قازاقتا ەلدىڭ يەسىز, جەردىڭ كيەسىز بولمايتىندىعى تۋرالى ۇعىم-تۇسىنىك باعزىدان بەرى بار. كوپ جاعدايدا بۇل ءتۇسىنىكتىڭ جاي ءسوز كۇيىندە قالاتىن كەزدەرى دە از ەمەستىگىن بىلەمىز. ال ەلباسىمىزدىڭ مىنا ماقالاسىن وقىعاننان كەيىن مەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ شىن مانىندەگى قامقور يەسى بار ەكەندىگىنە تاعى ءبىر ءمارتە كوز جەتكىزدىم. حالقىمىزدى رۋحاني جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا باعدارلارىن, بولاشاقتىڭ كەمەل كوكجيەگىن بەلگىلەگەن بۇل ماقالانىڭ ويلارى تىم اۋقىمدى, فيلوسوفياسى ايشىقتى ورنەكتەلگەن. مەن ءوزىم گەوگرافيا سالاسىنىڭ مامانى, ونىڭ ءىشىندە سوناۋ كەڭەس زامانىنان باستاپ ەلىمىزدەگى ەكولوگيا عىلىمى مەن ماماندىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى عالىم رەتىندە وسى ماقالاداعى پراگماتيزم ماسەلەسىنە اسا ءمان بەرىلۋىن شەكسىز ريزاشىلىقپەن قابىلدادىم.
ءيا, مەملەكەتىمىزدىڭ قازىرگى دامۋ ساتىسىندا, جاھاندانۋ جاعدايىنداعى سىن-قاتەرلەر بەلەڭ العان كەزدە پراگماتيزم ءبىزدىڭ قازاقستان ءۇشىن, حالقىمىز ءۇشىن اسا كەرەك قاسيەت. ماعان, اسىرەسە, وسى پراگماتيزمنىڭ تۋعان جەردىڭ تابيعاتىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا, ونىڭ قويناۋىنداعى بايلىقتاردى ورىندى پايدالانۋعا, ەكولوگيا تازالىعىنا ۇمتىلۋعا قاتىستى ايتىلعان تۇستارى وتە ۇناپ, كوڭىلىمە قونا كەتتى. قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق پراگماتيزمىنىڭ ساناۋلى جىلدا ادام تانىماستاي وزگەرىپ, اس تا توك ىسىراپشىلدىققا ۇلاسقانىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەرەمەت تاپ باسىپ ايتقان ەكەن. ماقالادا «تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن مىڭداعان گەكتار ميالى جەرلەرىمىز ەكولوگيالىق اپات ايماقتارىنا, ارال تەڭىزى اڭقاسى كەپكەن قۋ مەديەن شولگە» اينالعانىن ايتا كەلە, «وسىنىڭ ءبارى – جەرگە اسا نەمقۇرايلى قاراۋدىڭ اششى مىسالى» دەپ كورسەتەدى. مىنە, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, تابيعاتتى قورعاۋ, ەكولوگيانى ساقتاۋ ماسەلەسىندە بىزگە ەلباسى ايتقان پراگماتيزم اسىرەسە قاجەت.
ارينە, تابيعاتتى قورعاۋ مەن ەكولوگيا ماسەلەسىنە ءبىز, ەكولوگ-عالىمدار ۇنەمى كوڭىل ءبولىپ, بيىك مىنبەرلەردەن ايتۋداي ايتىپ كەلەمىز. ءوزىمنىڭ جاقىندا عانا شىققان «قازاق ەلى: ماڭگىلىك ەل» اتتى كىتابىمدا ەل تاريحى مەن جەر تاريحىن, ونىڭ ەكونوميكاسى مەن ەكولوگياسىن ءبىرلىكتە الىپ ءبىرشاما زەردەلەگەن ەدىم. ال ەندى وسى جولى بۇل ماسەلەگە قادىرمەندى ەلباسىنىڭ بارىنشا تەرەڭدەپ, وسىنشالىقتى جاناشىرلىقپەن, پراگماتيكالىق تۇردە ءمان بەرۋى ءبىزدىڭ دە مەرەيىمىزدى اسىرا تۇسكەندەي. ەلدىڭ يەسى ءسوزدىڭ جۇيەسىن تاۋىپ, جەرىمىزدىڭ كيەسىن جالعاننىڭ جارىعىنا الىپ شىققانداي بولدى. مۇنى ماقالاداعى مىنا جولداردان اڭعارۋعا بولادى. «تورتىنشىدەن, جەرگىلىكتى نىساندار مەن ەلدى مەكەندەرگە باعىتتالعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنان بولەك, ءبىز حالىقتىڭ ساناسىنا ودان دا ماڭىزدىراق – جالپىۇلتتىق قاسيەتتى ورىندار ۇعىمىن ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى كەرەك».
مىنە, وسىلايشا پرەزيدەنت قازاقتىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ, بارشامىزعا ورتاق كيەلى جادىگەرلەرىنىڭ مەرەيىن اسقاقتاتۋ ماقساتىن العا تارتىپ وتىر. مۇنى مەن ۇلى دالا ۇلاعاتتارىنىڭ جالعاسىپ جاتقانى دەپ ءبىلدىم. ەل يەسى تۋعان جەرىمىزدىڭ كيەسىن اسقاقتاتۋعا شاقىرىپ وتىر. بۇدان اسقان ىزگى مۇرات بولا ما!
ءاليا بەيسەنوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى