەتىن الىپ­سا­تارلارعا ارزان باعاعا ساتىپ جۇرگەنى بە­ل­گىلى. 

– تاراز, شىمكەنت جاقتان كەلەتىن الىپ­-ساتارلار سيىر ەتىنىڭ كەلىسىن 600-700 تەڭ­گەدەن باعالاپ, بۇزاۋلى سيىردى 120 مىڭ­عا الىپ كەتكەن كەزدەرى دە بولدى. قىل قۇي­رىقتىنىڭ دا قۇنى قالمادى. ق ۇلىندى بي­ەنى ءارى كەتسە 250 مىڭعا الادى. قويدىڭ با­عاسى 20-25 مىڭنان اسپايدى. حالىققا وبال عوي. وسكەمەن بىزگە 350 شاقىرىم. با­رىپ-كەلگەنىڭ – 700 شاقىرىم. 70 ليتر بەن­زين جاعىپ بارىپ-قايتاسىڭ, ونىڭ ءۇس­تى­نە ەتتى وتكىزۋ قيىن. سوندىقتان اۋىلدى جەر­دەگى حالىقتىڭ مالىن ولاردى قالاعا سابىل­ت­پاي اۋدان ورتالىعىندا قابىلداۋدىڭ جول­دارىن ويلاستىرۋ قاجەت سەكىلدى, – دەيدى جو­مارتقان كۇندەباەۆ.

جومارتقان كۇندەباەۆ تەرى يلەۋ زاۋى­تىن دا اشپاقشى بولىپ, جوبا-جوسپارىن ازىرلەپ, باستاماسى اۋدان, وبلىس باس­شى­لى­عى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپتى. قىتايدان ار­نايى كىسىلەر كەلىپ, بيزنەس-جوسپارىمەن تانىسىپ, قىزىعۋشىلىق تانىتىپتى. كەيىن­نەن ولار كاسىپكەرگە حابارلاسىپ, بيزنەس-جوسپارىن ينتەرنەت ارقىلى جىبەرۋدى ءوتى­ن­گ­ەنىمەن, سوڭىنان وزدەرى حابار-وشارسىز كەتكەن.

كاتونقاراعاي اۋىلىنداعى «ءمادي» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى تىلەۋحان توقتاسىنوۆ تا كەپىلدىكتىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. ايران, ءسۇت وندىرەتىن شاعىن زاۋىت اشۋدى جوسپارلاعان ازامات نەسيە الماق نيەت­پەن وسكەمەندەگى بىرقاتار بانكتەردىڭ ەسىك­تەرىن توزدىرىپتى. سوسىن جوباسىن جى­لى جاۋىپ قويعان كورىنەدى.

بانكتەر ەلگە بەت بۇرا ما؟

كەپىلدىك ماسەلەسى اۋىلداعى تالاي شا­رۋا­نىڭ كوڭىلدەرىن سۋ سەپكەندەي باسىپ وتىر­عان جايى بار. اسىرەسە, قولىندا ازىن-اۋل­ا­ق مالى بار شاعىن شا­­­رۋاشىلىقتارعا قيىن ءتيىپ وتىر­­­عان سەكىلدى. كاتونقاراعاي اۋ­­­د­ا­نى­نىڭ توپقايىڭ اۋىلى­ن­-

دا­عى «سال­تانات» شارۋا قو­جا­­لىعىنىڭ باس­شىسى قار­شى­عا ماميەۆانىڭ 30 شاق­تى ءىرى قاراسى بار. 2012 جى­لى مەم­لە­كەتتىك باعدارلاما ار­قىلى نە­سيە راسىمدەپ, جايىلى­مى, شا­­بىندىعى بار مىڭ گەكتار جەر­دى جالعا الىپ­تى. انگۋس تۇ­قىم­دى بۇقا ساتىپ الىپ, مال­­دى اسىلداندىرعىسى, مال بور­دا­قى­لاۋ الا­ڭىن اشقىسى كە­لە­تىنىن ايت­قان اۋىل تۇر­عى­نى ويىن ىسكە اسى­رۋعا كەپىلدىكتىڭ كەدەرگى كەل­تى­رىپ وتىرعانىن جەت­كىزدى.

– كاتونقاراعايدا نەگىزىنەن اعاش ۇيلەر سالىنادى. مۇنى بانكتەر دۇرىس ەسەپتەمەي وتىر. ۇلكەن دەگەن, ءتورت بولمەلى ءۇيدىڭ ءوزىن 1 ميلليونعا باعالايدى. بۇل اقشاعا نە كەلەدى؟ ماسەلەنىڭ بارلىعى كەپىلدىككە كەلىپ تىرەلىپ تۇر. قالادا بىزگە ەشكىم ءۇيىن كەپىلدىككە بەرگىسى كەلمەيدى. اۋ­ىلدا مال مەن جەردەن باسقا نە بار؟ بانكتەر جەردى كەپىلدىككە العانىمەن, ونى دا تومەن باعالاپ وتىر. قىمبات بولۋى ءۇشىن جەر ءبىزدىڭ مەنشىگىمىزدە بولۋ كەرەك ەكەن. مالدى دا كەپىلدىككە قويدىرادى. ءبى­راق ۇلكەن سيىرلاردى كەپىلدىككە قويۋعا رۇق­سات بەرمەيدى. تەك 1 جاستان 2 جاسقا دەيىنگى جاس مالداردى عانا الادى. بىزدە 7 اي قىس. مال­دى قىستان شىعارماق تۇگىل, ءوزىمىز قىس­تان ارەڭ شىعامىز. ەتتى قالاعا جەت­كىزۋ دە قيىن. بىزدەگى مالدار كو­بى­نە تابيعي جول­مەن سەمىرەدى. جا­س­اندى قوسپالار وتە قىم­بات. تەح­نيكانىڭ ءبارى ەسكى. جوندەپ ەسىڭ شى­عادى. جانار-جاعارماي قىم­بات. جەم قىم­بات, – دەگەن ول وسىن­داي تاۋلى جەردە, كلي­ماتى قو­لايسىز ايماق تۇرعىندارىنا ن­ە­­سيەنى 5 جىلعا ەمەس, 10 جىلعا بەر­سە, نەسيە بەرگەن كەزدە قىستىڭ قيىندىعى, جەرگىلىكتى جەردىڭ ەرەك­شەلىكتەرى ەسكەرىلسە, ۇكىمەت تا­راپىنان جەڭىلدىكتەر جاسالسا دەيدى. 

كاتونقاراعايداعى ۇيلەردىڭ ارزانعا با­عا­لاناتىنىن اۋدان­دىق كاسىپكەرلىك جانە­ اۋىل شا­رۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى راقىمعالي بايگەرەەۆ تە جوققا شىعارمادى.

– مىسالعا تارباعاتاي اۋدانىن الايىق. ۇيلەر 10 ميلليونعا دەيىن باعالانادى. بىزدە ۇيلەر ءارى كەتكەندە 3 ميلليونعا باعالانادى. ونىڭ ءوزى سيرەك. ءبىزدىڭ اۋداندا ماسەلە كوپ. ونى شەشۋ ءۇشىن ىرگەمىزدەگى قوس­اعاشتاعى سەكىلدى ەركىن ەكونوميكالىق اي­ماق قۇرۋ قاجەت. سوسىن اۋدانعا اكەلىنەتىن تا­ۋ­­ارلارعا جەڭىلدىك جاسالسا. ءاسى­­رەسە, سا­لىق جاعىنان. سوندا عا­­نا حالىق كوشىپ كەلەر ەدى, – دەي­­دى ءبولىم باسشىسى.

ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ەلدىڭ ەسىن شىعارىپ, قۇجىناعان قۇجات جيناتىپ, اۋرەگە سالىپ وتىرعانىن ءوزى دە بۇعان دەيىن بىرنەشە نەسيە الىپ, مال سويۋ الاڭىن اشقان كا­تونقاراعايداعى «اتامەكەن» شا­رۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى توقتاسىن باكىمباەۆ تا ايتتى.

– ۇكىمەتكە ەشقانداي وكپەمىز جوق. جاق­سى باعدارلامالار قا­بىل­داپ جاتىر. سۋبسيدياسىن دا الىپ جاتىرمىز. ماسەلە, ۇكى­­مە­ت­­تىڭ باعدارلاماسى مەن حا­لىق­تىڭ ورتاسىنداعى ەكىنشى دەڭ­گەي­لى بانكتەردە بولىپ تۇرعان جوق پا؟ سۇرامايتىن قۇجاتى جوق. 10 ميلليون تەڭگە نەسيە الۋ ءۇشىن 30-40 ميلليون تەڭگەنىڭ كەپىلدىگى قاجەت. كۇنىن ازەر كورىپ وتىرعان اۋىلداعى جۇرت ونى قايدان تابادى؟ – دەگەن كاسىپكەر ايماقتا اۋسىلدىڭ شىعۋىنا بايلانىستى سوڭعى 5 جىلدا باسقا وبلىستارعا ەت شىعارۋعا شەكتەۋ قويىلعانىن, مۇنىڭ مال سۇمەسىنە قاراعان شارۋالارعا قيىن ءتيىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. 

قۇنسىز ونىمدە قايتارىم بولا ما؟

مال وتكىزۋ بۇرىن ءوز الدىنا جەكە اۋدان بولعان مارقاكول وڭىرىندە دە وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ تۇر. قىسى 8 ايعا دەيىن سوزىلاتىن ءوڭىر تۇرعىندارى قالاعا مال اپارىپ ساتۋدى دا ۇمىتا باس­تاعانداي. سەبەپ بەلگىلى. جەر شال­عاي, جول ناشار. اپار­عان ما­لىڭنىڭ جارتى اقشاسى جول شى­­عىنىنا كەتەدى. سوسىن نە ءىس­تەيدى حالىق؟ «ءىش قازانداي قاي­نايدى, كۇرەسەرگە دارمەن جوق» بولعان سوڭ, امالسىز الىستان كەلەتىن الىپ­ساتارلارعا ءوت­كى­زەدى. سيىرىن – 150, ق ۇلىندى بيە­سىن – 250, جاباعىسىن 60-70 مىڭ تەڭگەگە ساتۋعا ءماجبۇر.

– بۇرىن اۋدان ورتالىعى بول­عان تەرەكتى اۋىلى مەن قازىرگى اۋ­دان ورتالىعى كۇرشىمدە مال سويۋ الاڭدارى اشىلادى دەپ ەدى. تە­زىرەك اشىلسا جاقسى بولار ەدى, – دەي­دى مارقاكولدىڭ تۇكپىرىندەگى ءتوس­قايىڭ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەسەنگەلدى نازبيەۆ.

ارينە, شىعىس قازاقستان­نىڭ بار­لىق اۋىلدارى الىپ­سا­تار­لار­دىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ, سانىن سو­ع­ىپ وتىر دەۋگە كەلمەس. ءما­سە­لەن, ءۇرجار اۋدانىنىڭ تۇ­ر­­­عىن­دا­رى ت ۇلىگىن قالاعان با­عا­سى­نا ءوت­كىزىپ ءجۇر.

– ءبىزدىڭ اۋداندا مالدى ءوت­كىزۋ جاعىنان ماسەلە جوق. اۋ­ىل تۇر­عىندارى مالىن اۋدان ور­تا­لىعىندا ساتا الادى. اۋىلعا ارنايى بارىپ, مال ساتىپ الاتىن ادامدار دا بار, – دەيدى ەگىنسۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ باس مامانى ومىربەك يسابەكوۆ.

بىردەي باعالاۋ ادىلەت پە؟

وبلىس ورتالىعىنا جاقىن اۋدان تۇرعىندارى مالىن قالاعا جەت­كىزۋدىڭ ەمەس, وتكىزۋدىڭ قيا­مەت-قايىم ەكەن­دىگىن ايتادى. «وسكەمەن جاقىن عوي. تەز-اق جە­تىپ باراسىڭ. ءارى كەتسە بارىپ قايتقانىڭا 20 ليتر بەنزين جاعارسىڭ. ماسەلە – وندا ەمەس. ماسەلە – بازارداعى ەت الۋ­­­شىلاردا. اپارعان ەتىنە سول مال­­دى وسىرگەن قوجايىن ەمەس, با­­زارداعى ساتۋشى ايەلدەر قو­جاي­ىن. سولاردىڭ ايتقانى زاڭ. دە­گەنىنە كونبەسەڭ, ەتىڭ دۇرىس ءوت­پەيدى» دەيدى وسكەمەنگە 60 شاقىرىم العاباس اۋىلىندا تۇراتىن جۇمابەك جاپىشەۆ.

الىستاعى اۋدان تۇرعىن­دا­­رىمەن پىكىرلەسكەنىمىزدە كوپ­­­شى­لىگىنەن: «وبلىس ورتا­­لى­­عى – وسكەمەن تىم شالعاي. ونىڭ ءۇس­تىنە بازاردا ەتتى دۇرىس قا­بىل­­دامايدى. ساتۋشىلاردىڭ ەت اكەلەتىن ءوز ادامدارى بار. سو­لاردى توسىپ وتىرادى. ءبىزدىڭ ەتى­مىزدى تومەن باعامەن الادى. سوسىن قالاعا بارعىڭ دا كەل­مەي­دى» دەگەن سوزدەردى ەستىدىك. «سا­تۋشىلار بۇعان نە ءۋاج ايتار ەكەن؟» دەپ وسكەمەندەگى ور­تا­لىق بازارعا بارىپ, ساتۋشىلارمەن تىلدەستىك. اتىن ايتپاۋدى ءوتىن­گەن ءبىر ساتۋشى اۋدانداردان مالدى قابىلدامايتىنىن, ءوزى­نىڭ ەت اكەلەتىن ادامدارى بار ەكە­نىن جاسىرمادى. تاعى ءبىر ساتۋ­شى وبلىستىڭ قاي تۇكپىرىنەن مال اكەلسە دە قابىلدايتىنىن, ەش­كىم­گە شەكتەۋ قويىلمايتىنىن ايت­تى. دەگەنمەن, ساتۋشىلاردىڭ ك­و­بىنىڭ كەلىسكەن ادامدارى بار ەكە­نىن, بازارعا شارۋا قو­جا­­لىق­تارىنان تىكەلەي مال اكە­لە­تىن­دەر­دىڭ سيرەك بولاتىنىن, نە­گ­ى­زى­نەن الىپساتارلارمەن جۇمىس ءىس­تەيتىندىكتەرىن جەتكىزدى.

ءتۇيىن

وبلىس ورتالىعىنان شالعاي جات­قان اۋىل تۇرعىنداردىڭ ءپى­كىرى اۋدان ورتالىعىندا مالدى, ما­ل­دىڭ ەتىن قابىلدايتىن ارنا­يى ورىندار اشىلسا, قالاداعى با­زارلار الىس ايماقتاردا تۇرا­تىن حالىقتىڭ ت ۇلىگىن جوعارى با­عا­مەن قابىلداسا دەگەنگە سايا­دى. نەسيەنى رەسىمدەۋ كەزىندە قا­عاز­­باستىلىق ازايسا جانە بانك­تەر كەپىلدىك سۇراعاندا شال­عاي­داعى اۋداندارعا جەڭىل­دىك­تەر قا­­را­س­تىرىلسا دەيدى.سون­داي-اق, سۋبس­يديالاۋ كەزىندە سا­رالانعان تا­ريف­تەردى ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتادى.

ازامات قاسىم,

«ەگەمەن قازاقستان»

سۋرەتتى تۇسىرگەن

ەسىمحان ورىنباەۆ

شىعىس قازاقستان وبلىسى