بۇل ىرگەلى ماقالانى ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ يگى باستامالارىمەن جۇزەگە اسقان «مادەني مۇرا» جانە «حالىق – تاريح تولقىنىندا» باعدارلامالارىنىڭ زاڭدى جالعاسى سياقتى, ماڭگىلىك ەل مۇراتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتۇپ نەگىزدەرىن كورسەتىپ بەرگەن تۇجىرىمدامالىق باعدارلاما رەتىندە قابىلدادىق.
رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ جاڭا باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ بەرگەن بۇل باعدارلامالىق ماقالانى, اۆتوردىڭ ءوزى اتاپ كورسەتكەندەي, «تارلان تاريحتىڭ, جاسامپاز بۇگىنگى كۇن مەن جارقىن بولاشاقتىڭ كوكجيەكتەرىن ۇيلەسىمدى ساباقتاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى» دەپ باعالاۋعا لايىق.
الميساقتان ۇلتتىڭ ۇلت ەكەنىن انىقتايتىن ەڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى ءارى ونىڭ بىرەگەي ۇلتتىق قاسيەتىن ساقتايتىن نەگىزگى تىرەگى, ماڭگىلىك قۇندىلىعى ءتىلى مەن ءالىپبيى ەكەنى امبەگە ايان. ەل رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنە ايرىقشا جاناشىرلىقپەن قارايتىن قازاقستان پرەزيدەنتى ماقالادا ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن ۇلتىمىزدىڭ وسى ەكى تىرەگى دە ماڭگىلىك بولۋى شارت ەكەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىنداي وتىرىپ, لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن دالەلدى تۇيىندەرمەن دايەكتەپ بەرگەن.
ءتۇپ-تۇقيان مەن باقي-باياننىڭ اراسىندا ادامزات بالاسىنىڭ تۇپكى مۇراتى مەن اسىل اڭسارى قاشاندا ماڭگىلىك بولعان. قادىمنان تامىر تارتىپ, مىڭجىلدىقتاردى جالعاپ تۇرعان وسى قاستەرلى ساباقتاستىقتىڭ التىن ارقاۋى تاڭبا ياكي جازۋ ەدى. قاسيەتتى قۇراندا قالام كالاممەن قاتار ايتىلادى. جازۋ ارقىلى ايان حاتقا ءتۇستى, ءداستۇر دامىپ, مادەنيەتتەر قالىپتاستى. ءسوزدىڭ سىرتقى سيپاتى بولعان سيمۆولدار توبىرعا تۇسىنىكسىز تاڭبالار رەتىندە كيەگە بالاندى, دىندەر جازۋ ارقىلى سالت سەنىمنەن شىعىپ, وركەنيەتكە اينالدى. بىلگە كونفۋتسي «الەمدى ءسوز بەن زاڭ ەمەس, سيمۆولدار بيلەيدى» دەگەندە وسىنى مەڭزەسە كەرەك.
قارىپتىڭ تاڭبادان تامىر تارتقانىن ەسكەرسەك, ءالىپبيدى الەمدى بيلەيتىن نەگىزگى سيمۆولداردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا ابدەن بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا ءاربىر ءالىپبي پايىم مەن تانىمنان, تالعام مەن تۇسىنىكتەن تۋىندايدى. سوندىقتان, ول قاستەرلى قۇندىلىقتاردى ساقتايتىن ۇلتتىڭ جادىسىنا, قاستەرلى كودىنا اينالادى.
ءالىپبي تەك مادەنيەتتىڭ ولشەمى, وركەنيەتتىڭ بەلگىسى عانا ەمەس, ول – ۇلتتىڭ تاڭباسى, ەلدىكتىڭ ايشىعى, مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعىن ايقىندايتىن سيمۆولداردىڭ ءبىرى. بۇل تۇرعىدان العاندا تاڭبا تاڭداۋ – وركەنيەت جولىن دا تاڭداۋ دەگەن ماعىنا بەرەدى. سوندىقتان, تاڭباسىن وزگەرتۋ, ءالىپبيدى الماستىرۋ تۋرالى قابىلداعان شەشىمى ارقىلى ەلباسى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن بەكەمدەيتىن, تۇتاستىعىن نىعايتاتىن, ماڭگىلىك ەل مۇراتىن تۇعىرلى ەتەتىن تاريحي تاڭداۋىن جاسادى دەپ ويلايمىز.
جاڭا قارىپ قاشاندا جاڭارعان ەلدىڭ نىشانى رەتىندە كونەنى كەلمەسكە كەتىرىپ, ويدى وتارسىزداندىرادى, سانانى سىلكىندىرەدى, جادىنى جاڭعىرتادى, مادەني تۇتاستىقتى ورنىقتىرادى, ۇلتتىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ, ونىڭ اقپارات كەڭىستىگىن دەربەستىككە جەتەلەيدى. بۇل تۇرعىدان العاندا ءالىپبي وزگەرتۋ ءىسى ءوز قالاۋىمەن استانا اۋىستىرۋ سياقتى تاريحي ماڭىزى زور ماسەلە دەپ بىلەمىز.
ەۋرازيا كەڭىستىگىن ەن جايلاعان بايىرعى بابالارىمىز ماڭگىلىك ەل مۇراتىن جادى تاستارعا وشپەستەي ەتىپ تاڭبالاپ جازعان. سوندىقتان, اشىق اسپان استىندا الاساپىرانداردى ارتقا تاستاپ, بۇگىنگە جەتكەن جادىگەر جازۋلار تاعىلىمدى تاريحىمىزدىڭ شەجىرەسى ىسپەتتى. مىڭ جىلدان استام ۋاقىت اراب ءالىپبيىن قولدانعان حالقىمىز وراسان زور مادەنيەت قالىپتاستىردى. اراب ءالىپبيى ءارى قاسيەتتى كىتاپتىڭ قارپى بولعاندىقتان, ونى ۇيرەنۋ دە عيبادات سانالدى. سوندىقتان, ءالىپبيدى وزگەرتۋ ارقىلى رۋحاني قورعانسىز قالعان حالىقتىڭ اراسىندا شوقىندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزۋدى كوزدەگەن پاتشا ۇكىمەتى قازاق جەرىنە 1861 جىلدان باستاپ كيريلل گرافيكاسىن ەنگىزە باستادى.
توڭكەرىس ارقىلى بيلىك باسىنا كەلگەن بولشەۆيكتەر دە جاڭا كەڭەس ادامىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن اۋەلى لاتىن, ارتىنشا كيريلل گرافيكاسىن ەنگىزدى. «لاتىنداندىرىلعان قازاق جازۋىن ورىس گرافيكاسى نەگىزىندەگى جاڭا الىپبيگە كوشىرۋ تۋرالى» زاڭ ەشقانداي قارسىلىقسىز كۇشىنە ەندى. جاڭا ءالىپبي جاسالعاندا قازاق ءتىلىنىڭ قاعيداتتارى ەسكەرىلگەن جوق, ءتىپتى وعان مۇلدەم قولدانىلمايتىن تاڭبالار ەنگىزىلدى.
باس-اياعى ون بەس جىلدىڭ ىشىندە ءۇش ءالىپبي وزگەرتۋدىڭ سالدارى حالقىمىزعا وتىزىنشى جىلدارداعى قاندى رەپرەسسيادان كەم سوققان جوق. جاپپاي جازالاۋ ناۋقانىندا حالىقتىڭ قايماعى ىسپەتتى مىڭداعان تۇلعا اتىلىپ, ايدالىپ كەتسە, كۇشتەپ تاڭبانى تاڭۋ ارقىلى ەڭسەسى تۇسكەن ەلدىڭ جادىسىن وشىرۋگە, ۇلتتىڭ مادەني-رۋحاني كودىنا وزگەرىس ەنگىزۋگە قادام جاسالدى. ايتا كەتەرلىك جايت, كيريلل گرافيكاسىنا كۇشتەپ كوشىرىلگەن ەلدەر نەگىزىنەن مۇسىلمان حالىقتار ەدى, ال وزگەلەرى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ءتول الىپبيلەرىندە قالا بەردى. بۇگىندە ءوز تاڭباسىندا قالعان ۇلتتاردىڭ تىلدىك زاڭدىلىقتارىن ساقتاپ قالعانى بەلگىلى. دەمەك, ءتىلدى بۇزۋ, ونىڭ زاڭدىلىقتارىن وزگەرتۋ نەگىزىنەن ءالىپبي ارقىلى جۇرگىزىلگەن.
كەڭەستىك كەزەڭدە تەرمينولوگيادا قازاق تىلىنە وزگە تىلدەردەن ەنگەن سوزدەردى ۇلتتىق قالىپقا سايكەستەندىرۋ, ال ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى سول قالپىندا قابىلداۋ تۋرالى ارنايى شەشىم بولعان. سوندىقتان, 70 جىلدا قالىپتاسقان تەرميندەر ارقىلى كەڭەستىك كەڭىستىك قالىپتاستى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق حالقى ءوزىنىڭ سويلەۋ مانەرىنەن جاڭىلدى. باتىستان ەنگەن تەرميندەردى كيريلليتسا ارقىلى قابىلداپ, تۇپنۇسقادان الشاقتاي ءتۇستى. بۇل ءۇردىس ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى.
ماقالادا ايتىلعانداي, لاتىن قارپىنە كوشۋ ماسەلەسى العاش كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. مەملەكەت باسشىسى 2006 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىى سەسسياسىندا جانە 2012 جىلى جاريا ەتكەن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا 2025 جىلعا دەيىن لاتىن قارپىنە كوشۋ تۋرالى قاداپ ايتقان ەدى. ال بۇگىنگى ماقالاسىندا ەلباسى وسى اۋقىمدى جوباعا ۋاقىت ۇتتىرماي, قازىردەن باستاپ كىرىسۋىمىز كەرەك ەكەنىن جازدى.
راسىندا, قازىرگى قولدانىستاعى ءالىپبي جازۋدى, سول ارقىلى قوعامدىق سانانى ۇشكە جارىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. سونىڭ سالدارىنان تولقۇجاتتاعى اتى-ءجونىمىز, ءتىپتى ۇلتىمىز بەن ۇلىسىمىزدىڭ اتتارى دا ءۇش ءتۇرلى جازىلىپ ءجۇر. مىسالى, قازاقستان, كازاحستان جانە سونىڭ ترانسكريپتسياسى نەگىزىندە Kazakhstan دەپ جازامىز. لاتىن قارپىنە كوشكەن جاعدايدا مۇنى Qazaqstan دەپ تىلدىك ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, بىراق سوزبەن جازۋعا مۇمكىندىك الامىز.
ءالىپبي الماستىرۋ ارقىلى ءبىز قوسامجار ورفوگرافيادان قۇتىلىپ قانا قويمايمىز, شەت تىلدەرىنەن ەنگەن سوزدەردى دە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە يكەمدەي الامىز. لاتىن قارپىن قازاق ەملەسى ارقىلى قابىلداۋ ارقىلى بۇل ماسەلە ءبىر ىزگە تۇسەدى. ورفوگرافيالىق, ورفوەپيالىق تۇتاستىقتىڭ تىلدىك تۇتاستىققا باستايتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ قازاقشا وقۋ ارقىلى ءتىل سىندىرۋىنا, ءسويتىپ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ توڭىرەگىنە توپتاسۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. Cوندىقتان, ەلباسى ماقالاسىندا اتاپ وتكەندەي, لاتىن قارپى بۇقارالىق سانانى وزگەرتىپ, قوعامنىڭ ىشكى تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەتىن, ەلىمىزدەگى بارشا ەتنوستاردى بىرىكتىرىپ, ءبىرتۇتاس ۇلتتى قالىپتاستىراتىن باستى قۇرالدىڭ ءبىرى بولماق. قازاقستان تىلدىك تۇرعىدا تۇتاس بولسا, وزگە ەلدەردەگى قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا, قارا شاڭىراققا تارتىلا تۇسەرى ءسوزسىز. ونىڭ ۇستىنە, كەزىندە كيريلليتسانىڭ ءاربىر تۇركى حالقى ءۇشىن بولەك-بولەك جاسالعانىن ەسكەرسەك, جاڭا ءالىپبي ارقىلى قازاقستانداعى تامىرلاس حالىقتاردىڭ دا قازاق تىلىنە جاقىندىعى ارتا تۇسەرى انىق. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە قولدانىلۋىنا, بالكىم بولاشاقتا تۇركى تىلدەرىنىڭ تىرەگى بولۋىنا دا جول اشۋى مۇمكىن.
قازىردىڭ وزىندە لاتىن قارپى مەكتەپتەردە وقىتىلىپ, ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىندا كەڭىنەن قولدانىلۋدا. ينتەرنەت, الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇعان كوشىپ كەتكەندەر از ەمەس. بىراق ولار لاتىن ءالىپبيىنىڭ ءارتۇرلى نۇسقالارىن پايدالانۋدا. سوندىقتان, ەلباسى ايتقانداي, 2017 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بىلىكتى عالىمدار تاراپىنان ازىرلەنەتىن قازاق ءالىپبيىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتى نۇسقاسىنىڭ ماقۇلدانۋى بۇل ماسەلەنى ءبىر ىزگە تۇسىرەتىن ەدى.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, لاتىن قارپىنە كوشۋدىڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار. بۇل, ماقالادا ايتىلعانداي, قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسيا مەن عىلىمنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ەكەنى امبەگە ايان. جاڭا ءالىپبي ارقىلى قازاق ەلى الەمدىك وركەنيەتكە قادام باسادى. سونىمەن قاتار, لاتىن ءالىپبيىنىڭ ءتۇبى ءبىر تۋىس ەلدەرمەن ءوزارا بايلانىستى ارتتىرۋدىڭ دا ءبىر جولى ەكەنى انىق. سوندىقتان, قازاقستاننىڭ ءالىپبيى بولاشاقتا ونىڭ قارا شاڭىراق رەتىندە تۇركى الەمىندەگى جەتەكشىلىك ورنىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەدى دەگەن ويدامىز.
دارحان قىدىءرƏلى,
"ەگەمەن قازاقستان"