مەن جۋرنالدى الدىم دا كىبىرتىكتەپ وقي باستادىم: «كيم بيلبەيت, جايدىن تولۋك كەزيندەگي اۆگۋست تۇندەرۇن. اسمانداگى جىلدىزدار الىستا تۋرگانىمەنەن, ار بەري وزينچە چىگىپ, الاكانگا سالگانداي, ار بيري ءوزۇنچو نۋر توگۇپ, چەت-چەتينەن ءبۇل-بۇلدەگەن كۇمۇش كىروو چالىپ, اسماندىن تيگي كاپتال, بۋ كاپتالىنا جايناپ كيري جوك جادىراپ كاراشات.
جىلىزدار ۋشينتيپ تولگوندو, بيز كاپچىگاي ارالاپ كەلە جاتكانبىز…»
– شىڭعىس سۇقتانعان تامىز كۇندەرى! ونىڭ جۇلدىزى جامىراعان جىلى تۇندەرى! اندەي جەلپيدى, يلياجان. تاعى… تاعى ءبىر جەرىن وقىشى!
– وقيىن… وقيىن نۇرەكە: – «وي, سۋستايگان نەمە, ىرداپ كويسوڭ بولبوي بۋ؟ جيگيتسيڭ بي ءوزۋڭ, جە ولۇكسۋڭبۇ؟ اي, دانيار, دەگي سەن ءبيرونۇ ءسۇيدۇڭ بەلە؟
انان بير ۋباكىتتا دانيار – «چۋ!» – دەپ اتتاردۋ جەلديردي دا, كۇتپوگون جەردەن:
وي, الا-تو -و –و, الا-تو-و,
اتا-بابام وسكون جەر! – دەپ ارابا سەكيرگەندە كوشو سەكيريپ, ديريلدەگەن ۇنمەنەن ىرداپ جيبەردي.
ال كىرگىزچاگا, كازاكچاگا دا وكشوبويت, بيروك تىڭشاپ وتۋرسوڭ, بۋ وبوندا بايىرتان بير بوورداش كىرگىز مەنەن كازاكتىن تاندالگان ءتول وبوندارۋ چيرەتيليپ كوشۋلگانداي تۋيۋلات…»
نۇرعالي ماعان ويلانا قارادى: – سەن ءاننىڭ قالاي تۋاتىنىن ءبىلىپ قالدىڭ, يلياجان, شىڭعىستىڭ وسى ءبىر سوزدەرى ءان ەمەس پە, ءان… ءان عوي! ادام كوڭىلىن اسقاقتاتىپ جىبەرەدى. وسى سۋرەتتى, ءجاميلانىڭ جىگىت نامىسىن قوزعاعان جاڭاعى ءبىر ءسوزدەرىن ويلاپ, ەلەستەتىپ كورشى. جاي عانا قارا ءسوزدىڭ اندەتكەنىن كىم كورگەن! شىڭعىس پروزاسىندا ادام جانىن ايالايتىن, ءتىپتى, كوككە كوتەرەتىن ساۋلەلى پوەتيكا, رومانتيكا بار! مەن شىڭعىستىڭ دانيارىن – ءوزىمىزدىڭ نۇعىمان اعامىزعا, ءجاميلاسىن قاليقاعا ۇقساتا بەرەمىن. وسى ءبىر قىزىق سەزىمنەن ارىلا الماي قويدىم. ايىرماسى – نۇعىمان ءبىزدىڭ كەشەگى «ىلگەرىباس» كولحوزىنىڭ باستىعى, ال, قاليقا ء–جاميلانىڭ ءدال ءوزى. ءبارى دە كوز الدىمدا: استىق پىسكەن كەز. بيداي وراعى. قىزىل قىرمان. ول اۋدان ورتالىعىنا تۇيەمەن, اربامەن تاسىلىپ جاتىر. وسى دۋ-دۋ ءومىردىڭ ءىشىندە قايعى دا بار, قۋانىش تا بار. ماحاببات بار! قىرعىز, قازاق اۋىلىنىڭ تىرشىلىگى...
نۇرعاليمەن بولعان سۇقباتتى كۇندەردەن باستاپ, مەنىڭ دە كوز الدىمدا: تۇنگى دالا… تاۋ ءىشى… كۇركىرەۋ وزەنىنىڭ جار قاباعىندا ءۇنسىز مەڭىرەيگەن دانيار تۇراتىن بولدى. كەيدە ول شاڭى بۇرقىراعان قارا جولدا اربا ۇستىندە باتىپ بارا جاتقان قىپ-قىزىل كۇنگە قاراپ, قاباعىندا ءسال عانا كىربىڭى بار, مۇڭدى جانداي ىڭىلدايدى ءبىر. دانياردىڭ سول ءۇنى… جان-جۇيەنى بوساتقان سول اۋەزى!
«ءبارى … ءبارى ءبىزدىڭ اۋىلدا بولعان حيكايا!…» نۇرعاليدىڭ وسى ءسوزى كوكەيىمنەن كەتەر ەمەس.
كەلە-كەلە وسى ءسوزدى ۇلان-عايىر قازاق دالاسىنىڭ ءار جەرىنەن ەستىدىم. «ءجاميلا» پوۆەسىن ءار قازاقتىڭ ۇيىنەن كوردىم, پەرزەنتتى بولعان قۋانىشتى جاندار جاقسى ىرىم عىپ, بالالارىنا ءجاميلا, دانيار دەپ ات قويا باستادى. بۇل كەزدە بەلگىلى ادەبيەتشى قالجان نۇرماقانوۆ اۋدارعان «ءجاميلا» پوۆەسى – «اڭساعان مەنىڭ ءانىمسىڭ!» اتتى سپەكتاكل بولىپ, قازاق درامتەاترىنىڭ اجارىن كىرگىزىپ, بەدەلىن كوتەردى.
«ءجاميلا» پوۆەسى جۇرتتىڭ اڭىزىنا اينالدى.
اۋىق-اۋىق فرۋنزەگە قاراي جول تارتام. ۇزاق جولدا «ءجاميلا» پوۆەسىندەگى حيكايا مەنى قىم-قيعاش قيال ۇستىندە قالقىتادى. دانيار ەلەستەيدى. ونىڭ اۋەلەگەن ءانى قازاقشا باستالادى, ەندى بىردە ول قىرعىزدىڭ ارمانمەن اھ ۇرعىزعان شىرىن سازىنا ۇلاسادى.
و, شىركىن, شىڭعىس سۇيگەن تامىز تۇندەرى!
تامىز ءتۇنىن بالبىراتىپ, كىشكەنە عانا شەكەر اۋىلىنىڭ ەركە كەلىنى – شەكسپيردىڭ اساۋ كاتاريناسىنداي ءجاميلانى ەرىكسىز «بۇعالىقتاپ», وعان ءسۇيۋدىڭ نە ەكەنىن سەزدىرىپ, مۇلدە ەسىن الىپ, ەلجىرەتە بوساتىپ, ءسابي كەيىپتە ەش الاڭسىز ءمولدىرەتىپ, «ارباي» باستاعان مىنا دانياردىڭ جان شىداتپاس قۇشتار ىڭىلىندا نە قۇدىرەت بار, قۇداي-اۋ! قۇلاعىمدا شەكەر اۋىلىنداعى گۋ-گۋ ءسوز دە ىزىڭدادى: «وي… وي, ءجاميلا-اي! وي, ءجاميلا-اي, سوعىستاعى سادىعىڭنىڭ كوزىنە ءشوپ سالىپ, نە ىستەپ ءجۇرسىڭ تەگى؟», «كوكي بەرمەڭدەرشى تەگى, ءجاميلانى كىنالاپ. سادىق جاميلاعا ءسۇيىپ قوسىلعان جوق. ونى اكە-شەشەسى كۇشتەپ ۇيلەندىردى. بىلەمىز ءبارىن». «وي, ءجاميلا, قاندايسىڭ, سەن؟ سەنى… سەندەي بۇلعاقتاعان اساۋدى ءبىر اۋىل جەڭە الماي وتىرعاندا مىنا ءبىر سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق… جەل قۋعان قاڭباقتاي بوپ ويدا جوقتا كەلە قالعان مىنا بىرەۋ… ءوزى ولىمسىرەپ, ءبىر اياعىن زورعا باسقان دانيار دەگەن نەمە, ءاي, ەسسىز ءجاميلا سەنى قالاي ەڭسەرىپ, بار ەركىڭدى الىپ بارادى, و, قوقي دەسە!», «نەگە سىندىڭ, ءجاميلا؟ سەنىڭ زىميان كوكىرەگىڭە قانداي جىلان ۇيالاپ ءجۇر, ا؟ اۋىلدىڭ كوركى بولعان ءۇيىڭ اناۋ… كەلىن بوپ اتتاعان التىن بوساعاڭ, ول! سادىعىڭنان اي سايىن حات كەلەدى, قۇدايعا شۇكىر, ءتىرى ءجۇر. سەنىڭ ءجۇرىسىڭ مىناۋ… سادىعىڭ ەرتەڭ جارق ەتىپ كەلە قالسا, نە بەتىڭدى ايتاسىڭ؟ ءا, سەنى ەندى سالداقى دەمەگەندە نە دەيمىز, ا, ج ۇلىنعان ءجاميلا؟» شەكەر اۋىلىنىڭ گۋ-گۋى.
قىم-قيعاش ەلەس.
ءىشىم تەڭىز بوپ تولقىپ, دالا بوپ شالقيدى, ۇمسىنتقان تاۋ شىڭى قول جەتپەس ارمانداي بۇلدىرايدى. كوكىرەگىمدى ءان قىسىپ بارادى, ءان! جۇرەگىم تولى ارماندى ءان! ول ءان بۇلقىنادى, تۋلايدى, ەركىندىككە شىققىسى كەلەدى. ول ءان ۇزىناعاش, وتاردىڭ كوك ادىرلارىنان ءوتىپ, قورداي اسۋىنا كوتەرىلە بەرىپ, الدىمنان قىرعىز الاتاۋىنىڭ اق شاڭقان شىڭدارى كورىنگەندە دانياردىڭ:
وي, الا-تو-و, الا-تو-و! – دەپ ىڭىلدايتىن اۋەزىنە ۇلاسادى.
مەن شىڭعىس رومانتيكاسىنىڭ قىزۋلى قۇشاعىنا ەندىم.
فرۋنزەدە دۇرىلدەگەن ادەبي كەشتەر… سونىڭ ءبىرى قىرعىز ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋشىلاردىڭ زور ءدۇمپۋىن تۋدىردى. مۇندا جارقىن ويلى, ءبىلىمدى جاندار قىرعىز ادەبيەتىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ەرەكشە قۇبىلىس بولعانىنا ءسۇيىنىستى. ءجاميلا ءوزىنىڭ سىر-سىمباتى, بار بولمىسى, ماقسات-مۇراتى, ەركىن ويلى كەلبەتىمەن جان بىتكەندى ەرەكشە قىزىقتىردى. قىرعىزدىڭ تاۋلارىن دانياردىڭ قوڭىر ءۇنى… بيىك تە قۋاتتى ءۇنى كەرنەدى. قىرعىز جەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى دەيتىن ىستىقكول, چاتىركول, سوڭكول… ءبار-بارىندە قىرعىزداردى تاڭعالدىرعان دانياردىڭ قازاق اۋەزى تولقىدى. بۇل جەرلەردە دە قىزدىڭ ءبارى جاميلاعا, بوزبالا دانيارعا ۇقسادى.
شىڭعىسقا ەل ىقىلاسى كول-كوسىر!
ءومىر… ءا, ءومىر قاشاندا ءومىر!
ونىڭ ءوز جولى, ءوز زاڭى, ءوز مىنەزى بار. قارعا ادىمداي قىسقا مەزگىلدە ول سونىسىمەن قىمبات, سونىسىمەن قىزىق ءارى وكىنىشتى دە! ءومىر – قيىن قۇبىلىس. بەيمازا كۇيبەڭ. ونىڭ دەگەنىنە كونەسىڭ, كونبەيسىڭ, ول سەنىمەنەن «ويناعاندى» ۇناتادى. ونىمەن سەن دە «وينايسىڭ». ونى جەڭەسىڭ, كەيدە ودان جەڭىلەسىڭ. سونان سوڭ «ءا, ءومىر!» دەپ قاپىلىپ, باس شايقايمىز, ۋھىلەپ. سولاي.
بۇل ومىردە كۇن مەن ءتۇننىڭ, جاز بەن قىستىڭ, گۇل مەن تىكەنەكتىڭ, بال مەن ۋدىڭ, كۇلكى مەن جىلاۋدىڭ بارى سەكىلدى كەمەڭگەرلىك پەن توعىشارلىق تا بار ەدى. ءومىردىڭ اينىمايتىن ءبىر تەپە-تەڭدىگى وسى! بىراق, و باستان ءومىردى قادىرلى ەتكەن, جارقىراپ ساۋلە شاشقان, جارىق بەرگەن كۇن عوي…التىن كۇن! جادىراتقان, شالقىتقان جاز عوي… جاز! ماحابباتقا ەسسىزدىكپەن بەرىلگەن مۇڭلىقتارعا ءلاززات بولعان گۇل عوي… گۇل! ادامدى تامساندىرا سۇيسىندىرەتىن بال عوي… بال! ءومىر شىرايى كۇلكى عوي… كۇلكى! ادامزاتتىڭ كوكەيكەستى ءسوزىن ايتىپ, ز ۇلىمدىق پەن جاۋىزدىققا دەس بەرمەيتىن قۇدىرەت كەمەڭگەرلىك قوي… كەمەڭگەرلىك!
و, وسى كەمەڭگەرلىك... ول الەمدى اڭ-تاڭ قىلعان ماحابباتتىڭ اسقاق جىرى – «ءجاميلانى» اكەلدى, دۇنيەگە! ال توعىشارلىق… و, قۇدايا توبا, ول وسى كەمەڭگەرلىككە ءبىراز تاۋقىمەت بولدى.
ادەبيەت قاۋىمىنىڭ ىشىندە كورىنگەننىڭ قارادۇرسىن ماقالاسىنان ءار نەنى شوقىپ, سىنشى اتانىپ جۇرگەن جەلبۋازدار… سوناۋ وتىزىنشى جىلداردا ەپتەپ جازىلا باستاعان قارابايىر پروزانىڭ «كوريفەيلەرى» شىڭعىستى «جازۋشى ەمەس, قايدان شىققان سۇمدىق, بۇل؟» دەپ ءدۇركىرەي شۋىلداستى.
ءدال وسى كەزدە «ءجاميلانى» وي تارازىسىنا سالىپ, تولعانعان قىرعىزدىڭ ءبىر ورەلى سىنشىسى كەڭەشبەك اساناليەۆ: «ايىرىمدارگا «ءجاميلانىن» كىرگىز ادابياتىنا كەليشي كادىرەسە ەلە وكۋياداي بولۋپ تۋيۋلدۋ. الار بۋل چىگارمانىن نەگيزيندە, تۇپكۇرۇندە جاتكان «جانار تووداي» كاندايدىر بير سىيكىردۋ كۇچ جاتكانىن بايكاشكان جوك. مىنداي بولورۋن كاپارىنا دا البادى» دەپ جازدى. توعىشارلاردىڭ كۇڭكىلىنەن ىقپاي قالام تارتقان سىنشىلار – رايسا قىدىربەكوۆانىڭ «سوۆەتسكايا كيرگيزيا» گازەتىنىڭ (1958 جىل. 21 قاراشاداعى سانى) بەتىندە «پوەتيچەسكايا پروزا», قامبارالى بوبۋلوۆتۋن «سوۆەتتيك كىرگىزستان» (1959 جىل. 22 اقپانداعى سانى) گازەتىندە «ماحاببات بايانى» اتتى ماقالالارى «ءجاميلانىڭ» بۇكىل سوۆەت ادەبيەتىن داڭققا بولەر كەلەشەگىنىڭ ءۇمىت ساۋلەسىندەي جالتىلدادى.
ءىليا جاقانوۆ
(جالعاسى بار)