2008 – 2015 جىلدار ارالىعىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن الەمدىك بانك تەحنولوگيانى كوممەرتسيالاۋ جوباسىن ىسكە اسىرعان بولاتىن. وندا 65 جوبانىڭ, قۇنى 1 ملرد تەڭگە بولاتىن 40 جوباسى وندىرىسكە ساتىلۋ دەڭگەيىنە جەتتى. زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن ليتسەنزيالاۋ بويىنشا ونشاقتى كەلىسىمشارت جاسالدى. سوناۋ 2002 جىلى «يننوۆاتسيالىق قىزمەت تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان بولاتىن, ال 2013 جىلى «2020 جىلعا دەيىنگى يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ كونتسەپتسياسى» قابىلدانعان ەدى. ونداعى باستى ماقسات باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ بولاتىن. ول ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالار مەن قىزمەتتەردى دامىتۋ, شيكىزات وندىرىسىنەن يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاعا كوشۋ قاجەت. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن 2013–2014 جىلدارى ەكونوميكانىڭ جاڭا تۇرىنە وتۋگە دايىندىق جاسالدى, ال 2015–2020 جىلدارى يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاعا ءوتۋ كەزەڭى بولىپ بەلگىلەندى.
ارينە, يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاعا تولىقتاي ءوتۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك. مىسالى, اقش-تىڭ ءوزى ەكونوميكانىڭ يننوۆاتسيالىق مودەلىنە كوشۋدى سوناۋ 1960 جىلدارى باستاعان بولاتىن, وعان وتۋگە بۇل الىپ ەلدىڭ ءوزى 20 جىل ۋاقىت جۇمسادى. يننوۆاتسيا كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى تايۆان مەملەكەتى بۇل جولعا 25 جىل ىشىندە قول جەتكىزدى. ال يزرايل مەن وڭتۇستىك كورەيا بۇل ماقساتتى جولدى 20 جىل ىشىندە ءجۇرىپ ءوتتى. فين مەملەكەتىندە توقسانىنشى جىلدارى يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەر جوقتىڭ قاسى بولاتىن, ال قازىر بۇل ەل يننوۆاتسيالىق ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرى.
Global Innovation Index رەيتينگىسى بويىنشا عىلىمدا كوش باستاپ تۇرعان ەلدەر – شۆەيتساريا, شۆەتسيا, انگليا, اقش, فينليانديا. وسى تىزىمدە ەستونيا 24-ورىندى يەلەنسە, قازاقستان – 75 ورىندا. مىنە, بالتىق جاعالاۋىنداعى كىشكەنتاي مەملەكەت بۇل تابىسقا قالاي قول جەتكىزدى دەگەن سۇراق تۋادى. ەستوندار ەگەمەندىك الىسىمەن تەلەكومۋنيكاتسيا جۇيەسىن جەكەشەلەندىرىپ, بۇكىل ەلدى تالشىقتى بايلانىسقا كوشىرىپتى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىر-بىرىمەن اقپارات الماسۋ جاقسارىپ, ينتەرنەت بارلىق جەردە جۇمىس ىستەگەن, ول ءتىپتى شاعىن ارالداردا دا عالامتور كەدەرگىسىز قوسىلاتىن بولعان, ءناتيجەسىندە يننوۆاتسيا دامىعان.
يننوۆاتسيا, ءسوزسىز ەكونوميكانىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابىلادى. ونىڭ كومەگىمەن بارشا الەم ءۇشىنشى يندۋستريالدىق رەۆوليۋتسيانى جاساماق. مۇنىڭ كونتسەپتسياسىن امەريكاندىق عالىم دجەرەمي ريفكين جاساعان بولاتىن. ريفكين تۇجىرىمىنا سايكەس ءۇشىنشى يندۋستريالدىق رەۆوليۋتسيا تسيفرلىق بايلانىستىڭ پايدا بولۋىنان باستالادى. ينتەرنەت الەمدى كۇرت وزگەرتتى, ينفورماتسيانىڭ تارالۋ اۋقىمى مەن ونىڭ جىلدامدىعى عاجاپ بولدى. ەكىنشى رەۆوليۋتسيا كەزىندەگى باستى ەنەرگيا كوزى – كومىر, گاز, مۇناي ءتۇپتىڭ-ءتۇبىندە سارقىلىپ, بارلىق جۇمىر جەر تۇرعىندارىنا جەتپەيتىندىگى ءسوزسىز. سوندىقتان جاڭا كەزەڭدە ميلليونداعان جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋ, ەنەرگيا جانە رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ءوربىتۋ, كولىكتى سۋتەگى ەنەرگياسى نەگىزىندەگى ەلەكتر قوزعالتقىشتارمەن ءجۇرۋگە, ۇنەمدى جەراستى پنەۆموترانسپورتقا كوشىرۋ, تۇرمىس تاۋارلارىن شىعارۋدى الىپ ءوندىرىستەن 3D-پرينتەرلەردى پايدالانۋ ارقىلى شاعىن وندىرىستەرگە كوشىرۋ, مەتاللۋرگيادان كومىرتەگى نەگىزىندەگى كومپوزيتتىك ماتەريالدارعا ءوتۋ, مال شارۋاشىلىعىندا ەت وندىرۋدە 3D-بيوپرينتەرلەردى پايدالانا وتىرىپ «جاساندى ەت» ءوندىرۋدى جولعا قويۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىر بولىگىن «كوپ قاباتتى فەرما» تۇرىنە كوشىرۋ ماقساتتارى تۇر.
وسىنداي كەلەلى دە, كەلەشەگى مول ىستەردى ورىنداۋ جولىندا مەملەكەتتەر بۇل سالاعا قارجى قۇيۋدان ايانار ەمەس. الەم ەلدەرىندەگى عىلىمعا قۇيىلاتىن قارجىنىڭ كولەمى قانداي؟
عىلىمدى قارجىلاندىرۋدا ءبىرىنشى ورىندا وڭتۇستىك كورەيا تۇر, ونىڭ كولەمى 64,6 ملرد دوللار, ول ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3,9 پايىزىن قۇرايدى. ەكىنشى ورىندا يزرايل, بيۋدجەتتەن 10 ملرد دوللار كولەمىندە قارجى بولىنەدى, ول ءىجو 3,78 پايىزىنا تەڭ. ءۇشىنشى ورىندا جاپونيا, بۇل مەملەكەتتىڭ عىلىمدى قارجىلاندىرۋى 141 ملرد دوللار كولەمىندە, نەمەسە ول ءىجو-ءنىڭ 3,05 پايىزى. ودان كەيىنگى ورىنداردا فينليانديا مەن شۆەتسيا, بۇلارداعى قارجىلاندىرۋ دەڭگەيى 2,6 پايىز, گەرمانيادا 2,4 پايىز. ال ەۋرووداق ەلدەرىندە بۇل كورسەتكىش ورتاشا العاندا 1,6 پايىز شاماسىندا. اتالعان ءتىزىمنىڭ سوڭعى وندىعىندا رەسەي, بەلورۋسسيا جانە ۋكراينا بار. ال قىرعىز مەملەكەتىنىڭ كورسەتكىشى تىم تومەن – 0,07 پايىز عانا. ال قاراجات كولەمىن ەسەپتەيتىن بولساق اقش مەملەكەتى عىلىمي ىزدەنىستەرگە 400 ملرد استام قاراجات بولەدى, ول بۇكىل قازاقستاننىڭ ءىجو-سىنەن ەكى ەسەگە ارتىق. سوندىقتان بولار نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرلەرى اراسىنداعى 331 عالىم امەريكالىق بولىپ وتىر. اقش-تا عىلىمدى قارجىلاندىرۋ فەدەرالدى ۇكىمەت تاراپىنان 27 پايىز, جەكە سەكتور 67 پايىز, ۋنيۆەرسيتەتتەر 7 پايىزدى قۇرايدى. جالپى, قارجىنىڭ نەگىزگى ىزدەنىستەرگە – 17 پايىزى, قولدانبالى عىلىمعا – 22 پايىزى, ال دايىن ءونىم شىعارۋ ىزدەنىستەرىنە 60 پايىزى جۇمسالادى.
وزىمىزگە ورالايىق. قازاقستاندا عىلىمعا 2010 جىلى 20 ملرد تەڭگە, 2012 جىلى – 46,3 ملرد تەڭگە (307 ملن دوللار), 2013 جىلى – 49,5 ملرد تەڭگە (322 ملن دوللار), 2014 جىلى – 47,9 ملرد تەڭگە (263 ملن دوللار), 2015 جىلى – 33 ملرد تەڭگە بيۋدجەتتەن بولىنسە, وتكەن 2016 جىلى جالپى قارجىنىڭ ۇلەسى 36,4 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل قارجى ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 0,15-0,18 پايىزىنا تەڭ. ال كەلەشەكتە ەلىمىزدە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ دەڭگەيى ساتىلاپ وسەتىن بولادى. مىسالعا, 2020 جىلى ءىجو-ءنىڭ 2 پايىزى, ال 2050 جىلعا قاراي پايىزىن قۇرايدى دەگەن ماقسات بار. بۇل قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ءۇمىت وتىن مازداتقانى انىق.
جالپى, عىلىم سالاسىن ءبىلىم سالاسىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. بۇلار ساباقتاسىپ داميتىن باعىتتار. ەندى وسى سالاداعى قارجىلاندىرۋ قالاي ءجۇرىپ جاتقانىن دا ايتا كەتەيىك. وتكەن جىلى ءبىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ 456,9 ملرد تەڭگەنى قۇراعان ەدى. ەندى سالىستىرىڭىز, عىلىمعا 36,4 ملرد تەڭگە بولىنگەن دەدىك, دەمەك, عىلىمدى دامتىۋعا بولىنەتىن اقشا بىلىمگە بولىنگەن قارجىنىڭ 8 پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن...
نەگە بۇلاي؟ اقش-تاعى ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ H-STAR ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى گەنري يتسكوۆيتس «ۇشتىك سپيرال. ۋنيۆەرسيتەتتەر – كاسىپورىن – مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ اۆتورى مۇنى بىلاي تۇسىندىرەدى. بۇل تەوريانىڭ نەگىزى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە كاسىپورىنداردىڭ جاڭا يندۋستريانى دامىتۋ مەن جۇمىس ىستەپ تۇرعان بيزنەستىڭ يننوۆاتسيالىق الەۋەتىن ارتتىرۋداعى ءبىر-بىرىمەن بايلانىستارىن جەتىلدىرۋ. ۋنيۆەرسيتەتتەر تەك ءبىلىم ورداسى عانا ەمەس, ولار ءبىلىم مەن عىلىمدى كاپيتاليزاتسيالاۋداعى نەگىزگى كۇش. ولار كومپانيالاردىڭ جۇمىستارىن جاقسارتۋعا جول اشا وتىرىپ, جاڭا يننوۆاتسيالىق باعىتتار اشادى. بۇل جەردە نەگە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى قاراستىرىلمايدى دەگەن سۇراققا «جوعارى وقۋ ورىندارىندا جىلدا جاس ستۋدەنتتەردىڭ توبىمەن كوپتەگەن جاڭا يدەيالاردىڭ كەلەتىنىن ەسكەرۋ كەرەك, ال 20–30 جىلداپ قىزمەت ءىستەيتىن عىلىمي ورتالىقتارداعى عالىمدار تاجىريبەلى ادامدار, بىراق ولاردىڭ جاڭالىقتارعا مويىنسىنۋى تومەندەۋ», دەيدى عالىم. سوندىقتان كاسىبيلەنگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر بارلىق سالالاردا جۇمىس ىستەۋلەرى كەرەك ەكەندىگى ايتىلادى. قازاقستاننىڭ بۇل كونتسەپتسيا توڭىرەگىندە جاقسى جۇمىس ىستەۋىنە بارلىق مۇمكىندىكتەردىڭ بار ەكەندىگى راس. بىزدە جەتكىلىكتى تابيعي رەسۋرستار, جاڭا يندۋستريانى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرى, جاقسى ءبىلىم كاپيتالى, ساياسي تۇراقتىلىق بار. تەك بۇل باعىتتا تالپىنىستار مەن قاجەتتى قارجى كوزدەرى كەرەك.
قازاقستاندا 130 جوعارى وقۋ ورىنى بار, ونىڭ ىشىندە 10 ۇلتتىق, 31 مەملەكەتتىك, 54 جەكە ۋنيۆەرسيتتەر مەن دەڭگەيلەس ءبىلىم وشاقتارى ەسەپكە كىرەدى. ولاردا 512,7 مىڭ ادام وقيدى, ونىڭ 32,9 مىڭى ماگيسترانتتار جانە 2,7 مىڭ ادام دوكتورانتتار, ياعني بولاشاق عالىمدار. ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردىڭ بەستەن ءبىر ءبولىگى عانا گرانتپەن وقىتىلادى, ياعني ولار 22 جانە 23 پايىزدى قۇرايدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا 38,2 مىڭ وقىتۋشىلار جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ – 3,5 عىلىم دوكتورلارى, 14 مىڭى عىلىم كانديداتتارى, PhD دوكتورلار 1562 ادام, ياعني وقىتۋشىلاردىڭ جارتىسىنىڭ عىلىمي اتاقتارى بار.
عىلىمداعى نازار اۋداراتىن كورسەتكىشتىڭ ءبىرى قازاقستاندىقتاردىڭ حالىقارالىق رەيتينگىلىك جۋرنالداردا عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ باسىلۋى. ونىڭ ءمانى ماقالانىڭ وقىلىپ, وعان سىلتەمە جاسالىنۋىندا. شەتەلدەردەگى جوعارى رەيتينگتى جۋرنالداردا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ جاريالانۋى 2010 جىلى 208 رەت بولسا, 2014 جىلى 2784 بولعان ەدى, ال وتكەن جىلى ونىڭ سانى 3011 ماقالاعا دەيىن ءوستى. بۇل كوپ پە, الدە از با؟ ارينە از. ويتكەنى, عىلىمي قىزمەتكەرلەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى عىلىمي اتاعى بارلاردى قوسىپ ەسەپتەگەندە 44,8 مىڭ ادام ەكەن, سولاردىڭ ون بەسىنىڭ تەك بىرەۋى عانا رەيتىنگتىك جۋرنالداردا ماقالا باستىرعان ەكەن. ال ءبىر ادام بىرنەشە جاريالانىم جاسايتىنىن ەسكەرسەك, بۇل كورسەتكىش ونان دا تومەندەيدى.
ەلىمىزدەگى عىلىمي زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ سانى 392, ونىڭ ىشىندە عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ۇلەسى – 245, باسقالارى – 58. ال عىلىممەن اينالىساتىن جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ سانى 89 ەكەن. مۇنداعى عىلىممەن اينالىساتىنداردىڭ سانى 24 735 ادام نەمەسە بارلىق وقىتۋشىلاردىڭ 64 پايىزى. سوندا ۋنيۆەرسيتەت پەن اكادەميا اتاۋىن العان مەكەمەلەردىڭ ۇشتەن ءبىرى عىلىممەن مۇلدەم اينالىسپايدى دەگەن قورىتىندى شىعادى. ول نەنى كورسەتەدى, كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورىندارى, اسىرەسە, جەكە مەنشىكتەگىلەرى تەك ديپلوم بەرۋمەن عانا اينالىسادى دەگەن ءسوز. وسىنداي عىلىمي نەگىزى ساقتالماعان, تەك ءبىلىم بەرەتىن اكادەميالار كەرەك پە؟
مەنىڭ پىكىرىمشە ولاردىڭ ءبىرشاماسى كاسىپتىك باعىتتا ءبىلىم بەرەتىن كوللەدجگە اينالىپ, مامان دايىنداسا, ونىڭ پايداسى ەل ەكونوميكاسىنا كوبىرەك تيگەن بولار ەدى...
اتامۇرات شامەنوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى