قازىرگى تاڭدا الەمدى رۋحاني ەمەس, ديۋاني سەكىرىك ء(وزىمنىڭ تەرمينىم) بيلەپ تۇر. دالەلدەپ كورەلىك.
«كىتاپ وقۋ» دەگەن تىركەس, ۇعىم جوق دەسە دە بولادى. مۇنى جالپاق جۇرت ەمەس, سول سالانىڭ, ياكي ءتىل ماماندارىنىڭ ءوزى مويىنداپ قويعان الدەقاشان. تەك ءبىردى-ەكىلى بولماسا. ايتەۋىر, جاستاردىڭ مۇشايراعا قاتىسىپ, ولەڭ جازۋى عانا كوڭىلگە مەدەۋ. الايدا, كوبىنىڭ سارىنى مۇڭ, ماحاببات. ۇلتتىڭ, ۇلتشىلدىقتىڭ لەبى باياۋ, كەمسىن.
ەندى سەكىرىك دەگەنىمىزگە كەلەيىك. كوشەدە, دالادا, اسپاندا, قالادا دەيمىز بە, جاس تا, جاسامىس تا قۇلاعىنا ىلگەن الگى ناۋشنيك (قۇلاققاپ) سەرىك, كورىك بولىپ تۇر. تىڭدايتىنى – سەكىرىك. كادىمگى داڭعىرلاق مۋزىكا. مىناۋ نە؟ – دەپ سۇراساڭ, – «قازاقشا» دەپ قويادى.
قاي تەلەارنانى اش – سەكىرىك. جارتىلاي جالاڭاش قازاق قىزى. سۋعا تۇسكەن, ومىردەن باز كەشكەن, جىگىت قىزدى قۋعان, قىز جىگىتتى قۋعان ەرەكشە عالام. كۇنى-ءتۇنى بالا-شاعا كورىپ, كوزايىم ەتەتىن ادەتتەگى دۇنيەگە اينالدى.
تويعا بارساڭ دا سول. شوۋ-دۋمان «جاماننىڭ سۇيەنگەنى توپ پەن دۇرمەك» (اباي) شۋىلداقپەن بىرگە شۋلاپ, سانامىزدى ۋلاپ جاتقان جاي. ءان ايتىپ, كۇي كۇمبىرلەتكەن شاعىمىز كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقان. بالا كەزدەگى قازاق راديوسىنان بەرىلگەن كۇي, ءان قايدا قالدى؟! ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ۇلتتىق مايەگىن ماپەلەگەن قايران قازاق راديوسى ەدى. سوسىن كوركەم ادەبي شىعارما ەدى. ءبارى ەرتەگى, كوزدەن كومەسكى, سانادان ۇرىككەن.
جۋىردا كۇيشى, جازۋشى سەرجان شاكىرات كۇيشىلەر قوعامىن قۇرۋ جونىندە دابىلدى ۇندەۋ ماقالا جاريالادى. كوڭىلدەگى توتتانعان تۇتقىر داتتى جالتىراتقانداي. ەگەر قولداۋشى بولسا, ەكى قول, ەكى اياقتى كوتەرىپ-اق كىرىسەتىن نارسە. اتتەڭ, دەيمىز تاعى دا!
ىلە-شالا «قازاقستان» ارناسىنداعى «ايتۋعا وڭايدان» تاعى وسى ماسەلە جىلت ەتتى. ءايگىلى كۇيشىلەر ب.ىسقاقوۆ پەن ش.ءابىلتاي كۇيشىلەردىڭ ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردى. بۇل حاباردا دا ءبىز ايتقان تۇيتكىلدەر ورتاعا سالىندى. الماتىداعى سالت-ءداستۇر ورتالىعىندا كۇيشىلەر وتاۋى كوتەرىلسە قۇبا-قۇپ دەگەن باستاماسى سول ايتىلعان جەردە قالماسا ەكەن دەپ ءتىلەدىك.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن قاراعاندىدا ايتىسكەر اقىن ق.ماقسۇتوۆ رەسپۋبليكالىق «شەرتپە كۇي» وتاۋىن قۇردى. ول وتاۋ جۇمىسى جاقسى-اق باستالدى. الايدا, تاتتىمبەتتىڭ مەرەيتويىن وتكىزدى, كۇي فەستيۆالى دۇبىرلەدى. ء بىتتى, اياعى وسىلاي سيىرقۇيىمشاقتاندى.
بىلتىر كۇيشى ق.سادۋاقاسوۆ (اتاقتى داۋلەتبەك كۇيشىنىڭ ۇلى) وبلىستىق دەڭگەيگە كوتەرىپ, « شەرتپە كۇيدى» جالعاپ ەدى, بىرەر كونتسەرتتەن سوڭ ءتۇرلى سەبەپپەن جۇمىسى توقىراپ تۇر.
«بالانى – جاستان» دەپ جاتامىز. مەكتەپتە باستاۋىش, ودان سوڭ 5-6 سىنىپتاردا عانا 1 ساعات مۋزىكا ساباعى بار (وسىلاي اتالادى). كۇي ونەرى دەگەن تاقىرىپ جوق. ءجاي اقپارات رەتىندە ايتىلعان. كۇي, ۇلتتىق ءان جەكە ساباق رەتىندە اپتاسىنا 2-3 رەت بەرىلسە عوي دەپ ارماندايسىڭ.
تاعى تەلەارنالارداعى حابار بەرەتىن شاقتاعى قويىلاتىن دەمەۋ ساز. تاپ ءبىر قىلمىسكەردى جازاعا تارتاتىن شاقتاعى بەرىلەتىن قورقىنىشتى, ۇرەيلى داڭعىرلاق. ويباي-اۋ – كۇي قايدا, كۇي قايدا؟! قۇرمانعازى, ءداۋلەتكەرەي, تاتتىمبەت, دينا, ت.ب. كۇيشىلەر, ارۋاعىڭىز كەشىرسىن. سىزدەردىڭ رۋحي ۇندەرىڭىز تەك ارناۋ-
لى ءتۇرلى بايقاۋ, سىناقتاردا, ارنايى وقۋ ورىندارىندا بولماسا, ۇرپاعىڭىز ءبىلمەيدى دە, ەستىمەيدى دە...
مەملەكەتتىك ءمانى بار شارالاردان كۇي دە, كۇيشى دە شەتقاقپاي. ءداستۇرلى ءان بولسا, بولماسا دا شەتكە سىرىلعان. «قۇرمانعازى», «وتىرار سازى», ءبىزدىڭ وبلىستىق تاتتىمبەت اتىنداعى, ت.ب. وركەسترلەردى مەملەكەت شاماسى كەلگەنشە ۇستاپ وتىر. الدا-جالدا كونتسەرت بەرە قالسا, كورەرمەنى جاسامىس ادامدار.
الاشتىڭ دۇنيە ءجۇزى مىقتىلارىمەن تالاسا الاتىن التىن اۋەندى كۇيى ءوزىنىڭ ۇرپاعىنا, ءتول پەرزەنتىنە جات بولماعى كىمگە قاجەت!؟ ءارينە, الگى ءبىزدى اڭدىپ جۇرگەندەر كوپ. ولار قول شاپالاقتاپ, قۋانا, ءبىر كوزىن قىسىپ قاراپ وتىر. ءتىپتى, ءوزىنىڭ سەكىرىگىن, داڭعىرلاعىن تىققىشتايدى. قازاق بايعۇس تالماي جۇتىپ جاتىر. سودان بولار, ءانىمىزدىڭ ءسوزى عانا قازاقشا, سۇيەگى باتىسشا. تىپتەن, الپىس ەكى تامىرىمىزدى جايلاپ, قانىمىزدا جىن بولىپ ويناق سالۋدا. تەاتر جاعدايى جونىندە ءسوز قوزعاساڭ, تاعى شىعانداپ كەتەرمىز. ول ءبىر «روماننىڭ» ارقاۋى.
ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟! كۇرەسەيىك, تىرەسەيىك, جىعىلايىق, تۇرايىق. شاما كەلگەنشە, حات پا, ۇندەۋ مە, جولداۋ ما – حالىققا, توردە وتىرعاندارعا قاراي باعىتتايىق. دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى قازاققا عانا بەرىلگەن رۋحاني مۇرامىز ءۇشىن جان سالايىق, جاعالاسايىق.
مارقۇم ا.سەيدىمبەك «كۇي – كۇمبەز» كىتابىندا: «كۇيشى ورىندايتىن شىعارماسىنىڭ تاريحىن, اۆتورىن ايتىپ تارتقان.تىڭداۋشىعا سوندا عانا ەتەنە ەتەسىڭ», – دەپ كەستەلەپ ەدى عوي.
ءوز دۇنيەمىز وزىمىزگە جات بولىپ بارا جاتقان زاماندا بىرلەسە قيمىلداماساق, ەرتەڭگى رۋحاني كەلەشەگىمىز قالاي بولار ەكەن؟ ءوز باسىم بىلەتىن ءدۇنيەمدى بارعان جەردە تارتىپ, ورىنداپ ءجۇرمىن. بابالار اماناتىنا ادال بولايىن دەگەنىم بولار, ءبىراز شەرتپە كۇي دە شىعارىپپىن.
توكپەدەگى الپىس ەكى باۋلى اقجەلەڭ, شەرتپەدەگى قوسباسارلار ۇرپاق قۇلاعىنا بۇگىن تام-تۇمداپ جەتپەسە ەرتەڭىمىزگە بۇلدىر.
كۇيىمىزدى, ءانىمىزدى بەرەتىن راديو جەلىسى, ارنايى تەلەارنا, مەكتەپتە, ورتا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جەكە ءپان رەتىندە وقىتساق, سوسىن قوڭىراۋدىڭ ورنىن كۇيمەن الماستىرساق – سەگىز ۇلىمەن قاۋىشقان ەرنازار بولار ەدىك-اۋ, شىركىن!
كۇي ونەرىنە دەگەن ەنجارلىقتى وياتاتىن اۋزى دۋالى اعالار! باستاماعا – قوستاما جاساڭىزدار. بارماق تىستەپ قالمايىق ەرتەڭ. ءايتپەسە:
ءوزى تۇگىل وزگەگە پايداسى جوق,
ەسىل ونەر قور بولىپ كەتەر تۇزگە, –
دەگەن اباي دانا ءسوزىنىڭ كەرى بولارى حاق.
قالياسقار شىنىبەكتەگى, سازگەر
قاراعاندى وبلىسى, بۇقار جىراۋ اۋدانى, بوتاقارا كەنتى